# Alabama – stan południowy o wielowymiarowym dziedzictwie Alabama to jeden z pięćdziesięciu stanów amerykańskich, leżący w regionie tzw. **Dixie**, nad Zatoką Meksykańską. Choć często kojarzona z głębokim Południem i tradycjami agrarnymi, współczesna Alabama to dynamicznie rozwijający się ośrodek przemysłowy, badawczy i militarny, będący jednocześnie skarbnicą dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego. Stan ten graniczy od zachodu z Missisipi, od północy z Tennessee, od wschodu z Georgią, a od południa z Florydą, od której oddziela go wyłącznie woda Zatoki Meksykańskiej. ## Geografia i natura – od gór do wybrzeży Alabama zajmuje 30. miejsce wśród stanów USA pod względem powierzchni (135 775 km²) i charakteryzuje się znacznorodnorodnością środowisk przyrodniczych. Przecina ją rzeka **Alabama**, która dała swój etnik plemieniu tubylczemu, a tym samym stała się źródłosłowem całego stanu. Teren stanu dzieli się na kilka wyraźnych stref: * **Nizina (Północ i Północny Zachód):** Płaski obszar zalewowy u ujścia rzeki do zatoki, stanowiący jeden z największych systemów żeglugi śródlądowej w kraju. * **Wyżyna Cumberland (Północny Wschód):** Bogaty w rzeki, wzgórza i jeziora, idealne tereny do turystyki i wypoczynku, z licznymi parkami narodowymi i historycznymi szlakami. * **Góry Appalache (Północno-Wschód):** Najwyższym punktem stanu jest szczyt **Cheaha Mountain** (735 m n.p.m.), oferujący spektakularne widoki na lasy poniżej. * **Piedmont i Black Belt (Środek):** Region o żyznych, czarnych glebach (stąd nazwa), historycznie serce plantacyjnej gospodarki opartej na bawełnie. * **Wybrzeże Zatoki Meksykańskiej (Południowy Zachód):** Słynne plaże oraz jedyny port morski stanu w mieście Mobile. Alabama to w 67% lasy, co czyni ją jednym z najbardziej zalesnionych obszarów w USA. Na jej terenie znajdują się **cztery lasy państwowe**: Conecuh, Talladega, Tuskegee oraz William B. Bankhead oraz liczne tereny podlegające National Park Service, m.in. *Horseshoe Bend National Military Park* czy *Tuskegee Institute National Historic Site*. Ciekawostką geologiczną jest krater uderzeniowy Wetumpka w hrabstwie Elmore, powstały ponad 80 milionów lat temu i o średnicy 6,5 km. ## Klimat – pioruny, huragany i ekstremalne temperatury Klimat Alabamy to klasyczny podzwrotnikowy wilgotny, z długim okresem wegetacyjnym sięgającym 300 dni w roku w jej południowej części. Lata są wyjątkowo gorące, a średnia roczna opadów wynosi około 1400 mm, co sprzyja bujnej florze – stan jest w czołówce USA pod względem liczby gatunków roślin (ponad 4000). Ze względu na położenie, Alabama narażona jest na niszczycielskie zjawiska pogodowe: * **Tornada:** Stan zajmuje pierwsze miejsca w kraju pod względem występowania najpotężniejszych trąb powietrznych (EF5). Region zatokowy wzdłuż doliny Tennessee noszący nazwę **Dixie Alley** jest jednym z najgroźniejszych miejsc na Ziemi pod względem tornad. Szczytowymi miesiącami są kwiecień oraz listopad-grudzień. W kwietniu 2011 roku seria potężnych burz zabiła 241 osób. * **Burze z piorunami:** Alabama ma dziewiąty w USA (a pod względem zagrożeń na mieszkańca – wysokie siódme) wskaźnik ofiar piorunów. * **Huragany:** Choć centra cyklonów rzadko trafiają bezpośrednio na ląd, nawet słabe ich zaplecza niosą z sobą obfite opady i silne wiatry. ## Historia – od Indian, przez wojnę secesyjną, do praw obywatelskich Historia terenów dzisiejszej Alabamy to fascynująca podróż przez czasy. ### Epoka przedkolumbijska i osadnictwo europejskie Pierwsze ślady obecności ludzi sięgają tysiącleci p.n.e., a handlowe szlaki prowadzące przez bieg rzeki Tennessee połączyły te tereny z kulturą Missisipi, mającą w centrum potężne osady takie jak **Moundville** (drugi co do wielkości w USA kompleks tej kultury). W XVI w. tereny te eksplorował Hernando de Soto, a pierwszą europejską osadą był francuski Fort Louis de la Louisiane (1702, dzisiejsze Mobile). W XVIII wieku tereny przechodziły z rąk w ręce (Francuzi, Brytyjczycy, Hiszpanie), aż w 1813 roku ostatecznie przeszły pod panowanie USA. Stan uzyskał status stanowy w 1819 roku jako 22. stan w Unii. Jako pierwsza tymczasowa stolica wybrano Huntsville, stałą zaś przeniesiono do Cahaba (1820), Tuscaloosa (1826), a wreszcie w 1846 do Montgomery, która jest nią do dziś. ### Wojna secesyjna i odbudowa Era przedwojenna przyniosła gigantyczny rozwój plantacji bawełnowych, opartych na wolnym (czarnoskórym) robocie. W 1861 roku Alabama jako pierwszy stan dołączyła do Konfederacji (11 stycznia). Podczas wojny dostarczyła ok. 120 tys. żołnierzy, a sama pozostała relatywnie nieważona militarnie, choć stoczyła w swoim obrębie bitwę o Mobile Bay. Po wojnie stan wchodzi w trudną epokę rekonstrukcji, powoli odbudowując struktury społeczne i edukacyjne. ### Era Jima Crowa i Wielka Emigracja Koniec XIX wieku i przełom XX wieku to czas ustanowienia **Praw Jima Crowa**, celowo marginalizujących społeczność czarnoskórą i pozbawiania ich praw wyborczych (m.in. przez podatki pogłowne i testy pisemne). Z tego piekła uciekały dziesiątki tysięcy Afroamerykanów, którzy w ramach **Wielkiej Migracji Północnej** szukali pracy i godności w miastach Północy. W tym samym czasie wielu biednych rolników przemieszczało się do dynamicznie rozwijającego się **Birmingham**, które zyskało przydomek *The Magic City* ze względu na niespotykaną szybkość wzrostu w latach 20. XX w., napędzaną przez przemysł wydobywczy (żelazo, węgiel) i stalownie. ### Rewolucja Praw Obywatelskich Po II wojnie światowej sytuacja zaczęła się zmieniać. W 1955 roku kobieta pochodzenia czarnego – **Rosa Parks** odmówiła zrzucenia miejsca w autobusie dla osoby białej, wywołując legendarny bojkot linii autobusowych w Montgomery i dając początku masowemu ruchowi praw obywatelskich. W 1965 roku odbył się historyczny Marsz z Selmy do Montgomery (obecnie Szlak Historyczny), który doprowadził do uchwalenia ustawy o prawach wyborczych. W latach 70. ubiegłego wieku władze stanowe wreszcie zreformowały system okręgów wyborczych, dając miejskim obszarom (i ich mniejszościom) właściwe reprezentacje. ## Gospodarka – od bawełny po rakiety i limuzyny Wiek XX przyniósł Alabamie rewolucję gospodarczą. Odeszliśmy od rolnictwa na rzecz zróżnicowanego przemysłu. ### Przemysł ciężki i motoryzacyjny Alabama to potęga przemysłu hutniczego i stalowego (fabryki Nucor, U.S. Steel czy ThyssenKrupp, zatrudniające tysiące osób). Od lat 90. stan jest jednak najmocniej związany z branżą **motoryzacyjną**. Znajdują się tam zakłady marek takich jak Mercedes-Benz, Honda, Hyundai, Toyota czy Mazda. Dzięki temu Alabama jest dziś **czwartym największym producentem samochodów w USA**, a samo przemysłu motoryzacyjnego zatrudnia ok. 67 tys. osób. Produkowane są tu też części, opony (m.in. Michelin) i wyroby z tworzyw. ### Lotnictwo, kosmos i nowe technologie Miasto **Huntsville** to nieformalna stolica amerykańskiego lotnictwa wojskowego i kosmicznego. Znajduje się tam Marshall Space Flight Center NASA oraz United States Army Aviation and Missile Command. Miasto to przyciąga wysoko wykwalifikowanych specjalistów, firm informatycznych (ADTRAN, Intergraph) i zajmuje się m.in. produkcją satelitów i zaawansowanej elektroniki. ### Logistyka i finanse Kluczową rolę odgrywa **Port of Mobile** – dziewiąty w USA pod względem tonażu przeładowanych towarów. Połączenie głębokiej zatoki z systemem Tennessee-Tombigbee daje dostępie do centrum kontynentalnych USA. Gospodarkę uzupełnia silny sektor bankowy (Regions Financial Corporation, BBVA Compass) oraz rozwijające się centra usług i ochrony zdrowia. ## Społeczeństwo i religia – serce biblijnego pasa Według ostatnich spisów ludności (pandemia 2020) stan zamieszkuje nieco ponad 5 milionów osób. Społeczeństwo Alabamy jest obecnie w przeważającej mierze białe (ok. 65-68%) oraz czarnoskóre (ok. 26-27%). Znajduje się tu również ożywiona społeczność niemiecka, irlandzka, brytyjska oraz mniejszości latynoskie (meksykańskie) i polskie (ok. 30 tys. osób). ### Religia – tradycja i nabożeństwo Alabama to jeden z najbardziej religijnych stanów USA (tzw. Buckle of the Bible Belt). Według badań, **86% mieszkańców to chrześcijanie** (7% katolicy), spośród których dominują protestanci (Południowa Konwencja Baptystów, Metodyści). Dla 58% społeczeństwa regularne uczestnictwo w nabożeństwach to ważny element życia. Współczesne trendy pokazują dynamiczny wzrost wpływów neopentekostalnych i ewangelikalnych megakościołów, jednak historyczny, głęboko zakorzeniony konserwatyzm w sferze obyczajowej wciąż odznacza ten stan. ## Kultura i sport – od bluesa do footballu Kultura Alabamy to synteza pogłębiających się tradycji południowych i nowoczesności. Z terenów hrabstwa Wilcox pochodził legendarny bluesman **W.C. Handy**. W mieście Muscle Shoals powstały słynne wytwórnie dźwięku (FAME Studios, Muscle Shoals Sound Studio), w których nagrywali m.in. Aretha Franklin, The Rolling Stones czy Lynyrd Skynyrd. To właśnie stąd pochodzi ikoniczna formacja **Alabama**, jedna z najpopularniejszych w historii country. Sport to w Alaquam religia narodowa. Choć stan nie posiada drużyn w głównych ligach (MLB, NBA, NFL), to tradycje lokalne są niezwykle silne. Niewyobrażalną w skali kraju popularnością cieszą się występy drużyn college'owych, w szczególności football amerykański. Mecze tradycyjnych rywali – **University of Alabama (Crimson Tide)** i **Auburn University (Tigers)** – to wydarzenia gromadzące setki tysięcy kibiców i generujące miliony dolarów dla lokalnej gospodarki. Występy zespołu Alabama Crimson Tide to często finały mistrzostw kraju (National Championships). ## Podsumowanie Alabama to stan kontrastów. Jest miejscem, gdzie głęboko zakorzenione dawne tradycje spotykają się z najnowocześniejszymi technologiami lotniczymi i motoryzacyjnymi. To stan, który pełen gorąca klimatycznego i emocjonalnego, z niesamowitą różnorodnością przyrodniczą, od lasów górskich po wybrzeża oceanu, stale dążący do bycia częścią nowoczesnych, dynamicznych Stanów Zjednoczonych.