CH-47 Chinook – wielozadaniowy, dwusilnikowy, dwuwirnikowy śmigłowiec o dużym udźwigu produkowany przez amerykańską firmę Boeing. Dwa wirniki o przeciwnych kierunkach obrotu eliminują potrzebę użycia tylnego pionowego wirnika, umożliwiając wykorzystanie całej mocy do pionowego wznoszenia i pozwalają osiągnąć prędkości rzędu 278 km/h. Główną funkcją tego helikoptera jest transport wojska i ekwipunku. Śmigłowce Chinook są używane w 16 krajach. Największymi użytkownikami Chinooka są armia USA i brytyjski RAF. Ponadto znajdują się one na wyposażeniu armii takich państw, jak Egipt, Australia, Grecja, Kanada, Włochy, Izrael, Japonia i Tajlandia. CH-47 Chinook jest następcą śmigłowca Boeing CH-46 Sea Knight i ma bardzo podobną do niego sylwetkę latającego banana wywodzącą się z jeszcze wcześniejszej konstrukcji Piasecki CH-21 Shawnee. CH-47 powstał na zamówienie armii amerykańskiej potrzebującej równie doskonałego co CH-46 śmigłowca transportu taktycznego, ale o większym udźwigu. Komercyjny model tego helikoptera to Boeing 234 Chinook, jest używany do transportu, w lotnictwie pasażerskim, gaszenia pożarów lasów, zaopatrywania platform wiertniczych i tym podobnych operacji. == Historia == === Geneza === ==== V-107 ==== Dysponując pozytywnymi doświadczeniami z eksploatacji śmigłowców w trakcie wojny koreańskiej, w połowie lat 50. XX wieku, United States Army rozpoczęły poszukiwania konstrukcji zdolnej zastąpić ciężki śmigłowce transportowe Sikorsky CH-37 Mojave. W owym okresie były już dostępnie lekkie silniki turbowałowe o dużej mocy, których użycie w budowie śmigłowców, w miejsce ciężkich jednostek tłokowych, dały konstruktorom nowe możliwości. Reagując na zapotrzebowanie amerykańskiej armii, szef wydziału projektowego wytwórni Vertol Corporation Thomas Pepper, następczyni Piasecki Helicopter, w latach 1956 - 1957, odbył szereg spotkań z przedstawicielami US Army oraz United States Air Force, United States Navy, United States Marine Corps i National Advisory Committee for Aeronautics. Ich celem było zaznajomienie się ze szczegółowymi wymaganiami poszczególnych rodzajów sił zbrojnych, które pozwoliły by na opracowanie konstrukcji, spełniającej bardzo szerokie wymagania i przystosowanej do realizacji znaczącego spektrum misji. Po analizie około 300 konfiguracji, inżynierowie Vertola, uznali, iż najlepszym rozwiązaniem będzie dwuwirnikowy śmigłowiec w układzie podłużnym. Wstępny projekt, oznaczony jako Vertol Model 107 (V-107) został zaprezentowany szefowi Lotnictwa Wojsk Lądowych generałowi Hamiltonowi Howze 22 lipca 1957 roku. Vertol zobowiązał się do przeprowadzenia na własny koszt całego etapu montażowego, od budowy prototypu, testy, opracowanie wersji docelowej oznaczonej wstępnie jako Model 107-1. Jedynym kosztem, który obciążał budżet armii były należące do niej silniki turbowałowe Lycoming T53-L-1, które przekazano Vertolowi do budowy prototypu. Prace nad prototypem V-107 rozpoczęto 19 maja 1957 roku. Nowa konstrukcja miała dwa trójłopatowe wirniki umieszczone na pylonach, w których nasadach umieszczono silniki turbowałowe Lycoming T53-L-1. Kadłub był na tyle krótki, że tarcze obracających się wirników nachodziły a siebie. Aby zapobiec ich zderzaniu się, tylny pylon był dłuższy, wynosząc tylny wirnik wyżej niż przedni. Z maszyny Piasecki HUP Retriever zapożyczono układ przeniesienia mocy. 31 marca 1958 roku odbyła się uroczystość wytoczenia ukończonego prototypu z hali montażowej (roll out) a 22 kwietnia tego samego roku śmigłowiec po raz pierwszy wzbił się w powietrze. Pozytywna ocena nowego śmigłowca zaowocowała złożeniem zamówienia 6 czerwca 1958 roku na budowę dziesięciu maszyn dla US Army ale z nową jednostką napędową General Electric YT58-GE-6. Śmigłowiec otrzymał oznaczenie YHC-1A. Obok nowych silników, zastosowano nowy układ przeniesienia mocy, nowe wirniki, przekonstruowano kabinę ładunkową, która w porównaniu z prototypem była nieco krótsza, węższa i niższa. Zamówienie dla wojsk lądowych zostało zredukowane do trzech maszyn. Pierwszy egzemplarz YHC-1A ukończono w lipcu 1959 roku i 27 sierpnia tego samego roku maszynę oblatano. Równolegle trwały przetasowania w zamówieniach nowego śmigłowca. US Army całkowicie zrezygnowała z pozyskania konstrukcji, za to swoje zainteresowanie wyraziła piechota morska, gdzie śmigłowiec otrzymał oznaczenie HRB-1 i siły powietrzne, z oznaczeniem XH-49A. Następnie US Air Force zrezygnowała z zakupu ale w ich miejsce pojawiła się US Navy, która podjęła decyzje o zakupie. W 1962 roku ujednolicono system oznaczeń statków powietrznych w poszczególnych rodzajach amerykańskich sił zbrojnych i V-107 otrzymał oznaczenie CH-46 Sea Knight. ==== V-114 ==== Brak zainteresowania V-107 ze strony US Army wynikał z faktu, iż uznała ona maszynę za zbyt małą do realizacji misji transpotowych i zbyt cieżką do prowadzenia zadań wsparcia. Fiasko V-107 nie przekreśliło jednak planów US Army pozyskania maszyny spełniającej jej wymagania. Zdefiniowano kolejne wymagania, które musiał spełnić nowy średni śmigłowiec transportowy. W ich opracowaniu ponownie wziął udział Thomas Pepper. Ukończone, Dowództwo Materiałów Lotniczych, 25 czerwca 1958 roku rozesłało do wytwórni lotniczych: Bella, Kamana, McDonella, Sikorskiego i Vertola. Vertol skupił się na modyfikacji projektu V-107. Powiększono kadłub zwiększając tym samym objętość ładowni. Niewielkie boczne sponsony obecne na CH-46, w nowym projekcie znacznie wydłużono, obejmując nimi większość kadłuba. Zdwojono przednie podwozie. Trójłopatowe wirniki zastąpiono czterołopatowymi. Do napędu wybrano układ trzech silników Lycoming T55-L-3. Rozważano jeszcze konstrukcje napędzane czterema jednostkami General Electric T-58-GE-8, którą uznano jednak za zbyt skomplikowaną lub dwoma General Electric T64-GE-2. W owym okresie jednostki T64 nie osiągnęły jeszcze pełnej dojrzałości konstrukcyjnej. 4 marca 1959 roku, po zapoznaniu się z nadesłanymi projektami, specjalna komisja Wojsk Lądowych i Sił Powietrznych, do dalszej realizacji zarekomendowała oficjalnie, choć nie jednomyślnie, projekt Vertola, oznaczony jako Model 114 (V-114). === Prototyp === W czerwcu 1959 roku Vertol zawarł kontrakt na budowę pięciu lotnych prototypów, pełnowymiarowej makiety, prototypu do prób statycznych i zmęczeniowych. Nim doszło do rozpoczęcia budowy prototypu, Vertol ponownie zmodyfikował projekt. Zrezygnowano z trzech silników, pozostając przy dwóch jednostkach Lycoming T55-L-3 napędzających trójłopatowe wirniki. Obydwa silniki umieszczono po bokach tylnego pylonu na zewnątrz kadłuba. Takie rozmieszczenie miało minimalizować ryzyko utraty obydwu jednostek w przypadku pojedynczego trafienia w tylny pylon śmigłowca jak również ułatwiać dostęp do silników w trakcie ich napraw i konserwacji. W sponsonach umieszczono zbiorniki paliwa o pojemności 2135 l. Spodnia część kadłuba oraz sponsony uszczelniono, dzięki czemu w przypadku wodowania, maszyna miała unosić się na wodzie. Konstrukcja miała być zdolna do przewozu maksymalnie 44 żołnierzy ewentualnie 24 rannych na noszach plus dwóch sanitariuszy lub 4581 kg ładunku w kabinie ładunkowej lub 7258 kg na zewnętrznym podwieszeniu. Nowa konstrukcja otrzymała oznaczenie YHC-1B. W styczniu 1960 roku dokonano inspekcji makiety śmigłowca. 28 kwietnia 1961 roku odbyła się uroczystość wytoczenia pierwszego ukończonego prototypu z hali montażowej (roll out). 12 lipca tego samego roku, śmigłowiec wykonywał próbne kołowania po fabrycznym lotnisku, doszło wówczas do awarii. Uległa jej przekładnia sprzęgająca oba wirniki, synchronizująca ich obroty. Konsekwencją było zderzenie łopat obydwu wirników ze sobą, co spowodowało uszkodzenie obydwu pylonów, wirników, instalacji olejowych, przekładni i wałów. Uszkodzenia zostały naprawione ale maszyna nigdy nie wzbiła się w powietrze. Posłużyła do naziemnych testów jednostek napędowych. 26 października 1962 roku przekazano ją formalnie US Army. Armia wykorzystała ją do testów odporności na ostrzał. Prawie całkowicie zniszczoną, spisano ją ze stanu 1 czerwca 1971 roku. W czerwcu 1961 roku ukończono drugi prototyp i to on jako pierwszy został oblatany. 21 września tego samego roku wykonał swobodny zawis a 19 października 1961 roku pełnoprofilowy lot. Za sterami maszyny, w obydwu przypadkach siedział pilot testowy Len LaVassar. Maszyna brała udział w próbach fabrycznych aby następnie, 24 kwietnia 1964 roku trafić formalnie do US Army. Nieco wcześniej, bo 17 stycznia 1964 roku, przekazano armii trzeci prototyp, który wykorzystywano do przeprowadzenia testów w locie. Przekazany US Army śmigłowiec był równolegle prototypem wersji CH-47B. Czwarty wybudowany prototyp jako pierwszy trafił do US Army 26 kwietnia 1962 roku. Armia wykorzystała maszynę do intensywnych prób eksploatacji śmigłowca w skrajnych warunkach pogodowych. Ostatni, piąty wybudowany prototyp, został wykorzystany przez producenta do testów modernizacyjnych a do US Army trafił 29 sierpnia 1963 roku. W aktywnej służbie w armii wszystkie przekazane przez producenta prototypu pozostawały do 1 marca 1970 roku gdy zostały spisane ze stanu. == Wersje śmigłowca Chinook == === CH-47A === Powstały na podstawie prototypowego śmigłowca Boeing Vertol YCH-1B/YCH-47A, który został oblatany 21 września 1961 r. CH-47A Chinook był zdolnym do działania w każdych warunkach pogodowych śmigłowcem o średnim udźwigu, który po raz pierwszy wprowadzono do służby podczas wojny wietnamskiej w 1966 r. Napęd śmigłowca CH-47A stanowiły dwa silniki firmy AlliedSignal typu T55-L-5 o mocy 2200 KM (1640 kW) lub T55-L-7 o mocy 2650 KM (1980 kW) każdy. === A/ACH-47A i ACH-47A === Skrót od Armed/Armored (ang. uzbrojony/opancerzony). Cztery maszyny typu CH-47 przerobiono na wersję bojową pod koniec 1965 r. Podczas testów nad Południowym Wietnamem stracono trzy maszyny, a czwartą wycofano ze służby i odesłano do USA. Program modernizacji CH-47 do roli śmigłowca bojowego przerwano. Uzbrojenie śmigłowców ACH-47A stanowiło pięć karabinów maszynowych M60D kalibru 7,62 mm lub M2HB k