Iłża – miasto w Polsce leżące na południowym krańcu województwa mazowieckiego, w powiecie radomskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iłża. Położone na północnym krańcu Wyżyny Kieleckiej, historycznie w Małopolsce, w ziemi radomskiej. Na terenie miasta i gminy Iłża znajduje się podstrefa Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice, obejmująca obszar 9,2 ha. == Położenie == Miasto położone jest nad rzeką Iłżanką, która tworzy tu Zalew Iłżecki, w południowej części województwa mazowieckiego, przy północnym krańcu Przedgórza Iłżeckiego – północny kraniec miasta leży już na Równinie Radomskiej. Znajduje się ok. 130 km od Warszawy i ok. 30 km na południe od Radomia. Przez miasto przebiega droga krajowa nr 9, która jest częścią trasy europejskiej E371. Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim. W latach 1867–1916 miasto było stolicą powiatu iłżeckiego. Do 1975 miasto należało do powiatu iłżeckiego (w latach 1973–1975 funkcjonującego jako powiat starachowicki) w województwie kieleckim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego. === Podział administracyjny === Iłża składa się z 5 osiedli. W Iłży są 54 ulice (stan na 30 czerwca 2013). Od północy Iłża graniczy z sołectwem Krzyżanowice oraz Starosiedlice. Od zachodu z Kolonią Seredzice, od południowego wschodu z Błazinami Górnymi i Kotlarką. Od wschodu z Piłatką. Oraz od północnego wschodu z Jedlanką Starą. == Historia == === Początki === Iłża istniała już we wczesnym średniowieczu, od XII wieku do 1789 roku własność biskupów krakowskich. Osada zniszczona w 1241 i 1260 w czasie najazdów tatarskich. Prawa miejskie prawdopodobnie w 1239 r. na prawie magdeburskim (dokumenty spłonęły w pożarze). Już w XIII wieku istniał 1,5 km na północny wschód (na tzw. starym mieście) gród obronny, a około 1340 wzniesiono tu z miejscowego kamienia zamek staraniem biskupa Jana Grota, z czasem rozbudowywany. Miasto stanowiło centrum biskupiego klucza dóbr iłżeckich obejmującego w 1645 roku 2 miasta i 23 wsie. === Złoty wiek === W XV wieku zasłynęła ceramika iłżecka i powstał miejscowy cech garncarski. Rozwój miasta nastąpił w XVI–XVII wieku w związku z ogólnym rozwojem handlu w kraju, a samo miasto znajdowało się na szlaku handlowym z głębi kraju w kierunku do portów na Wiśle w Solcu, Zawichoście i Sandomierzu i dalej do Gdańska. W 1576 roku wybudowano na rynku ratusz, który w XVII wieku zyskał wieżę wzniesioną z nakazu biskupa Marcina Szyszkowskiego. Na iłżeckim zamku gościli polscy królowie: Władysław Jagiełło, Aleksander Jagiellończyk, Zygmunt III Waza, a Władysław IV spotkał się pierwszy raz tu ze swoją narzeczoną Cecylią Renatą, gościli tu także biskupi, uczeni i wybitni humaniści, jak choćby Jan Kochanowski. W XVII wieku nadal kwitło tu garncarstwo, w latach 1615–1619 miejscowi kupcy dostarczyli kupcom krakowskim 312 transportów garnków. Garncarze iłżeccy mieli prawo do sprzedaży swych wyrobów pod Zamkiem Królewskim. === Upadek miasta === Upadek miasta rozpoczął potop szwedzki i najazd wojsk Jerzego Rakoczego w latach 1655–1660, w wyniku czego miasto i zamek uległy zniszczeniom. 17 lipca 1789 roku Iłża przeszła na własność skarbu państwa. Po III rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w latach 1809–1815 w Księstwie Warszawskim, a po jego upadku w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim aż do 1915 roku. === XIX wiek === W 1823 roku w Iłży osiedlił się Żyd z Anglii, Lewi Selig Sunderland, który założył tu słynną fabrykę fajansu. W 1831 roku w czasie powstania listopadowego miasto ponownie uległo zniszczeniom w czasie zwycięskiej dla powstańców Bitwy pod Iłżą stoczonej tu 9 sierpnia 1831 roku. W 1850 roku powstała tu gmina żydowska i w 1857 roku było tu już 521 żydów, czyli 26% ówczesnej ludności miasta. W 1864 doszło tu do bitwy w czasie powstania styczniowego w dniu 17 stycznia. W ramach sankcji cesarskich za udział mieszkańców w powstaniach miasto straciło prawa miejskie w 1867 roku. Pomimo tego jako osada była siedzibą powiatu iłżeckiego utworzonego w 1866 roku. W 1870 roku powstała tu synagoga w Iłży, a w 1897 roku Żydzi stanowili już 49% ogółu mieszkańców. W 1903 roku w wyniku pożaru przestała istnieć fabryka fajansu. W czasie rewolucji 1905 roku Iłża znalazła się w granicach tzw. Republiki Ostrowieckiej. W roku 1906 w parafii rzymskokatolickiej doszło do rozłamu, część wiernych opowiedziała się za dotychczasowym wikariuszem ks. Stanisławem Marią Fidelisem Szokalskim, który przynależał do Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów, wskutek czego powstała niezależna od Rzymu parafia starokatolicka mariawitów w Iłży z siedzibą w Prędocinie. Mariawici wybudowali w Prędocinie własny kościół, urządzili cmentarz grzebalny, zaś w Iłży przy ulicy Mostowej funkcjonowała domowa kaplica. === I wojna światowa === W 1915 roku w czasie I wojny światowej miasto znów uległo zniszczeniom w czasie walk rosyjsko-niemieckich, gdzie w rejonie Iłży i Pakosławia walczył Legion Puławski. W 1916 roku z podupadłego miasta przeniesiono siedzibę powiatu iłżeckiego do Starachowic. Po wojnie do zamieszkania nadawały się zaledwie dwa domy w rejonie kościoła. Reszta potrzebowała natychmiastowego remontu. W 1921 mieszkało tu 4554 osoby. W 1924 roku miasto odzyskało prawa miejskie i w okresie międzywojennym odbudowywało się i rozwijało. W 1929 były tu trzy kościoły katolickie i synagoga. Działał Szpital św. Ducha oraz przytułek dla starców. === II wojna światowa === W czasie wojny obronnej w 1939 roku w dniach 8–9 września 1939 miała miejsce bitwa z Niemcami polskiego Zgrupowania Południowego Armii Odwodowej „Prusy”, w wyniku której zostały rozbite polskie dywizje. W 1941 roku powstało tu żydowskie getto, zlikwidowane w 1942 roku przez wywóz do obozu zagłady w Treblince. W okresie okupacji hitlerowskiej rozwijało się miejscowy ruch oporu – powstał Oddział Iłżecki ZWZ AK, mieściła się tu też Komenda Obwodu BCh o kryptonimie 3. Silne wpływy mieli tu też komuniści z GL i AL (organizacja Świt). Partyzanci z oddziałów AL im. Langiewicza (pod dowództwem Czesława Boreckiego ps. „Burza”), im. Głowackiego (Stefan Szymański ps. „Góral”), im. Narutowicza (Tadeusz Maj ps. „Łokietek”) oraz oddział radziecki pod dowództwem Aleksego Bojtana ps. „Alosza” zajęli Iłżę w nocy 16–17 maja 1944 roku na 4 godziny. Ostrzeliwali posterunek żandarmerii, rozbijali sklepy niemieckie i przeprowadzali akcję zaopatrzeniową. 16 stycznia 1945 roku wkroczyły do miasta wojska radzieckie 1 Frontu Białoruskiego. W 1945 roku kadry nowej władzy ludowej w Radomiu pochodziły właśnie z oddziałów AL i GL rejonu iłżecko-starachowickiego. === Po II wojnie światowej === W okresie powojennym miasto kolejny raz zostało odbudowane, a silne tradycje garncarskie kultywuje Spółdzielnia Chałupnik, która eksportuje swoje wyroby m.in. do Australii, Francji, USA, Rosji i RFN. Miasto jednak pozbawione było przemysłu i powoli wyludniało się na rzecz Starachowic. W latach 60. XX wieku powstało w Iłży pierwsze osiedle mieszkaniowe (os. Staszica), a w latach 80. XX wieku osiedle Zuchowiec Od 1987 roku odbywają się tu Dni Leśmianowskie dla upamiętnienia związków wybitnego poety Bolesława Leśmiana z tym miastem oraz jego twórczości. W 1999 roku miasto w ramach nowego podziału administracyjnego znalazło się w granicach powiatu radomskiego. Po pracach rekonstrukcyjnych od 2021 roku na dolnym dziedzińcu zamku odbywają się wydarzenia historyczne i kulturalne takie jak "Przygoda z historią", "Noc Kupały" w okresie letnim, a na Przystani odbywają się "Iłżeckie Dni Kultury", Festiwal Folkloru im. Józefa Myszki i Jarmark Sztuki Ludowej. == Demografia == W Iłży według stanu na 1 stycznia 2018 roku mieszkało 4 832 mieszkańców, co dało jej 587. miejsce w Polsce pod tym względem. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 305 os./km². Najwięcej osób zamieszkiwało Iłżę w 1910 roku, gdy miasto pełniło rolę stolicy powiatu iłżeckiego. Ogromne zniszczenia w trakcie pierwszej i drugiej wojny światowej przyczyniły się do znacznego odpływu ludności. W 1950 roku Iłżę zamieszkiwało zaledwie 3320 mieszkańców. Obecnie po kilku dekadach wzrostu liczby ludności, znowu notuje się jej odpływ. Piramida wieku mieszkańców Iłży w 2014 roku: == Gospodarka == W Iłży swoje siedziby mają: Bank Spółdzielczy Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska == Administracja == Burmistrz – Marek Łuszczek Iłżecka rada miejsko-gminna ma 15 członków, w tym 5 z miasta Iłża jest siedzibą związku gmin „Nad Iłżanką”. Mieszkańcy Iłży wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Radom, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 5. == Transport == === Drogi === Przez Iłżę przechodzą dwie ważne drogi, Droga krajowa nr 9 oraz Droga wojewódzka nr 747 E371 9 Radom – Iłża (obwodnica) – Ostrowiec Świętokrzyski – Rzeszów 747 Iłża – Lipsko – Opole Lubelskie – Chodel – Bełżyce – Lublin W mieście są także drogi powiatowe: 34454 Iłża (ul. Staromiejska) – Antoniów 34555 Iłża (ul. Wójtowska / ul. Przy Malenie) – Jedlanka Stara – Wólka Gonciarska 34466 Iłża (ul. Batalionów Chłopskich) – Pakosław 34465 Iłża (ul. Kochanowskiego / Bodzentyńska) – Seredzice Dodatkowo z Iłży można dojechać do miejscowości: Sienno (przez Błaziny Górne i Grabowiec) Ciepielów Wierzbica (skręcając w Krzyżanowicach w stronę Gaworzyny) Mirzec (przez Jasieniec Iłżecki Górny) Starachowice (jadąc drogą krajową nr 9, a następnie drogą krajową nr 42). === Połączenia międzymiastowe === Połączenia autobusowe w Iłży i okolicach obsługuje PKS Starachowice. Posiada linie dalekobieżne do Warszawy (135 km) i Rzeszowa (161 km). Pozostałe ważniejsze kierunki to Radom (31 km), Lipsko (30 km), Ostrowiec Świętokrzyski (34 km). === Kolej === W mieście znajduje się krańcowa stacja Starachowickiej Kolei Wąskotorowej. Iłża znalazła się na trasie przebiegu planowanej „szóstej szprychy” z Centralnego Portu Komunikacyjnego w kierunku Podkarpacia. Inwestycja wiązałaby się z budową nowej linii kolejowej biegnącej z Radomia, przez Iłżę, Kunów do Ostrowca Święto