Morze Bałtyckie, Bałtyk – morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w północnej Europie. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały Bełt, Wielki Bełt), Kattegat, Skagerrak oraz Limfjorden. Za zachodnią granicę Bałtyku Właściwego przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18–20 m od przylądka Gedser Odde (wyspa Falster) do przylądka Darsser Ort (wyspa Darß); na wschód od tej linii znajduje się akwen Bałtyku Zachodniego o powierzchni ok. 8000 km² nazywany przez Niemców także Ostsee (Morze Wschodnie); akwen ten obejmuje m.in. część wód Cieśnin Duńskich (oprócz Małego i Wielkiego Bełtu), a także mniejsze: Alsenbelt (płd. część Małego Bełtu), Fehmarnbelt, Langelandsbælt. Przynależność cieśnin duńskich i Kattegatu do Morza Bałtyckiego jest różnie ujmowana, w zależności od konwencji. Nazwa Bałtyku, znanego również jako Morze Scytyjskie, pojawia się po raz pierwszy u niemieckiego kronikarza Adama z Bremy pod koniec XI wieku. Natomiast na Mapie Morskiej (łac. Carta Marina) wydrukowanej w Wenecji w XVI wieku jest z kolei Morzem Gockim. == Charakterystyka == Bałtyk nazywany jest morzem śródlądowym północnej Europy, ponieważ ze wszystkich stron jest otoczony lądem, a z Morzem Północnym łączy go jedynie kilka płytkich cieśnin. Położone jest w północnej strefie klimatu umiarkowanego. Oba morza leżą na tym samym szelfie kontynentalnym. rozciągłość południkowa – ok. 1300 km rozciągłość równoleżnikowa najszersza (przez Zatokę Fińską) – ok. 600 km rozciągłość równoleżnikowa najwęższa (przez Zatokę Botnicką) – 100 km rozciągłość równoleżnikowa poniżej Gotlandii – ok. 250 km === Powierzchnia === Powierzchnia Bałtyku wraz z Kattegatem wynosi ok. 415 266 km². Bez Kattegatu Bałtyk zajmuje 392 979 km². Powierzchnia zlewni wynosi 1 721 233 km². Objętość morza wynosi 21 721 km³. === Linia brzegowa === Linia brzegowa Bałtyku o długości ok. 8100 km jest mocno rozwinięta i urozmaicona. Składa się na to duża liczba zalewów, zatok, półwyspów oraz wysp i wysepek, szczególnie licznych przy wybrzeżach północnym i zachodnim. === Podział === Zarówno wyznaczenie granic między Morzem Północnym a Bałtyckim oraz jego podział na mniejsze jednostki zależy od przyjętej konwencji: Międzynarodowe Biuro Hydrograficzne uznaje Cieśniny Duńskie za akwen odrębny od mórz, które łączą. W tym ujęciu granica Morza Bałtyckiego biegnie od punktu Falshöft w Nieby na Półwyspie Jutlandzkim (54°49'N, 9°57'E), a następnie dotyka wysp Ærø, Langeland, Lolland, Falster i Zelandia. Granica między Zelandią a Półwyspem Skandynawskim biegnie od Stevns do Falsterbo (55°23'N, 12°49'E). Międzynarodowa Rada Badań Morza (ICES) Skagerrak, Kattegat oraz Sund włącza do ekoregionu Greater North Sea, a mniejsze cieśniny duńskie do Baltic Sea. Powszechnie za granicę Bałtyku uznaje się jednak linię między Skagen (57°54'N, 10°38'E) a Marstrand (57°53'N, 11°34'E), przez co do Bałtyku włączone są Kattegat i mniejsze cieśniny duńskie, a nie jest włączony Skagerrak. Podobną granicę przyjmuje Komisja Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku, według której biegnie ona równoleżnikiem 57°44,43’N. Morze Bałtyckie można podzielić na mniejsze jednostki naturalne lub wydzielone umownie dla celów administracyjnych (np. wyłączne strefy ekonomiczne i wody terytorialne) lub specjalnych (np. baseny i podbaseny Komisji Helsińskiej). Podziały naturalne Podział Morza Bałtyckiego przy uwzględnieniu czynników morfologicznych: Botnik Morze Alandzkie – między Wyspami Alandzkimi a brzegami Szwecji Morze Archipelagowe – między Wyspami Alandzkimi a brzegami Finlandii Botnik Południowy (Morze Botnickie) – główny basen Zatoki Botnickiej Botnik Północny – północny basen Zatoki Botnickiej Basen Gotlandzki Niecka Północnogotlandzka Niecka Zachodniogotlandzka Niecka Wschodniogotlandzka Zatoka Fińska – odcięta linią umowną od Basenu Gotlandzkiego Zatoka Ryska Zatoka Gdańska – odcięta linią umowną od Basenu Gotlandzkiego Basen Bornholmski Niecka Arkońska (dawna Głębia Arkońska) Niecka Wschodniobornholmska Zatoka Pomorska Morze Bełtów Sund Wielki Bełt wraz z Bełtem Langelandzkim i Bełtem Samsø Mały Bełt Zatoka Kilońska Bełt Fehmarn Zatoka Meklemburska i inne mniejsze cieśniny Kattegat Morze Bałtyckie bywa dzielone również na regiony hydrograficzne wyznaczone na podstawie zasolenia i uwarstwienia termicznego. Podziały umowne Komisja Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku (Komisja Helsińska) dzieliła Morze Bałtyckie na następujące jednostki: Morze Bałtyckie Bałtyk Właściwy Zatoka Gdańska Południowy Środkowy Północny Zatoka Botnicka Morze Alandzkie Morze Archipelagu Morze Botnickie Kwark (Kvarken Południowy i Kvarken Północny) Botnik Północny Zatoka Fińska Zatoka Ryska Zatoka Meklemburska Zatoka Kilońska Morze Bełtów Mały Bełt Duży Bełt Sund Kattegat Skagerrak Podział Bałtyku Właściwego w tym ujęciu dzielił go na równoleżnikowe pasy. Podział ten później ulegał przeglądowi. Późniejszy podział na podbaseny przyjmowany przez tę komisję bardziej przypomina regionalizację naturalną, przy czym nadal granice w obrębie Bałtyku Właściwego są konwencjonalne i w znacznej mierze prostoliniowe: Kattegat Zatoki Duńskie Duży Bełt Sund Zatoka Kilońska Zatoka Meklemburska Bałtyk Właściwy Basen Arkoński Basen Bornholmski Basen Gdański Basen Wschodniogotlandzki Basen Zachodniogotlandzki Północny Bałtyk Właściwy Zatoka Ryska Zatoka Fińska Morze Botnickie Morze Alandzkie Morze Botnickie Zatoka Botnicka (Botnik Północny) Kwark Zatoka Botnicka. Międzynarodowa Rada Badań Morza (ICES) wyróżnia obszary statystyczne. Morze Bałtyckie ma w tej regionalizacji numer 3, w tym: Skagerrak i Kattegat 3.a, Sund 3.b, Morze Bełtów 3.c, a Bałtyk Właściwy i północno-zachodnie zatoki 3d. Większe obszary dzielone są na mniejsze, które w obrębie Bałtyku Właściwego mają granice przebiegające południkowo i równoleżnikowo, przypominając regionalizację Komisji Helsińskiej (nie są wyróżniane obszary tak małe jak Morze Alandzkie czy Zatoka Gdańska). === Największe zatoki === Trzy wybitne rozgałęzienia Bałtyku tworzą wielkie zatoki: Zatoka Botnicka o powierzchni 117 000 km², Zatoka Fińska o powierzchni 30 000 km², Zatoka Ryska o powierzchni 17 000 km². === Większe półwyspy === === Wyspy === Pozostałe wyspy: === Głębokość === Morze Bałtyckie dzieli się na 3 wielkie baseny: Basen Botnicki o maksymalnym zagłębieniu 294 m Basen Gotlandzki o maksymalnym zagłębieniu 459 m Basen Bornholmski o maksymalnym zagłębieniu 105 m Średnia głębokość Bałtyku wynosi 52,3 m, maksymalna – 459 m (Głębia Landsort na północny zachód od Gotlandii). Między Gotlandią a wybrzeżem łotewskim znajduje się Głębia Gotlandzka o maksymalnej głębokości sięgającej 250 m. W Kattegacie głębokość maksymalna wynosi 109 m, ze średnią 24 m. Głębia położona najbliżej Polski – Głębia Gdańska – liczy 118 m. Oprócz głębi i rynien charakterystyczną cechą rzeźby dna Bałtyku jest występowanie znacznych pod względem obszaru płycizn, zwanych ławicami. Zbudowane są one przeważnie z materiału piaszczysto-żwirowego i kamienistego, będącego pozostałością dawnych moren polodowcowych. Licząc od zachodu, są to ławice: Arkońska, Orla, Odrzańska, Słupska, Środkowa i Hoburg na południe od Gotlandii. === Zasolenie === Ze względu na niskie zasolenie Bałtyk zalicza się do wód słonawych (mezohalinowych) i określa morzem półsłonym. Średnie zasolenie wynosi ok. 7‰. Na ogół waha się w granicach od 2 do 12‰, choć zimą zasolenie nie przekracza 7,8‰ w Zatoce Gdańskiej. W Kattegacie i Skagerraku wynosi ok. 20‰, w Bełtach i Zatoce Kilońskiej ok. 15–17‰, przy polskich wybrzeżach ok. 7‰, w Zatoce Puckiej spada do 6,2‰, w Zalewie Wiślanym tylko 1–3‰, w Zatoce Fińskiej i Botnickiej spada do 2‰. Stosunkowo duże różnice zasolenia w Bałtyku występują w kierunku pionowym. Słona woda jako cięższa opada ku dnu basenu. Na przykład w Basenie Bornholmskim przy powierzchni wynosi ok. 7,5‰, a przy dnie, na głębokości 100 m sięga 15–18‰. Do Morza Bałtyckiego wpływa około 250 rzek, z których największe to: Wisła, Odra, Newa, Kemi, Niemen, Lule, Gota, Ångerman i Dźwina. Wody te parują w podobnym tempie jak woda akwenu, do którego należy zlewisko. Niskie zasolenie Bałtyku spowodowane jest względnie niskimi temperaturami i związanym z tym mniejszym tempem parowania wody w obszarze szerokości geograficznych akwenu. Przykładem morza, w którym parowanie jest bardzo intensywne i zwiększa zasolenie do ok. 40‰, jest Morze Śródziemne, jak we wszystkich wodach tego zakresu szerokości geograficznej. Ponieważ woda słona jest gęstsza od słodkiej, dno Morza Bałtyckiego jest bardziej zasolone niż jego powierzchnia. Powoduje to pionowe zróżnicowanie kolumny wodnej, czyli haloklinę, która stanowi barierę dla wymiany tlenu i składników odżywczych, sprzyjając powstaniu zupełnie odrębnych środowisk morskich. === Poziom wód i fale === Poziom wód Bałtyku jest wyższy niż w Oceanie Atlantyckim i Morzu Północnym i wynika z jego śródlądowego położenia. Powodem jest zbyt słaba wymiana wód przez wąskie Cieśniny Duńskie, aby nastąpiło pełne wyrównanie poziomów. W cieśninach wody piętrzą się zależnie od kierunku wiatrów, które albo pchają wody oceaniczne w głąb Bałtyku, lub na odwrót – wypychają je z niego. Przypływ, będący wynikiem przyciągania wód morskich przez Księżyc i Słońce, jest na Bałtyku nieznaczny i wynosi: w Kopenhadze 24 cm, w Świnoujściu 8 cm, w Zatoce Gdańskiej 3 cm, w Kłajpedzie 4 cm, zaś w Zatoce Fińskiej na skutek jej ciasnoty wzrasta znów do 6–8 cm. Sejsze, wywołane głównie różnicami ciśnienia atmosferycznego w różnych punktach basenu, mają amplitudę rzadko przekraczającą 30 cm. Spiętrzenia wody wywołane silnymi wiatrami sięgają od 50 cm na brzegach otwartego morza do 2 m i więcej w cieśninach i w głębi zatok. W listopadzie 1824 r. wody nagnane przez wiatr podniosły poziom morza w Petersburgu o 410 cm, natomiast w 1924 r. o 369 cm. Bałtyk jest morzem burzliwym, a fale są krótkie i strome. Typowa wysokość fali wynosi 5 m. W czasie silnych sztormów fale są gwałtowne, nieuporządkowane, często odbite i na