Erywań (orm. Երևան, Jerewan, wym. w IPA: /jɛɾɛˈvɑn/ ( odsłuchaj); ros. Ереван trb. Jeriewan trl. Erevan), błędne spolszczenie Erewań – stolica i największe miasto Armenii, prowincja specjalna, jeden z głównych ośrodków przemysłowych, naukowych i kulturalnych Zakaukazia. Jedno z najstarszych miast regionu, o ponad 2800-letniej historii, założone jako Erebuni w 782 p.n.e. == Nazwa miasta w języku polskim == Według publikacji Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii z 2003, na mocy decyzji Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązującą w języku polskim formą jest „Erywań”. W latach 80. XX wieku często używana była forma „Erewań”, upowszechniona szczególnie w dowcipach o Radiu Erewań. Pochodną nazwy rosyjskiej, przez długi czas podawaną przez Słownik ortograficzny języka polskiego PWN jako jedyna poprawna, była natomiast forma „Erewan”. Po decyzji KSNG o powrocie do nazwy stosowanej w Polsce do końca lat trzydziestych pojawiła się ona i w słowniku, a forma „Erewan” pozostała jako dopuszczalna, lecz niezalecana. == Historia == 782 p.n.e. – wzniesienie przez władcę Urartu Argiszti I warowni Erebuni, od której to nazwy wywodzi swe miano dzisiejsza stolica Armenii VII w. p.n.e. – wzniesienie twierdzy Tejszebaini przez króla Rusę II 585 p.n.e. – zniszczenie twierdzy Tejszebaini przez Scytów 658 – zdobycie przez Arabów 1387 – zdobycie i ograbienie przez Tamerlana 1513-1737 – w wyniku wojen persko-osmańskich Erywań czternastokrotnie zmieniał przynależność państwową 6 czerwca 1679 – zniszczenie przez trzęsienie ziemi 1747 – wejście w skład Chanatu Erywańskiego 1 października 1827 – przejęcie przez rosyjskie oddziały Iwana Paskiewicza z rąk Persów 1828 – wraz z okolicami Erywań znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego, co przyczyniło się do późniejszego rozwoju miasta 1837 – ustanowienie siedziby ujezdu – lokalnej jednostki podziału terytorialnego w ówczesnej Rosji 1874 – otwarcie pierwszej drukarni 1879 – powstanie pierwszego teatru 1898 – otwarcie linii kolejowych z Tyflisem, Aleksandropolem i Culfą i oddanie do użytku biblioteki publicznej 1913 – miasto połączone z siecią telefoniczną 28 maja 1918 – miasto stolicą Demokratycznej Republiki Armenii po odzyskaniu niepodległości przez Ormian 29 listopada 1920 – początek okupacji przez Armię Czerwoną 2 kwietnia 1921 – ostateczne przejęcie przez Sowietów, po uprzednim opanowaniu miasta przez lokalnych nacjonalistów 1939 – relokacja do Erywania instytutu Matenadaran, założonego w 405 w Wagharszapacie 24 kwietnia 1965 – w związku z obchodami 50. rocznicy rzezi Ormian doszło do pierwszej w historii ZSRR demonstracji z udziałem miliona ludzi. Manifestanci domagali się uznania przez autorytety Związku Radzieckiego masakry Ormian z 1915 za ludobójstwo 1967 – odsłonięcie pomnika Cicernakaberd, upamiętniającego ludobójstwo Ormian 1968 – obchody 2750. rocznicy powstania miasta 21 września 1991 – Erywań stolicą ponownie niepodległej Republiki Armenii kwiecień 1996 – olimpiada szachowa (mimo problemów Armenii spowodowanych konfliktem o Górski Karabach) 2012 – Erywań Światową Stolicą Książki UNESCO. == Geografia == Położony jest w dolinie rzeki Hrazdan między 950 a 1200 m n.p.m. w północno-wschodniej części Doliny Ararat z górującym nad miastem szczytem Ararat (obecnie położonym na terenie Turcji). Jako miasto wydzielone otoczone jest przez 4 marzery – Aragacotn, Ararat, Armawir oraz Kotajk. Miasto jest podzielone na 12 dzielnic administracyjnych: Adżapniak Arabkir Awan Dawtaszen Erebuni Kanakerr-Zejtun Kentron Malatia-Sebastia Nork-Marasz Nor Nork Nubaraszen Szengawit == Demografia == Historyczny skład narodowościowy i etniczny na podstawie danych rosyjskich, radzieckich i ormiańskich: 1897 1926 1939 2001 Erywań jest głównym skupiskiem Polonii w Armenii i siedzibą Związku Polaków w Armenii „Polonia”, powstałego w 1995–1996. == Klimat == Klimat ma charakter kontynentalny. Lata są gorące i suche (nierzadko temperatura osiąga +40 °C), a zimy relatywnie mroźne, natomiast opady występują tutaj rzadko (nieco ponad 300 mm rocznie). == Edukacja == W mieście funkcjonują uczelnie wyższe, m.in.: Erywański Instytut Rolniczy Państwowy Uniwersytet w Erywaniu Narodowy Uniwersytet Politechniczny Armenii Państwowy Uniwersytet Medyczny w Erywaniu im. Mkhitara Heratsiego == Transport == Transport lotniczy Miasto jest obsługiwane przez dwa porty lotnicze. Międzynarodowy port lotniczy Zwartnoc znajduje się 10 km na zachód od centrum Erywania. W 2007 otwarto w nim nowy terminal sfinansowany przez biznesmena Eduardo Eurnekiana, który nabył port lotniczy. Drugim lotniskiem jest port lotniczy Erebuni, 7 km na południe od miasta. Wykorzystywane jest głównie przez siły zbrojne. Transport miejski Komunikacja miejska zasilona jest od 1949 przez trolejbusy. Do 2004 w mieście działała komunikacja tramwajowa. Transport publiczny obsługiwany jest również przez pojazdy typu van, zwane marszrutkami. Są tanim środkiem transportu miejskiego, wyręczającym autobusy. Ich połączenia obejmują całe miasto. Kursują też do innych miast w kraju. Połączenia kolejowe są słabo rozwinięte, stacja kolejowa Erywań. Metro Erywań od 7 marca 1981 posiada metro – uzasadniał to rozwój miasta, który ówcześnie przewidywał osiągnięcie przez miasto 1,5-2 milionów mieszkańców do 2000. Jego elementy były stopniowo oddawane do użytku, przy czym budowa dalszych odcinków została zatwierdzona. Tempo rozbudowy spadło po trzęsieniu ziemi w 1988 i kryzysie ekonomicznym pierwszej połowy lat 90. Obecnie posiada 10 aktywnych stacji (są nimi Gortsaranain, Shengavit, Charbakh, Garegin Njhdehi Hraparak, Sasuntsi Davit, Zoravar Andranik, Hanrapetutyan Hraparak, Yeritasardakan, Marshal Baghramian oraz Barekamutyun) i rozciąga się na 13,4 km. == Najwyższe budynki == W 2020 w Erywaniu znajdowało się 10 budynków mających wysokość ponad 50 metrów. == Sport == W Erywaniu mają swoje siedziby drużyny lokalnej piłki nożnej. == Osoby związane z miastem == Wladimir Hakopian – szachista Wiktor Ambarcumian – astronom Lewon Aronian – szachista Aleksandr Harutiunian – kompozytor Dżiwan Gasparian – muzyk grający na duduku, kompozytor Aram Chaczaturian – kompozytor Sargis Howsepjan – piłkarz reprezentacji Armenii Władimir Kontariew – dyrektor Rosyjskiego Państwowego Chóru Kameralnego Edgar Manuczarian – piłkarz reprezentacji Armenii David Manojan – piłkarz reprezentacji Armenii Shavo Odadjian – basista (członek System of a Down) Lewon Paczadżjan – piłkarz reprezentacji Armenii Siergiej Paradżanow – reżyser filmowy Lewon Ter-Petrosjan – pierwszy prezydent Armenii w latach 1991–1998 Sargis Sargsian – tenisista Sirusho – piosenkarka Emmy – piosenkarka Maléna – piosenkarka Henrich Mychitarian – piłkarz reprezentacji Armenii == Główne atrakcje turystyczne == plac Republiki – centralny plac miejski, miejsce spotkań i ceremonii. Znajdują się przy nim: Muzeum Historii Armenii i Narodowa Galeria Armenii, hotel Mariott Armenia, budynek rządowy, budynek Ministerstwa Spraw Zagranicznych, budynek poczty głównej oraz Ministerstwa Transportu i Komunikacji plac Wolności (dawniej: plac Teatralny) – miejsce protestów, znajduje się przy nim Ormiański Akademicki Teatr Opery i Baletu Matenadaran – muzeum przechowujące zabytki piśmiennictwa ormiańskiego Kaskady (Centrum Sztuki Cafesjana) – wiodące na wzgórze schody, ozdobione wieloma nowoczesnymi rzeźbami, pod którymi zlokalizowane są sale muzealne Błękitny Meczet – jedyny meczet w Erywaniu twierdza muzeum Erebuni ulica Abowiana – najważniejsza aleja miejska Narodowa Galeria Armenii – znajduje się w północnej części placu Republiki, w budynku, w którym mieści się także Muzeum Historii Armenii Muzeum Historii Armenii – znajduje się w północnej części placu Republiki, w budynku, w którym mieści się także Narodowa Galeria Armenii katedra św. Grzegorza Oświeciciela – największa świątynia w Armenii kościół Katoghike – najstarszy ocalały kościół w Erywaniu muzeum reżysera Sergieja Paradżanowa fabryka koniaku Ararat park Zwycięstwa – znajdują się tam: pomnik Matki Armenii, muzeum militarne i dawne wesołe miasteczko most Zwycięstwa mauzoleum muzeum Zagłady (Muzeum Ludobójstwa) w Cicernakaberd Wielki Most Hrazdan stadion Hrazdan dom szachowy synagoga ogród zoologiczny == Galeria == == Współpraca międzynarodowa == Miasta siostrzane: Miasta partnerskie: == Uwagi == == Przypisy == == Linki zewnętrzne == Wszystko o Armenii. hayastan.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-09-14)]. – zdjęcia Erywania, informacje typu encyklopedycznego Zdjęcia z Erywania Zmiany liczby ludności w latach 1979–2013, world-gazetteer.com