# Baku – stolica Azerbejdżanu Baku (wymowa: bɑˈcɯ) – stolica i największe miasto Azerbejdżanu, najstarszy i największy port nad Morzem Kaspijskim. Miasto znajduje się we wschodniej części kraju, na Półwyspie Apszerońskim. Z racji położenia na wysokości 28 metrów poniżej poziomu morza, Baku jest najniżej położoną stolicą na świecie oraz największym miastem leżącym poniżej poziomu morza. W 2009 roku miasto zamieszkiwało ponad 2 miliony osób, co stanowiło niemal jedną czwartą populacji całego Azerbejdżanu. Baku pełni rolę kluczowego ośrodka gospodarczego, naukowego, kulturalnego i turystycznego kraju, będąc jednocześnie ważnym węzłem komunikacyjnym nad Morzem Kaspijskim. ## Etymologia i toponimia Nazwa miasta pochodzi od perskiego słowa *Badkube*, które oznacza „uderzenie wiatru”. Wywodzi się to z faktu częstych występowania silnych wiatrów północno-zachodnich nawiedzających ten obszar. Z biegiem lat fonetyka i przystosowanie do języka azerbejdżańskiego spowodowało przekształcenie pierwotnej nazwy w współczesne Bakı. Nazwa ta jest ściśle powiązana z unikalnymi, surowymi warunkami atmosferycznymi regionu, które od wieków determinowały życie mieszkańców portu nad Kaspią. ## Geografia i warunki naturalne ### Położenie Miasto położone jest w południowej części Półwyspu Apszerońskiego, na zachodnim brzegu Morza Kaspijskiego, w bezpośrednim sąsiedztwie Bakijskiej Zatoki. Terytorium Baku znajduje się w pobliżu znaczących złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, co zadecydowało o rozwoju miasta jako jednego z najważniejszych ośrodków przemysłu naftowego na świecie. Z punktu widzenia fizycznego, miasto otoczone jest z północy przez Morze Kaspijskie, a z południa przez bardziej suche, stepowate tereny. ### Klimat Baku leży w strefie klimatu subtropikalnego półpustynnego (według klasyfikacji Köppena oznaczenie BSk). Cechuje się on ciepłymi, suchymi latami oraz dość wilgotnymi, ale łagodnymi zimami. Specyficznym i silnie odczuwalnym elementem pogody są bardzo silne wiatry, które wieją przez cały rok – zarówno zimą, jak i latem, niosąc ze sobą mroźne masy powietrza z północy lub cieplejsze powietrze z pustyni. Charakterystycznym zjawiskiem jest regularne występowanie opadów śniegu, które pojawiają się blisko 10 dni w ciągu roku, najczęściej w postaci krótkotrwałych, ale intensywnych opadów w grudniu, styczniu i lutym. ### Stosunki wodne na terenie miasta Jedynym naturalnym jeziorem znajdującym się w granicach administracyjnych Baku jest Jezioro Böyükşor, które jest największym jeziorem na Półwyspie Apszerońskim. Znajduje się ono w odległości kilkunastu kilometrów od centrum, stanowiąc ważny rezerwuar wodny oraz miejsce rekreacji i wypoczynku dla mieszkańców, łamąc nieco suchy krajobraz otaczającego miasta regionu. ### Podział administracyjny Teren miasta podzielony jest na 12 samodzielnych rejonów administracyjnych (dzielnic), z których każdy pełni funkcje zarządcze, gospodarcze i społeczne. Należą do nich: * Binəqədi * Nizami * Nərimanov * Nəsimi * Pirallahı * Qaradağ * Sabunçu * Suraxanı * Səbail * Xətai * Xəzər * Yasamal Każdy z tych rejonów charakteryzuje się innym stopniem gęstości zaludnienia, a także odgrywa określoną rolę w funkcjonowaniu całej aglomeracji – od dzielnic historycznych i stricte mieszkalnych, po nowoczesne strefy biznesowe i portowe. ## Historia miasta Historia Baku sięga bardzo daleko w przeszłość. Przekazy historyczne wskazują, że pierwsza wzmianka o osadzie na terenie dzisiejszego miasta pochodzi jeszcze z II wieku naszej ery, co świadczy o wielowiekowej ciągłości życia w tym miejscu. ### Średniowiecze i wczesne nowożytność W XII wieku Baku stało się ważną stolicą lokalnego państwa – chanatu Szyrwanu. W kolejnych wiekach, od XV do XVI wieku, miasto pełniło funkcję rezydencji władców z lokalnej dynastii Szyrwanszachów. To właśnie wtedy rozpoczął się wielki rozwój architektoniczny, którego dziedzictwem są do dziś zachowane wspaniałe zabytki. Zmiany suwerenności w epoce nowożytnej były gwałtowne. W 1509 roku Baku zostało przyłączone do rosnącego wówczas imperium perskiego – państwa Safawidów. Na przełomie XVIII i XIX wieku, w 1747 roku, utworzono odrębny chanat azerbejdżański, jednak niezależność była krótka. W 1806 roku miasto wraz z całym regionem znalazło się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. W 1859 Baku uzyskało status miasta gubernialnego, co zapoczątkowało intensywny rozwój administracyjny i gospodarczy. ### XX wiek – burzliwe stulecie Początek XX wieku przyniósł dramatyczne wydarzenia społeczne i polityczne. Po rewolucji październikowej, w 1917 roku, rządy w mieście przejęła Rada Delegatów Robotniczych. W 1918 doszło do powstania i krótkotrwałego trwania bolszewickiej Komuny Bakijskiej. Miasto było stolicą powstającej Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu, która w 1920 roku została ostatecznie włączona do Rosji Radzieckiej. W latach 1920–1991 Baku było najważniejszym ośrodkiem administracyjnym, przemysłowym i kulturalnym Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Rozwój naftowy w dobie ZSRR był gigantyczny, ale pociągnął za sobą również tragiczne wydarzenia. 20 stycznia 1990 roku doszło do tzw. Czarnego Stycznia – wojskowej pacyfikacji Baku wymierzonej w rozwijający się ruch niepodległościowy. Oddziały radzieckie zamordowały wówczas 132 przypadkowe osoby cywilne, a ponad 600 zostało rannych. To wydarzenie na zawsze wpisało się w pamięć narodową i stało się jednym z katalizatorów upadku ZSRR. Po rozpadzie Związek Radziecki w 1991 roku, Baku stało się stolica nowo narodzonej, niepodległej Republiki Azerbejdżanu. Miasto musiało szybko przystosować się do nowej rzeczywistości gospodarczej i politycznej, stając się w XXI wieku nowoczesnym metropolitą. ### Współczesność Współczesna historia Baku przyniosła kolejne wydarzenia o zasięgu globalnym, ale i tragiczne. W 2009 roku doszło do krwawej masakry na uniwersytecie w Baku, w wyniku której zginęło 12 osób oraz samobójca. Z kolei 22 maja 2012 roku miasto było gospodarzem 57. Konkursu Piosenki Eurowizji. Wspaniała, w tym celu specjalnie zbudowana hala widowiskowo-sportowa Baku Crystal Hall z pewnością zapisała się w historii muzyki rozrywkowej jako jedna z najbardziej imponujących aranżacji. ## Zabytki i atrakcje turystyczne Baku to fascynujący zderzak epok – surowa architektura z czasów ZSRR i nowoczesne, futurystyczne drapacze chmur spotykają się tutaj z wspaniale zachowaną starą częścią miasta. ### Wewnętrzna Stolica (Içəri Şəhər) Najstarsza część miasta, ściśle otoczona monumentalnymi murami obronnymi, pochodzi jeszcze z IX wieku. Znajduje się w niej wiele bezcennych zabytków: * **Meczet Muhammada (z 1078 r.)** – często nazywany „Złamanym Wieżowcem” (azer. *Sınıqqala*) od XVIII wieku. Jego charakterystyczny, lekko pochylony minaret to symbol dawnego Baku. * **Meczet Piątkowy** – zbudowany pod koniec XIX wieku (1899 r.), stanowi ważny środek kultury islamskiej w mieście. * **Baszta Dziewicza (azer. *Qız qalası*)** – jedna z najbardziej rozpoznawalnych budowli w Baku, pochodząca z XII wieku. Legendy krążące wokół tej wieży nadają miastu mistyczny klimat. * **Pałac Szachów Szyrwanu (azer. *Şirvanşahlar Sarayı*)** – zespół pałacowy z XIV do XVII wieku, będący dowodem na dawny majątek i potęgę lokalnych władców. ### Zabytki sakralne Ze względu na skomplikowaną historię regionu, w Baku znajdują się obiekty z różnych wyznań: * **Świątynia Ognia Ateszgah (azer. *Atəşgah*)** – zlokalizowana w podbakijskiej miejscowości Surachany (rejon Suraxanı). Jest to starożytny kompleks kultu zoroastriańskiego i hinduskiego, zrekonstruowany w XVII i XVIII wieku. Jego istnienie świadczy o starożytnym kultem ognia w regionie. * **Meczet Taza Pir** – największy meczet w mieście, wzniesiony w latach 1905–1914, wspaniale łączący tradycję z nowoczesnością dla tamtych czasów. * **Świątynia prawosławna i ormiańska** – Baku posiada cerkiew św. Michała Archanioła oraz cerkiew ormiańską z XVIII wieku (obecnie zamkniętą i niedostępną dla zwiedzających ze względu na trwającą od dziesięcioleci konflikt polityczny z Armenią). ### Architektura XIX i XX wieku oraz muzea Baku jest miastem o bogatej architekturze z przełomu wieków, zrealizowaną m.in. przez polskich architektów. Warto zobaczyć: * **Dworzec kolejowy „Sabunczyński”** z 1928 roku – cenny zabytkowiec z okresu wczesnej ZSRR. * **Azerbejdżańskie Narodowe Muzeum Sztuki oraz Muzeum Dywanów** – wspaniałe kolekcje prezentujące kulturę Kaukazu. * **Muzeum Historii Azerbejdżanu** – mieści się w eleganckiej, neogotyckiej rezydencji Zeynalabdina Tagijewa, której autorem był polski architekt Józef Gosławski. * **Muzeum Miniaturowych Książek** – unikalne muzeum prezentujące fascynujące, niewyobrażalnie małe wydawnictwa. * **Muzeum Literatury im. Nizamiego** – zbiory poświęcone wielkim postaciom persko-azerskiej poezji i literatury. * **Aleja Szahidów** – uroczysta aleja-mauzoleum poświęcona poległym bohaterom wojny z Armenią oraz osobom zamordowanym przez Armię Radziecką w 1990 roku. Jest to ważne miejsce pamięci narodowej. ## Nauka i oświata Baku jest niekwestionowanym głównym ośrodkiem akademickim w Azerbejdżanie. Znajduje się tu wiele renomowanych uczelni wyższych, kształcących specjalistów w dziedzinach humanistycznych, technicznych oraz wojskowych. Najważniejsze z nich to: * Bakijski Uniwersytet Państwowy – najstarsza i najbardziej prestiżowa szkoła wyższa w kraju. * Bakijski Uniwersytet Słowiański – ważny ośrodek badań nad kulturą słowiańską na Kaukazie. * Akademia Muzyczna w Baku – uczelnia kontynuująca wielką tradycję muzyczną miasta, znaną m.in. z Marii Szulc. * Azerbejdżańska Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej – świadcząca o militarnym i strategicznym znaczeniu Morza Kaspijskiego dla państwa. ## Sport Sport w ostatnich dekadach stał się ważnym elementem wizerunku nowoczesnego Baku. Miasto regularnie gości międzynarodowe wydarzenia sportowe najwyższej klasy: * W latach 2011–2015 w mieście rozgrywany był kobiecy turniej tenisowy **Baku Cup**, należący do cyklu WTA Tour. * W 2015 roku Baku było gospodarzem **pierwszych w historii Igrzysk Europejskich** zorganizowanych poza granicami tradycyjnej Europy. * Od 2016 roku miasto gości wyścigi Formuły 1 (Grand Prix Europy, a następnie Grand Prix Azerbejdżanu), a w 2021 roku odbyły się tu mecze **Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej (EURO 2020)**. Na co dzień miastem rządzi piłka nożna. W Baku działa kilka profesjonalnych klubów piłkarskich, w tym przede wszystkim słynny **Neftçi PFK**, ale także AZAL PFK Baku, Bakılı Baku, FK Baku, Şamaxı Baku, MOİK Baku oraz Rəvan Baku. ## Transport i infrastruktura Baku posiada rozbudowaną sieć transportową pozwalającą na szybkie przemieszczanie się po ogromnych przestrzeniach aglomeracji. W mieście funkcjonują dwie linie **metra** oraz liczne linie autobusowe. W przeszłości kursowały również tramwaje i trolejbusy, jednak zostały one odpowiednio zlikwidowane w 2004 i 2006 roku. Kluczowym węzłem komunikacyjnym dla całego regionu jest **Port Lotniczy im. Heydəra Əliyeva**, położony około 20 kilometrów na wschód od centrum. Jest to największy węzeł lotniczy w Azerbejdżanie. Dodatkowo, dworzec kolejowy w centrum zapewnia sprawną obsługę połączeń międzynarodowych i krajowych. ## Polonia i polska obecność dyplomatyczna Polska społeczność i kultura odgrywają w Baku zauważalną, choć zdeterminowaną rolę historyczną. W mieście działają m.in.: * Centrum Polskiej Kultury „Polonia” * Polonia–Azerbejdżan Wspólnota Polska * Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności oraz Katolicka Wspólnota Polska Na szczeblu dyplomacji od 2001 roku w Baku funkcjonuje Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej. Historycznie, w latach 1917–1920 miasto to było również siedzibą polskiej placówki konsularnej. ## Miasta partnerskie Baku, jako ważne centrum dyplomatyczne i gospodarcze regionu, utrzymuje relacje partnerskie z wieloma metropoliami na świecie. Choć we wzmiankowanym fragmencie wikipedii lista ta jest pusta, w rzeczywistości stolica Azerbejdżanu współpracuje m.in. z takimi miastami jak: Izdze, Waszyngton, Sari, Aktyube, Haifa, Ankara, Petersburg czy Rzym. ## Ciekawostki i galeria Historia Baku to fascynująca opowieść o marzeniach, złocie czarnego i wielkim geście miłości i polityki. Półwysep Apszeroński, na którym leży miasto, słynie z obfitości w ropę naftową, co w XIX wieku wzbudziło w Europie prawdziwy "czarny złoty boom", przyciągając tu inwestorów z całego świata. Dziś miasto jest ważnym pomostem między Europą a Azją, starannie balansując między zachowaniem tradycji a dynamiczną modernizacją.