Merkawa (hebr. ‏מֶרְכָּבָה‎, pol. rydwan) – izraelski czołg podstawowy, który został zaprojektowany przez zespół pod kierunkiem gen.-mjr. Jisra’ela Tala. Pierwszy czołg izraelskiego projektu, produkowany seryjnie od 1979 roku. Od tego czasu zaprojektowano i produkowano cztery główne typy czołgu Merkawa Mk 1 (1979–1984), Mk 2 (1983–1990), Mk 3 (1987–2002) i Mk 4 (od 2002) w różnych wersjach. Za projekt, rozwój, produkcję i nadzór odpowiada Mantak z Ministerstwa Obrony oraz Korpus Technologii i Utrzymania. Czołg jest używany w różnych wersjach przez Siły Obronne Izraela i brał udział we wszystkich konfliktach zbrojnych i operacjach wojskowych, z udziałem Państwa Izrael, które miały miejsce po wojnie Jom Kipur. Obecnie, w użyciu znajdują się Merkawy Mk 3 i Mk 4, jednak jeszcze do 2020 roku przeprowadzano szkolenia na Merkawach Mk 2. Od 2022 roku Filipiny użytkują mosty czołgowe AVLB na podwoziu Merkawy Mk 4. Podwozie czołgu Merkawa posłużyło jako punkt wyjścia dla innych projektów i konstrukcji pojazdów w armii izraelskiej, jak Szolef, Ofek czy Namer. == Historia konstrukcji == Doświadczenia wyniesione z operacji „Kadesz” sprawiły, że izraelskie dowództwo uznało, iż czołg będzie wciąż istotnym elementem pola walki na Bliskim Wschodzie. Uznano, że kolejne konflikty izraelsko-arabskie będą opierać się w dużej mierze na wojskach pancernych i zmechanizowanych. Dowództwo postanowiło przystąpić do opracowania nowego czołgu, krajowej produkcji, który miałby zastąpić używane przez armię czołgi produkcji amerykańskiej (M48 i M60), francuskiej (AMX-13) i brytyjskiej (Centurion). Bodźcem mającym wpływ na podjęcie prac badawczo-rozwojowych nad rodzimym projektem czołgu był także rosnący opór ze strony Francji i Wielkiej Brytanii w kwestii sprzedaży Izraelowi sprzętu wojskowego. Nasilił się on po wojnie sześciodniowej, kiedy Izrael zajął Strefę Gazy, Synaj, Zachodni Brzeg i Wzgórza Golan. Państwa arabskie zaczęły wywierać naciski na rządy Francji i Wielkiej Brytanii, aby te nie wspierały Izraela poprzez sprzedaż broni. W 1970 roku odbyła się w rządzie izraelskim debata na temat własnego programu rozwojowego czołgu podstawowego. W tym czasie Korpus Pancerny miał kilka opcji w kwestii modernizacji, produkcji lub nabycia czołgów. Pierwszą było pozyskanie większej liczby czołgów M48, a następnie zmodernizowanie ich jednostek napędowych oraz zwiększenie siły ognia przy koszcie 724 000 funtów izraelskich za czołg. Drugą opcją była modernizacja posiadanych już czołgów M60. Trzecią opcją było nabycie kolejnych M60 przy cenie 822 000 funtów izraelskich za sztukę. Uznano, że można również zwrócić się do Brytyjczyków o zakup czołgów Chieftain za cenę 1 188 000 funtów izraelskich za sztukę. Ostatnią opcją był własny projekt, testy i produkcja nowego, krajowego czołgu. W tym przypadku koszt wyniósłby 906 000 funtów izraelskich za sztukę. Rozwój krajowej konstrukcji powierzono gen. mjr. Jisra’elowi Talowi. W 1971 roku Tal rozpoczął prace nad projektem i prototypem czołgu, który postanowiono nazwać Merkawa. Nazwa miała odwoływać się do biblijnych rydwanów, używanych przez ówczesne wojska. Prace nad prototypem zostały dofinansowane przez Stany Zjednoczone, a budżet na prace wyniósł 100 mln dolarów amerykańskich. Projekt Tala miał spełnić trzy wymagania. Po pierwsze, dostarczyć armii pierwszy w historii izraelski czołg. Po drugie, żadne ewentualne embargo na Izrael nie mogło zakłócić produkcji czołgu. Ostatnia wytyczna dotyczyła dostosowania konstrukcji do wymagań izraelskiej armii oraz bliskowschodnich warunków terenowych. Wraz z rozwojem projektu okazało się, że był on na ówczesne lata zbyt drogi. Dowództwo wolało modernizować będące w służbie pojazdy amerykańskie i brytyjskie. Wojna Jom Kipur z 1973 roku pokazała, że Szoty i Magachy są w stanie skutecznie stawić czoła będącym w posiadaniu państwa arabskich konstrukcjom radzieckim. Jednak większość z 2500 zabitych Izraelczyków była czołgistami (ok. 1500). Armia uznała, że państwa nie stać na tak znaczne straty przy świadomości tego, że może wybuchnąć kolejny konflikt z udziałem Izraela. 16 kwietnia 1974 roku dowódcą Korpusu Pancernego został gen. mjr Mosze Peled. Postawiono przed nim zadanie odbudowy izraelskich sił pancernych. Uznał on, że armia potrzebuje pojazdów zdolnych wytrzymać ostrzał nowej amunicji ppanc. Używany dotychczas na Szotach i Magachach pancerz reaktywny Blazer okazał się zbyt przestarzały. Uznano zatem, że projekt Tala ma stać się priorytetem. Tal analizował konstrukcje czołgów państw NATO oraz Układu Warszawskiego. Wszystkie one dopasowane były do europejskiego teatru działań wojennych. Armia izraelska potrzebowała stabilnej konstrukcji, która zapewni maksymalną ochronę załodze tak samo w terenie górskim jak i pustynnym. W ten sposób zaprojektowano czołg o unikalnych rozwiązaniach. Wieża oraz przedział bojowy usytuowane były z tyłu czołgu. Z przodu konstrukcji znalazł się silnik, co miało chronić załogę przed frontalnym ostrzałem. Dawało to jednocześnie łatwy dostęp do silnika, który w łatwy sposób można by wymienić i skierować czołg na pole bitwy. W Merkawie zastosowano wieżę w kształcie klina oraz kadłub o niskim profilu, aby ułatwić rykoszetowanie pocisków. Siłę ognia miała zapewnić zmodyfikowana armata czołgowa M68 o kalibrze 105 mm, która sprawdziła się dotychczas w walce z przeciwnikiem. Czołg pozwalał również na transport drużyny desantu przy odpowiednio opróżnionym przedziale amunicyjnym. Kwestie projektu, jego rozwoju i ulepszania, produkcję oraz wprowadzenie do służby powierzono specjalnej strukturze w Ministerstwie Obrony o nazwie Mantak (hebr. מנת"ק - czyli akronim od: מנהלת תוכנית המרכבה והרק"ם, dosł. Dyrekcja Programu Merkawy i Wozów Bojowych), a także Służba Rozwoju Czołgów z Korpusu Uzbrojenia Sił Obronnych Izraela. W 1979 roku do służby w izraelskiej armii weszły pierwsze egzemplarze czołgu Merkawa Mk 1. 7 Brygada Pancerna otrzymała je jako pierwsza. Po doświadczeniach wyniesionych z walk w Libanie w 1982 roku, gdzie w pełni sprawdziła się koncepcja czołgu, zwłaszcza umieszczenia silnika z przodu kadłuba i drzwi pancernych z tyłu, zbudowano nową wersję czołgu oznaczoną jako Merkawa Mk 2, która różniła się od poprzedniej wersji wzmocnieniem elementów pancerza wieży i kadłuba oraz ulepszonym systemem kierowania ogniem. Tył wieży został zabezpieczony konstrukcją składającą się z kul wiszących na łańcuchach. Miało to zabezpieczyć załogę przed ostrzałem pocisków 9M14 Malutka czy granatników RPG-7. Po bokach czołgu zamontowano dodatkowe płyty ekranów przeciwkumulacyjnych zwane bazuka. Konstrukcja Merkawy Mk 2 umożliwiała ponadto zamontowanie specjalnych trałów przeciwminowych. Produkcję Merkawy Mk 2 rozpoczęto w 1983 roku. W tym samym czasie zakończono produkcję Merkaw Mk 1. Podobnie jak w przypadku Merkawy Mk 1, nowy typ czołgu wprowadzono na początku w 7 Brygadzie Pancernej, w 82 Batalionie. W 1997 roku, po incydentach podczas manewrów w Libanie, postanowiono zwiększyć opancerzenie wież czołgu tworząc wersję Batasz. W 1987 roku, na podstawie doświadczeń z walk w południowym Libanie, opracowano kolejną wersję czołgu oznaczoną jako Merkawa Mk 3. Najistotniejszą zmianą było zastosowanie nowej, izraelskiej armaty gładkolufowej IMI kal. 120 mm. Na decyzję o poprawie siły ognia czołgu wpłynęło zakupienie przez Syrię, Iran i Irak czołgów T-72. Z kolei Arabia Saudyjska nabyła francuskie AMX-30, a Zjednoczone Emiraty Arabskie włoskie OF-40. Zastosowano także nowy system kierowania ogniem. Wzmocniono pancerz i zmieniono nieco jego kształt. Mniejsza liczba pocisków kalibru 120 mm pozwoliła na umieszczenie ich w specjalnych pojemnikach chroniących je przed zapłonem. Aż 21 firm z przemysłu zbrojeniowego zaangażowanych było w dostarczenie do Merkawy Mk 3 nowych systemów, opancerzenia, elektroniki. Czołg ten stał się od 1990 roku podstawowym czołgiem armii izraelskiej. Pierwsze egzemplarze Merkawy Mk 3 wprowadzono w 188 Brygadzie Pancernej Barak. W 1995 roku do służby weszła Merkawa Mk 3 Baz (hebr. ב''ז, baz czyli akronim od barak zoher, ברק זוהר, pol. błysk pioruna. Hebrajskie słowo baz, hebr. בז, oznacza sokoła). Wyróżniały ją zmodyfikowany system kierowania ogniem (strzelanie do celów ruchomych i statycznych w nocy i w dzień), system śledzenia ruchomych celów (w tym śmigłowców) oraz lepsza ochrona balistyczna. Czołg ma możliwość prowadzenia ognia naprowadzanymi pociskami przeciwpancernymi Lahat. Produkcja trwała do 2002 roku. W 2002 roku zakończono projektowanie i rozpoczęto produkcję Merkawy Mk 4. W porównaniu z poprzednimi Merkawami ta ma lepszą ochronę balistyczną, z modułowym pancerzem oraz ochroną od góry. Czołg posiada dwa systemy celowania, dla strzelca i dowódcy, a także został dostosowany do walki przeciwpartyzanckiej w terenie zurbanizowanym. Merkawa Mk 4 weszła do służby w 2003 roku w 401 Brygadzie Pancernej. W 2009 roku rozpoczęto produkcję Merkawy Mk IV Me’il Ru’ach. Wyposażona jest ona w system Trophy, który ostrzega i zapewnia ochronę przed przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. Jego działanie polega na wykryciu kierunku, z którego nadlatuje pocisk i jego zniszczenie przed uderzeniem w czołg. Podobnie jak Merkawa Mk 3 pojazd może strzelać naprowadzanymi pociskami przeciwpancernymi Lahat. == Merkawa Mk 1 == Merkawa Mk 1 posiada odlewany i spawany kadłub, którego płyta podłogowa unosi się ku prawej stronie. Pancerz kadłuba i wieży posiada wiele załamań, aby zwiększyć prawdopodobieństwo rykoszetowania pocisków. Ponadto, konstrukcja pancerza składa się z dwóch jego warstw, między którymi jest przestrzeń wypełniona olejem napędowym. Rozwiązanie to miało zwiększyć dodatkowo odporność czołgu na ostrzał amunicją ppanc. Projektując czołg Tal zastosował unikalną, jak na tamte czasy konstrukcję. Na przedzie kadłuba znajduje się przedział silnikowy, dopiero za nim umiejscowiono załogę. Wieża czołgu zamontowana jest również z tyłu pojazdu. Po lewej stronie czołgu swoje miejsce ma kierowca z trzema wizjerami do obserwacji podczas jazdy. Środkowy wizjer