# Północny biegun Ziemi ## Wstęp Północny biegun to punkt, w którym oś obrotu Ziemi przecina jej powierzchnię. Ze względu na brak stałego lądu, obszar ten jest ciągle pokryty lodem morskim, którego grubość i rozciągłość zmieniają się w zależności od pory roku i warunków klimatycznych. Ze względu na swoje ekstremalne położenie, biegun stanowi wyjątkowe laboratorium naukowe oraz cel wypraw polarnych. ## Definicje bieguna północnego W zależności od kryterium wyróżnia się kilka rodzajów bieguna północnego: | Typ bieguna | Definicja | Charakterystyka | |-------------|-----------|-----------------| | **Geograficzny** | Punkt przecięcia osi obrotu Ziemi z powierzchnią; szerokość geograficzna 90°N. | Stałe położenie, brak lądu, ocean pokryty lodem. | | **Magnetyczny** | Punkt, w którym linie pola magnetycznego Ziemi tworzą kąt 90° z powierzchnią. | Położenie zmienne; w 2005 r. około 82,7°N, 114,4°W (Kanada). | | **Geomagnetyczny** | Punkt reprezentujący oś dipola magnetycznego Ziemi; przyciąga północny biegun magnesu. | Współrzędne ok. 78°30′N, 69°W (blisko Qaanaaq, Grenlandia). | | **Niedostępności** | Punkt najbardziej oddalony od任何 stałego lądu na Oceanie Arktycznym. | Odległość >1100 km od brzegu; współrzędne 84°03′N, 174°51′W. | | **Astronomiczny (planetograficzny)** | Punkt osi obrotu planety skierowany w tę samą stronę płaszczyzny ekliptyki co ziemski biegun geograficzny. | Używany w badaniach innych ciał Układu Słonecznego. | ## Północny biegun geograficzny - **Położenie:** 90°N, brak długości geograficznej (wszystkie południki zbiegają się w tym punkcie). - **Środowisko:** Ocean Arktyczny pokryty stałą lub sezonową czapą lodową; grubość lodu zazwyczaj 2–3 m, dochodząca do 5 m w rejonach zatok. - **Klimat:** - Średnia temperatura zimowa: −40,2 °C (może spaść do −49 °C). - Średnia temperatura letnia: 0 °C (maksymalnie do +4,7 °C). - Ekstremalne zanotowane: −49,2 °C (min) oraz +4,7 °C (maks). - Opady: wyłącznie w postaci śniegu; zimowe opady niewielkie wskutek wyżu grenlandzkiego, letnie zwiększone wskutek dużego zachmurzenia. - Cykl dnia i nocy: dzień polarny trwa około sześciu miesięcy (marzec–wrzesień), noc polarna równie długo (wrzesień–marzec). ### Flora i fauna Mimo ekstremalnych warunków, w wodach pod lodem występują fitoplankton, zooplankton oraz gatunki ryb takie jak arktyczna dorszowa (*Boreogadus saida*). Na lodzie bywają obserwowane foki pierścieniowane (*Pusa hispida*), niedźwiedzie polarne (*Ursus maritimus*) oraz ptaki morskie (np. mewy arktyczne, alke). ## Historia eksploracji ### Pierwsze twierdzenia - **Frederick Albert Cook** (1908) – ogłosił dotarcie 22 kwietnia 1908 r. wraz z dwoma Inuitami; brak wiarygodnych dowodów. ### Pierwsza udokumentowana wyprawa - **Robert Edwin Peary** z Matthew Henson i czwórką Inuitów (6 kwietnia 1909 r.) – długo uznawany za pierwszego zdobywcę; analiza z 1996 r. wykazała brak około 32 km do rzeczywistego punktu. ### Pierwsze niepodważalne osiągnięcia - **1926** – przelot sterowcem *Norge* (Umberto Nobile) z Roald Amundsenem i Lincoln Ellsworth nad biegunem. - **1952** – lądowanie samolotem USAFC Joseph O. Fletcher i William P. Benedict na lodzie. - **1992** – Robert Schumann, w wieku 10 lat, staje się najmłodszym zdobywcą bieguna na nartach. ### Eksploracja podwodna i nawodna - **1958** – USS *Nautilus* (SSN-571) jako pierwszy okręt podwodny napęd atomowy osiąga biegun pod lodem. - **1959** – USS *Skate* (SSN-578) pierwszy wynurza się dokładnie na biegunie. - **1977** – radziecki lodołamacz NS *Arktika* (napęd atomowy) jako pierwszy statek nawodny dociera do bieguna. - **1995** – Polacy Marek Kamiński i Wojciech Moskal docierają na nartach po 72‑dniowej wyprawie z wyspy Ward Hunt (Kanada). ## Północny biegun magnetyczny - **Definicja:** punkt, gdzie linie pola magnetycznego są pionowe względem powierzchni. - **Historia pomiarów:** - 1600 r. – Sir William Gilbert przedstawia pierwszą definicję. - 1831 r. – James Clark Ross lokalizuje biegun na Przylądku Adelaide (≈2750 km od geograficznego). - 1903 r. – Roald Amundsen zauważa przesunięcie w stronę geograficznego bieguna (~15 km/rok). - 2001–2003 – średnia prędkość przesunięcia ≈40 km/rok. - 2007 r. – przyspieszenie do 55–60 km/rok w kierunku Syberii. - 2009 r. – przesunięcie około 64 km w ciągu roku. - **Obecne położenie (2023):** zbliżone do 86,5°N, 150°W (bardziej zbliżone do geograficznego bieguna). ## Północny biegun geomagnetyczny - **Położenie (2020):** 78°30′N, 69°W, niedaleko Qaanaaq, Grenlandia. - **Znaczenie:** oś dipola magnetycznego Ziemi; obszar częstych zorzy polarnej. - **Pierwsza wyprawa badawcza:** 1992 r., kierowana przez Davida Hemplemana-Adamsa. ## Północny biegun niedostępności - **Definicja:** punkt najbardziej oddalony od stałego lądu na Oceanie Arktycznym. - **Współrzędne:** 84°03′N, 174°51′W. - **Odległość od lądu:** >1100 km. - **Historia zdobycia:** - 1927 – pierwszy lot nad punktem przez Sir Huberta Wilkinsa. - 1958 – radziecki lodołamacz osiąga punkt pod lodem. ## Północny biegun w astronomii - **Definicja planetograficzna:** punkt osi obrotu planety skierowany w tę samą stronę płaszczyzny ekliptyki co ziemski biegun geograficzny. - **Bieguny magnetyczne planet:** nazywane zgodnie z kierunkiem pola magnetycznego; mogą się odwracać (np. Zemia przechodziła przez odwrócenia pola co pół miliona lat). - **Ciekawostki układu słonecznego:** - Księżyc Saturna Hyperion nie posiada wyraźnego bieguna ze względu na nieregularny kształt i chaotyczny obrót. - Uran ma oś nachyloną niemal 90° do ekliptyki, co sprawia, że określenie „północ” jest konwencjonalne. ## Kultura i legenda - W folklorze zachodnim biegun północny jest uważany za miejsce zamieszkania Świętego Mikołaja oraz jego warsztatu z elfami. - Motyw pojawia się w literaturze (np. *Podróż do Bieguna Północnego* Juliusza Verne’a), filmach, grach oraz reklamach. - Symbolika: czystość, nieosiągalny cel, ekstremalne wyzwanie. ## Zobacz też - biegun południowy - biegun geograficzny - biegun geomagnetyczny - biegun niedostępności - biegun zimna - biegun ziemski - koło podbiegunowe - Podróże i przygody kapitana Hatterasa (Juliusz Verne) ## Przypisy [1] Cooke, F.A. – *My Attainment of the Pole* (1909). [2] Peary, R.E. – *The North Pole* (1910). [3] Amundsen, R. – *The North Pole Flight* (1926). [4] Fletcher, J.O. & Benedict, W.P. – *Air Landing at the North Pole* (1952). [5] United States Navy – *USS Nautilus* expedition logs (1958). [6] Soviet Arctic Fleet – *NS Arktika* voyage report (1977). [7] Kamiński, M. & Moskal, W. – *North Pole on Skis* (1995). [8] Ross, J.C. – *Magnetic Survey* (1831). [9] Canadian Geological Survey – *Magnetic Pole Movement* (2001‑2009). ## Linki zewnętrzne - [North Pole – Encyclopædia Britannica](https://www.britannica.com/place/North-Pole) - [International Arctic Research Center – Pole Data](https://iarc.uaf.edu/) - [NOAA – Arctic Sea Ice News](https://arctic.noaa.gov/) - [Wikimedia Commons – North Pole images](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:North_Pole) - [NASA – Earth’s Polar Regions](https://earthobservatory.nasa.gov/features/Polar)