Oradea (węg. Nagyvárad) – miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Florin Birta. Nazwa miasta w różnych językach: jidysz גרויסווארדיין (Grojswardejn) łacina Magnovaradinum niemiecki Großwardein polski Wielki Waradyn, Warad Wielki rumuński Oradea, dawniej Oradia Mare lub Oradea Mare turecki Varat węgierski Nagyvárad (od 2001 r. nazwa urzędowa) == Geografia == Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crișul Repede (Szybki Keresz). == Historia == Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów. Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu mongolskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. Od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. W 1541 znalazła się w granicach Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu, zależne od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku – już w granicach monarchii Habsburgów – zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy węgierski Nagyvárad stał się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym. Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947 (faktycznie od października 1944, po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną). == Gospodarka == Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki. Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje je zaledwie 34,5% mieszkańców regionu. Główne działy gospodarki to: przemysł meblowy przemysł tekstylny i odzieżowy przemysł obuwniczy przemysł spożywczy W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket – Lotus Market. W miejscowości jest stacja kolejowa Oradea. == Demografia == === Rys historyczny === 1910: 69 000 (narodowość rumuńska: 5.6%, narodowość węgierska: 91.10%) 1920: 72 000 (R: 5%, W: 92%) 1930: 90 000 (R: 25%, W: 67%) 1966: 122 634 (R: 46%, W: 52%) 1977: 170 531 (R: 53%, W: 45%) 1992: 222 741 (R: 64%, W: 34%) === Stan obecny === Skład etniczny według spisu z 2002 roku: Rumuni: 145 284 (70,31%) Węgrzy: 56 985 (27,58%) Romowie: 2449 (1,18%) Niemcy: 563 (0,27%) Słowacy: 474 (0,22%) Żydzi: 166 (0,08%) Ukraińcy: 93 Bułgarzy: 25 Rosjanie: 25 Serbowie: 20 Polacy: 10 Czesi: 9 Turcy: 8 == Dzielnice == Od stycznia 2011 miasto jest podzielone na następujące dzielnice (rum. cartiere): == Transport == Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa liczba linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe; Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioșia, a dworzec główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie. == Architektura == Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceaușescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury. == Zabytki i turystyka == Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta. Twierdza w Oradei – twierdza w formie pięciokąta, sięgająca czasów średniowiecznych, obecnie budynek Instytutu Sztuk Pięknych miejscowego uniwersytetu Pałac biskupów rzymskokatolickich – barokowy pałac z 365 oknami, wzniesiony w l. 1762–1777, dawna siedziba Muzeul Țării Crișurilor Pomnik króla Węgier Władysława I Świętego z 1893 r. przed katedrą Wniebowzięcia NMP Muzeul Țării Crișurilor w budynku dawnej szkoły kadetów z 1897 r. Ratusz Muzeum Endrego Adyego – muzeum i dom Endrego Adyego, jednego z największych węgierskich poetów 100 kościołów, w tym: Kościół św. Brygidy – kościół barokowy, wzniesiony w 1693 r. Kościół św. Trójcy – kościół barokowy, wzniesiony w 1727 r. Kościół św. Ducha – barokowy kościół, wzniesiony w l. 1732–1743, przebudowany w stylu eklektycznym Kościół św. Władysława – barokowy kościół katolicki pw. króla Węgier Władysława I Świętego, wzniesiony w 1742 r. Kaplica Anioła Stróża z l. 1754–1760 Kościół norbertanów z l. 1741–1766 Kościół św. Anny – dawny kościół zakonu urszulanek, wzniesiony w stylu barokowym w l. 1773-1774, przebudowany w 1858 Kościół katolicki w twierdzy, wzniesiony w l. 1775-1777 Kościół św. Archaniołów Michała i Gabriela – barokowa świątynia, wzniesiona w l. 1768–1779 Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – największa barokowa katedra w Rumunii, wzniesiona w l. 1752–1780 Biserica cu Lună – wyjątkowy na miarę europejską kościół z mechanizmem zegarowym wskazującym fazy księżyca, wzniesiony w stylu barokowym w l. 1784–1790 Kościół i klasztor kapucynów z XVIII-XIX w. Katedra św. Mikołaja – kościół barokowy, wzniesiony w l. 1800–1839 Kościół reformowany z l. 1835–1853 Kościół św. Jerzego z 1858 r. Kaplica św. Władysława z 1900 r. Kościół ewangelicki, wzniesiony w l. 1902–1903 w stylu neogotyckim Kościół św. Józefa z XX w. Pomnik Ferenca Szaniszló, węgierskiego biskupa katolickiego, z 1896 r. Pasajul „Vulturul Negru” pasaż hotelu „Czarny Orzeł” Teatrul de Stat – Teatr Narodowy, zbudowany przez dwóch austriackich architektów, którzy stworzyli setki znaczących budowli w wielu krajach Europy korytarz armat (XVIII-XIX wiek) Gmach poczty z przełomu XIX/XX w., w stylu eklektycznym Gmach sądu z 1901 r., w stylu eklektycznym 3 synagogi największy zbór baptystyczny w Europie wschodniej Pałac Sterna – secesyjny pałac z 1909 roku sklep oświetleniowy Deutscha (1906-1910) Popiersie Ede Szigligetiego, węgierskiego dramaturga, z 1912 r. == Sport == W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crișul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oțelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi. == Miasta partnerskie == Linköping, Szwecja Coslada, Hiszpania Debreczyn, Węgry Giv’atayim, Izrael Mantua, Włochy Montbéliard, Francja Ceyrat, Francja Reims, Francja Iwano-Frankowsk, Ukraina Vršac, Serbia Waregem, Belgia == Przypisy == == Linki zewnętrzne == Zdjęcie satelitarne z Google Maps Oradea i Bihor. oradea-bihor.ro. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-22)].