# Jaworzno Jaworzno to miasto na prawach powiatu, usytuowane w południowej Polsce, w województwie śląskim. Leży na Pagórach Jaworznickich, będących częścią Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Jaworzno, pod względem kulturowym, etnograficznym i historycznym, stanowi integralną część ziemi krakowskiej oraz Małopolski. ## Położenie i Geografia Jaworzno położone jest na południowo-wschodniej stronie rozwidlenia rzek Biała Przemsza i Przemsza. Te rzeki, wraz z Czarną Przemszą, wyznaczały historyczny trójstyk granic trzech cesarstw, znany jako Zakątek Trzech Cesarzy (Trójkąt Trzech Cesarzy). Miasto leży na pograniczu dwóch mezoregionów Wyżyny Śląskiej: Wyżyny Katowickiej (północny zachód i północny wschód) oraz Pagórów Jaworznickich. Południowa i wschodnia część Jaworzna znajduje się na mezoregionach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej: Rowie Krzeszowickim i Wyżynie Olkuskiej. * **Najwyższy punkt:** Wzniesienie Przygoń (354,7 m n.p.m.) * **Najniższy punkt:** Ujście kanału Matylda do rzeki Przemszy (232 m n.p.m.) ## Historia Jaworzno ma bogatą historię, sięgającą młodszej epoki kamienia, co potwierdzają wykopaliska archeologiczne. Wczesnośredniowieczna osada istniała na wzgórzu Grodzisko. Przez wieki Jaworzno było małą osadą w ziemi krakowskiej, blisko Chrzanowa, należącą do parafii w Lędzinach. Pierwsze zapiski o Jaworznie pochodzą z 1229 roku. ### Średniowiecze i czasy nowożytne W XIII wieku Jaworzno wchodziło w obręb kasztelanii chrzanowskiej. W 1335 roku powstała parafia św. Wojciecha. Początkowo tereny te należały do biskupów krakowskich i wchodziły w skład klucza sławkowskiego. Do 1273 roku tereny ziemi jaworznickiej należały do księstwa opolskiego. W Jaworznie wydobywano srebro i ołów z galeny, później rudę cynku i żelaza. W 1767 roku w Szczakowej powstała pierwsza polska kopalnia węgla kamiennego. ### Rozbiory i XIX wiek Po III rozbiorze Polski Jaworzno znalazło się w zaborze austriackim. W latach 1809–1815 wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, a w latach 1815–1846 kończyło się na nim terytorium Rzeczypospolitej Krakowskiej - Wolnego Miasta Krakowa. Od 1846 do 1918 roku Jaworzno należało do Królestwa Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim (Galicja), w ramach zaboru austriackiego. W XIX wieku, na styku rzek Przemszy, Czarnej Przemszy i Białej Przemszy istniał tzw. Kąt Trzech Cesarzy, wyznaczający granicę między Austrio-Węgrami, Cesarstwem Rosyjskim a Królestwem Prus. W 1847 roku przez Szczakową przeprowadzono linię kolejową Towarzystwa Kolei Krakowsko-Górnośląskiej, co wzmocniło rozwój miasta. W 1898 roku powstała pierwsza elektrownia w Jaworznie. Wydobycie węgla stanowiło 84% wydobycia w całej Galicji. Powstały Fabryka Bieli Cynkowej, Fabryka Sody Amoniakalnej (Huta Szkła Okiennego „Szczakowa”), Garbarnia, a w 1916 roku Zakłady Azotowe „Azot”. 21 września 1901 roku cesarz Franciszek Józef I nadał Jaworznu prawa miejskie. ### XX wiek W latach 1918–1939 i 1945–1975 Jaworzno należało do województwa krakowskiego. W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Utworzono tu podobóz Neu-Dachs obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. W kwietniu 1945 roku utworzono Centralny Obóz Pracy, w którym więziono m.in. żołnierzy AK, Niemców, Ukraińców i Łemków. Obóz istniał do lutego 1949 roku, przekształcając się w Progresywne Więzienie dla Młodocianych Przestępców. Ośrodek zamknięto w 1956 roku po buncie więźniów. W 1990 roku powstał Związek Młodocianych Więźniów Politycznych „Jaworzniacy”. Znaczący wzrost ludności miasta nastąpił w drugiej połowie XX wieku. Do Jaworzna przyłączono okoliczne osady i miasta, tworząc dzisiejsze dzielnice: Dąbrowa Narodowa, Szczakowa, Byczyna, Jeleń, Ciężkowice, Długoszyn. Po reformie administracyjnej w 1975 roku Jaworzno zostało przyłączone do województwa katowickiego. Pod koniec XX wieku Jaworzno było miastem z największą liczbą elektrowni na świecie – funkcjonowały 3 elektrownie: Elektrownia I (wyłączona w 1998 roku), Elektrownia II (obecnie elektrociepłownia) i Elektrownia III. W 2016 roku Jaworzno wystąpiło z Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, a w 2017 roku odmówiło udziału w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. ## Podział Administracyjny Jaworzno składa się z kilkunastu dzielnic, bez wyraźnych granic. Dzielnice te rozchodzą się gwiaździście od śródmieścia, oddzielone pasami zieleni. Potocznie używa się nazw osiedli, co bywa kłopotliwe ze względu na dawne podziały administracyjne przyłączonych miasteczek. ### Dzielnice * Byczyna * Ciężkowice * Dąbrowa Narodowa * Długoszyn * Góra Piasku * Jeleń * Jeziorki * Łubowiec * Niedzieliska * Osiedle Stałe * Pieczyska * Podłęże * Sobieski * Szczakowa ## Demografia Pod koniec 2012 roku Jaworzno zamieszkiwało 94 305 osób. Struktura wiekowa: 16,2% osoby w wieku przedprodukcyjnym, 65,5% osoby w wieku produkcyjnym, 18,3% osoby w wieku poprodukcyjnym. Najwyższą liczbę mieszkańców odnotowano w 1991 roku (99 993 osoby). Pracujących ogółem w gospodarce narodowej jest 21 572 osoby. Rolnictwem zajmują się 104 osoby. ## Gospodarka W Jaworznie dominuje handel detaliczny. Znajdują się tu sklepy dużych sieci handlowych, np. Carrefour, Kaufland, Lidl, Biedronka, Netto. 20 listopada 2015 roku otwarto galerię handlową Galena. Obecnie funkcjonuje jedna kopalnia ZG Sobieski, należąca do spółki Południowy Koncern Węglowy. ## Transport Jaworzno jest ważnym węzłem komunikacyjnym. Przez miasto przebiegają: * Autostrada A4 (E40) * Droga ekspresowa S1 (E75) * Droga krajowa nr 79 * Droga wojewódzka nr 903 Stacja kolejowa Jaworzno Szczakowa jest jednym z największych węzłów kolejowych w Polsce. Kolejowy transport towarowy to przede wszystkim przewozy węgla kamiennego. Komunikacja miejska w Jaworznie jest obsługiwana przez PKM Jaworzno. Flota PKM Jaworzno opiera się w 80% na pojazdach elektrycznych. Bliskość portów lotniczych Katowice-Pyrzowice i Kraków-Balice ułatwia komunikację lotniczą. ## Edukacja W Jaworznie znajduje się Okręgowa Komisja Egzaminacyjna oraz wiele szkół różnego szczebla: przedszkola, szkoły podstawowe, licea, technika, szkoły policealne i uczelnie. ### Uczelnie Wyższe * Akademia Górniczo-Hutnicza, oddział zamiejscowy * Akademia Górnośląska im. Wojciecha Korfantego w Katowicach, oddział zamiejscowy * Akademia WSB, oddział zamiejscowy * Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa w Poznaniu, Wydział Nauk Społecznych w Jaworznie ## Kultura Świętem Miasta jest pierwsza sobota czerwca. W tym okresie organizowane są Dni Jaworzna. ### Muzea * Muzeum Miasta Jaworzna ### Zespoły muzyczne * Basia Trzetrzelewska * „Archetti” Orkiestra Kameralna Miasta Jaworzna * „eM Band” Orkiestra Rozrywkowa Miasta Jaworzna * Stos * Blunt Razor * Cronica ### Kultura Ludowa Na rozwój kultury ludowej miał wpływ fakt, że Jaworzno leży na pograniczu dawnej I Rzeczpospolitej. Rzeka Przemsza przez setki lat była granicą państwa. Wykształciły się tu cechy kultury Małopolskiej. #### Język Współczesne tereny miasta znajdują się w zasięgu dialektu małopolskiego języka polskiego. Można tu spotkać gwarowe zwroty, takie jak „wychodzę na pole”. #### Strój Ludowy Używany jest krakowski strój ludowy. Muzeum Miasta Jaworzna prowadzi Pracownie Haftu Regionalnego. ## Rozrywka * Via Sport Kryta Pływalnia * Ośrodek Jeździecki Ciężkowice * Kręgielnia w Galerii Galena * Strzelnica HUBERTECH * Skate Park w Parku Podłęże * Przystań nurkowa Via Sport Diving Marina "Koparki" * Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera * Arboretum Park Gródek ## Turystyka ### Atrakcje Turystyczne * Muzeum Miasta Jaworzna * Teatr Sztuk * Cmentarze: Pechnicki, Ciężkowicki, w Szczakowej, żołnierzy radzieckich, żydowski * Budynki po kolonii robotniczej Jaworznickiego Gwarectwa Węglowego * Dworzec kolejowy w Jaworznie Szczakowej * Ruiny Fabryki Cementu na Pieczyskach * Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny * Sanktuarium MB Nieustającej Pomocy na Osiedlu Stałym * Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniu * Rezerwaty przyrody: Uroczysko „Sodowa Góra”, Dolina Żabnika * Rynek Główny * Arboretum Park Gródek * Zalew Sosina ### Szlaki Turystyczne Szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najciekawsze miejsca w Jaworznie i okolicach. ## Administracja Jaworzno jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają 23 radnych do Rady Miejskiej. Prezydentem miasta jest Paweł Silbert. ## Religia Większość mieszkańców Jaworzna stanowią wierni Kościoła Rzymskokatolickiego. ### Kościół Katolicki Jaworzno niemal w całości należy do diecezji sosnowieckiej. Obszar Cezarówki Górnej i Koźmina podlega Parafii Chrystusa Króla w Balinie, natomiast Jeleń-Dąb należy do parafii Przemienienia Pańskiego w Libiążu. ### Inne Wyznania Na terenie miasta działają również kościoły protestanckie, Kościół greckokatolicki oraz zbory Świadków Jehowy. ## Honorowi Obywatele Miasta * Jan Paweł II (2003) * Adam Śmigielski (2008) ## Miasta Partnerskie * Karwina, Czechy * Szigethalom, Węgry * Yiwu, ChRL * Hereford, Wielka Brytania * Berezań, Ukraina