Stalowa Wola – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie stalowowolskim, położone w Kotlinie Sandomierskiej. Przez miasto przepływa rzeka San. W latach 1945–1975 miasto administracyjnie należało do województwa rzeszowskiego, a w latach 1975–1998 do województwa tarnobrzeskiego. Według danych GUS z 31 grudnia 2024 roku miasto liczyło 54 300 mieszkańców. == Osiedla == Miasto podzielone jest na 22 osiedla. Nazwy i obszary są historycznie związane z nazwami miejscowości lub terenów, które niegdyś otaczały powstającą Stalową Wolę. Inne nazwy zostały nadane w związku z rozwojem przemysłu i powstawaniem miasta. == Położenie == Stalowa Wola powstała na gruntach wsi Pławo i jej przysiółków Chyłów i Swołów. Miasto położone jest na obszarze, który w średniowieczu stanowił część ziemi sandomierskiej Małopolski. Leży w Kotlinie Sandomierskiej, gdzie charakterystyczny pas równin nadrzecznych zwany jest potocznie „Nadsaniem”. Stacja Stalowa Wola Rozwadów posiada bezpośrednie połączenie z Warszawą, Krakowem, Wrocławiem, Lublinem, Częstochową, Radomiem, Rzeszowem, Opolem, Tarnowem, Ostrowcem Świętokrzyskim, Zamościem, Przemyślem, Tarnobrzegiem, Sandomierzem i Hrubieszowem. Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 82,52 km². Miasto stanowi 9,89% powierzchni powiatu. Miasto jest położone na terenie o zmiennej wysokości od 151 do 160 m n.p.m. == Środowisko naturalne == === Ochrona przyrody === Niedaleko Stalowej Woli, na terenie powiatu, znajdują się dwa rezerwaty przyrody: rezerwat przyrody Pniów (Jezioro Pniów) o pow. 1,72 ha z największymi skupiskami kotewki – jadalnego orzecha wodnego; rezerwat przyrody Jastkowice o pow. 45,68 ha. Został on utworzony w celu ochrony fragmentu dawnej Puszczy Sandomierskiej. Rośnie tu wiele gatunków drzew, takich jak: jodła, świerk, grab, sosna, buk, olcha, jawor, brzoza. Interesujące jest też runo leśne. Spotkać tu można m.in. czerniec groszkowy, czosnek niedźwiedzi, żywiec gruczołowaty. W latach 1953–1970 na terenie miasta znajdował się również rezerwat przyrody Sochy. Organizacje przyrodnicze w 2020 r. złożyły wniosek o przywrócenie ochrony rezerwatowej lasu w Sochach. 28 marca 2025 zostało podpisane przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Rzeszowie zarządzenie w sprawie ponownego ustanowienia rezerwatu przyrody "Sochy". Na terenie gminy Stalowa Wola zlokalizowanych jest 13 pomników przyrody chroniących 15 drzew, w tym najwyższą topolę białą w Polsce, Topolę Pławiankę. W gminie znajdują się również fragmenty 3 obszarów Natura 2000: Dolina Dolnego Sanu, Puszcza Sandomierska i Enklawy Puszczy Sandomierskiej. === Klimat === Teren Stalowej Woli zalicza się do typu klimatu podgórskich nizin i kotlin. Średnia roczna temperatura wynosi 8 °C. Temperatura najcieplejszego miesiąca lipca wynosi 18 °C, najzimniejszego stycznia – 3,8 °C. Okres wegetacyjny kształtuje się w granicach 200–210 dni. Maksymalne opady deszczu przypadają na miesiąc lipiec, minimalne na luty, natomiast średnia suma rocznych opadów waha się w granicach 600–700 mm. Przymrozki mogą się już zacząć we wrześniu. Dni z pokrywą śnieżna jest 60–90 w ciągu roku, w miesiącach zimowych, przy przeciętnej grubości 5–15 cm. Natomiast szczególnie szkodliwe dla upraw okazują się przymrozki wiosenne, które mogą wystąpić w maju, bądź nawet w czerwcu. === Rzeki === Przez miasto przepływa rzeka San, a także: Barcówka, płynie przez południowo – wschodnie tereny miasta, w okolicy Elektrowni Stalowa Wola, gdzie wpada do rzeki San i jest jego lewobrzeżnym dopływem, Jelonek (Jelnia), płynie przez osiedla Hutnik i Chyły położone na południowo – wschodnim obszarze miasta, jest lewobrzeżnym dopływem rzeki Barcówki, Pyszanka (Pyszynka), jej niewielki odcinek płynie przez fragment osiedla Zasanie, położonego na południowo – zachodnim obrzeżu miasta, gdzie ma swoje ujście do rzeki San, jest jego prawobrzeżnym dopływem, Bukowa jej niewielki odcinek płynie przez północno – wschodnie tereny, na granicy miasta. Wpada do rzeki San na granicy z miejscowością Chłopska Wola, jest jego prawobrzeżnym dopływem. Najwyższym poziomem czystości charakteryzują się Bukowa i Barcówka. Duże zasoby stanowią wody podziemne, które są głównym źródłem zaopatrzenia ludności w wodę pitną. Obecność rzek stwarza ogromny potencjał jeśli chodzi o zapotrzebowanie w wodę zarówno dla osiedlania się na tym terenie, jak również na potrzeby gospodarcze. == Historia == Miasto powstało jako rezultat decyzji o zlokalizowaniu w pobliżu wsi Pławo między miasteczkami Nisko i Rozwadów w ramach budowy COP tzw. Zakładów Południowych. Pierwsze historyczne wzmianki na temat wsi Pławo, na terenie której powstało miasto, pochodzą z 1. połowy XV wieku. W pobliskim Przyszowie znajdował się dwór łowiecki króla Władysława Jagiełły, zbudowany przed 1358 rokiem przez Kazimierza Wielkiego. W końcu XV wieku Pławo było wsią królewską. Osiadła ludność trudniła się łowiectwem, wyrębem drzew, bartnictwem, uprawą roli, a także flisactwem. W pieczęci wsi Pławo znajdowały się dwa skrzyżowane wiosła. Dzisiaj natomiast w mieście jest osiedle flisaków. W czasie potopu szwedzkiego w roku 1656, widły Wisły i Sanu stały się miejscem bitwy wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego z wojskami króla Karola Gustawa. W czasie I rozbioru Polski w 1772 r. królewska wieś Pławo weszła w skład kameralnego dominium Nisko, należącego do skarbu austriackiego. W latach 1837–1867 dobra te stanowiły prywatną własność baronów Reichenbachów. Następnie przeszły w ręce magnackiej rodziny Rességuier. Podczas I wojny światowej dobra zostały sprzedane obszarnikowi Maksymilianowi Franckemu. Przełomowym momentem dla mieszkańców Pława było zatwierdzenie rozporządzenia o ulgach inwestycyjnych z 22 marca 1928 roku do planu budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego i budowa od 1936 roku Zakładów Południowych na terenach wsi. Głównym inicjatorem planu i autorem programu był ówczesny wicepremier i minister skarbu, budowniczy Gdyni, Eugeniusz Kwiatkowski. Przed wybuchem II wojny światowej powstała część zakładów oraz osiedla przyfabryczne nazwane Stalowa Wola. Nazwa miasta pochodzi od słów ówczesnego ministra spraw wojskowych, gen. Tadeusza Kasprzyckiego, który o planie budowy COP mówił, że jest to stalowa wola narodu polskiego wybicia się na nowoczesność. Miasto budował Fundusz Kwaterunkowy Wojskowy. Zatrudniał on najwyższej klasy architektów i inżynierów, w tym inż. Bronisława Rudzińskiego. Do II wojny światowej budynki mieszkalne wznoszono tylko według jego planu. Rudziński przy planowaniu i budowie miasta korzystał z opracowań Stefanii Skibniewskiej, która po skończeniu architektury na Politechnice Warszawskiej i po krótkim pobycie w Poznaniu, w marcu 1939 zamieszkała w Sandomierzu. Rozpoczęła pracę w sandomierskim oddziale Biura Planu Regionalnego Okręgu Radomsko-Kieleckiego. Trzecim budowniczym miasta był Jan Bitny-Szlachta. Był on pracownikiem Zakładów Południowych. W 1937 r. podjął pracę w biurze Budowy Zakładów Południowych w Katowicach. Potem przeniósł się do Stalowej Woli. W latach okupacji w osiedlu i hucie działał ruch oporu. Funkcjonowała tu Placówka AK „Stalowa Wola”, „154” należąca do Obwodu AK Nisko. 12 grudnia 1943 roku, w pobliżu stalowowolskiej elektrowni, zostało straconych 10 żołnierzy Korpusu Zachodniego, organizacji wojskowej złożonej z pracowników Zakładów Południowych. Byli to: Aleksander Chwastikow, Antoni Holeksa, Marian Januszek, Franciszek Kata, Kazimierz Kazimierczak, Piotr Muszyński, Antoni Ochędzan, Czesław Olszewski, Ludwik Piecha i Wiesław Zagoździński. Korpus Zachodni ściśle współpracował z Armią Krajową. Miejscowość została zdobyta po walkach z niemieckim okupantem, przez oddziały I Frontu Ukraińskiego wojsk radzieckich 1 i 2 sierpnia 1944 roku. W Stalowej Woli rozpoczęły się represje stosowane przez NKWD. W dniu 1 kwietnia 1945 r. Stalowa Wola otrzymała prawa miejskie. W 1953 roku miasto zostało wydzielone jako odrębny powiat miejski. W 1973 przyłączono do niego Rozwadów, a w 1977 – Charzewice. W latach powojennych rozpoczął się dynamiczny rozwój miasta. Powstały nowe osiedla, ulice, budynki użyteczności publicznej, wiele zakładów przemysłowych i usługowych, szkoły podstawowe, średnie i wyższe, baza kulturalna i sportowa. Rozwój miasta był nierozerwalnie związany z Zakładami Południowymi, które w 1948 r. otrzymały nazwę Huty Stalowa Wola. Przez wiele lat huta była kombinatem obejmującym szereg zakładów, położonych również w innych miastach, były to m.in.: Fabryka Maszyn w Radomsku, Fabryka Maszyn w Leżajsku, Fabryka Maszyn w Strzyżowie, Zakład Maszyn Budowlanych w Lubaczowie, Zakład Projektowania i Realizacji Inwestycji i Remontów Budowlanych w Stalowej Woli, Zakład Projektowo-Technologiczny w Stalowej Woli, Odlewnia Żeliwa w Koluszkach. Kombinat zatrudniał w szczytowym okresie w zakładzie macierzystym i szeregu filii zamiejscowych około 35 tys. pracowników. Po zmianie ustroju polityczno-gospodarczego kraju dalsze istnienie i rozwój huty wymagały równoczesnego dokonania prywatyzacji, przeprowadzenia zmian organizacyjnych oraz utworzenia spółek z udziałem kapitału prywatnego. 15 lipca 1991 roku nastąpiło przekształcenie HSW Kombinatu Przemysłowego w HSW Spółkę Akcyjną. Huta Stalowa Wola SA, obecnie specjalizuje się w produkcji sprzętu wojskowego. Drugim co do wielkości zakładem powstającym w Stalowej Woli w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego była Elektrownia Stalowa Wola. Początkowo elektrownia dostarczała energię elektryczną na potrzeby Huty, później w wyniku rozbudowy i modernizacji stała się podstawowym dostawcą energii cieplnej dla przemysłu i okolicznych miast. Przez wiele lat Elektrownia Stalowa Wola funkcjonowała w ramach Zakładów Energetycznych Okręgu Wschodniego jako tzw. Ozet od skrótu Okręgowy Zakład Energetyczny Tarnów, od 1989 roku stała się samodzielnym przedsiębiorstwem państwowym, zaś od 1 października 1996 roku działa jako spółka akcyjna. W ciągu 60 lat Stalowa Wola z małego przyfabrycznego osiedla urosła do dużego miasta. Według stanu na dzień 31.12.2022