Mniszek pospolity, mniszek lekarski (Taraxacum officinale F.H. Wiggers coll., właśc. Taraxacum sect. Taraxacum) – określenie roślin z rodzaju mniszek, w zależności od ujęcia systematycznego stanowiące nazwę zbiorową mikrogatunków z sekcji Taraxacum (= Vulgaria, Ruderalia) lub odnoszące się do jednego gatunku występującego na niewielkim obszarze w Skandynawii – T. campylodes. W dominującym znaczeniu są to mniszki z sekcji obfitującej w drobne, apomiktyczne gatunki. W samej Europie opisano ich ponad tysiąc, w tym w Polsce sporo ponad 200, a występują także w Azji i północnej Afryce. Zawleczone zostały na wszystkie inne kontynenty. Poza Europą dane o poszczególnych taksonach są bardzo fragmentaryczne. Rośliny te rosną na siedliskach ruderalnych, na łąkach i murawach, w uprawach i widnych lasach. Są wykorzystywane jako rośliny jadalne, pastewne, miododajne i lecznicze. W uprawach uznawane za chwasty. == Systematyka == Taraxacum officinale to nazwa naukowa opublikowana w 1780 r. przez Friedricha Heinricha Wiggersa (1746–1811) dla taksonu opisanego wcześniej przez Karola Linneusza jako Leontodon taraxacum (Sp. Pl. 2: 798. 1753). W niektórych bazach danych taksonomicznych autorstwo diagnozy taksonomicznej przypisywane jest błędnie Weberowi (Weber ex Wiggers), który wzmiankowany jest w publikacji Wiggersa jednak tylko w podziękowaniach. Określenie zaproponowane przez Linneusza musiało zostać zmienione, ponieważ było synonimem. Nazwa Leontodon taraxacum, a w konsekwencji też Taraxacum officinale, odnosiła się do wszystkich roślin z rodzaju Taraxacum znanych w XVII wieku w Europie. Nazwa ta definiuje zatem tzw. gatunek zbiorowy obejmujący rozmaite drobne gatunki mniszków. W celu lektotypizacji, czyli wskazania typu nomenklatorycznego, zaproponowano w 2011 roku, że chodzi o mniszki występujące w Czechach, na Łużycach i Danii (Dens leonis latiore folio Bauh., In Lusatia, Bohemia, Dania). Diagnoza odnosi się do sekcji Taraxacum (= Vulgaria Dahlst, Ruderalia Kirschner, H. Øllgaard & Štěpanek). W związku z szerokim ujęciem diagnozy taksonomicznej Taraxacum officinale zaleca się odstąpienie od używania tej nazwy na rzecz stosowania nazw sekcji i poszczególnych drobnych gatunków. Alternatywnym rozwiązaniem przyjmowanym w niektórych bazach danych taksonomicznych (np. The Plant List) jest propozycja z 1985 roku wskazująca jako lektotyp dla nazwy Taraxacum officinale jeden z drobnych gatunków z sekcji Crocea o bardzo ograniczonym zasięgu w Skandynawii, noszący nazwę Taraxacum campylodes G.E.Haglund. Przy takim ujęciu nazwa T. officinale jest synonimem tego drobnego gatunku endemicznego dla Szwecji i Norwegii. Rozwiązanie to skutkowało uznaniem sekcji Crocea za typową dla rodzaju (=Taraxacum) i zostało skrytykowane jako odbiegające od rzeczywistego zakresu stosowania nazwy T. officinale. Sekcja Taraxacum (= Vulgaria Dahlst, Ruderalia Kirschner, H. Øllgaard & Štěpanek), do której odnosi się nazwa zbiorowa T. officinale, jest jedną z około 50–55 sekcji w obrębie rodzaju Taraxacum. Sekcja ta należy do najmłodszych i najbardziej zróżnicowanych linii rozwojowych w obrębie rodzaju. Jest to jedna z dwóch sekcji (obok Erythrosperma), która ma w Europie szeroko rozpowszechnionych przedstawicieli rozmnażających się zarówno seksualnie, jak i apomiktycznie. Mikrogatunki apomiktyczne (agamiczne) wyróżniane w obrębie sekcji Taraxacum cechują się niewielkimi, ale bardzo stałymi różnicami. Ich rozróżnianie jest trudne, wymaga specjalistycznej wiedzy, doświadczenia oraz dostępu do egzemplarzy porównawczych. Rejestr tych gatunków prowadzony jest w bazie danych „Global Compositae Checklist”. Ponieważ nazwa Taraxacum officinale jest wyjątkowo nieprecyzyjna i może oznaczać: gatunek zbiorowy, sekcję Taraxacum, drobny gatunek Taraxacum campylodes G.E.Haglund z sekcji Crocea o bardzo ograniczonym zasięgu w Skandynawii jakikolwiek gatunek należący do sekcji Taraxacum, jakiś bliżej niesprecyzowany gatunek rodzaju Taraxacum, taraksakolodzy zalecają niestosowanie tego terminu, a w razie problemów z oznaczeniem danego osobnika do mikrogatunku, posługiwanie się poprawnymi systematycznie nazwami sekcji, np. Taraxacum sect. Taraxacum. == Rozmieszczenie geograficzne == Rodzimy obszar występowania przedstawicieli sekcji Taraxacum obejmuje niemal całą Europę (bez krańców północnych – Svalbardu i Nowej Ziemi), północno-zachodnią Afrykę (wraz z wyspami Makaronezji) oraz Azję bez jej północnych i południowych krańców. Największe zróżnicowanie gatunkowe znajduje się w Europie, skąd opisano ok. tysiąc gatunków agamicznych. Poza tym kontynentem informacje o gatunkach z sekcji są bardzo fragmentaryczne. W Chinach potwierdzono przynależność do sekcji Taraxacum tylko jednego gatunku, jednak stan badań ocenia się jako niewystarczający do ustalenia rzeczywistej reprezentacji sekcji w Azji Wschodniej. Liczne drobne gatunki z tej sekcji zostały szeroko rozprzestrzenione, znacznie zwiększając obszar swojego występowania. Spotykane są na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach, w tym w strefie subantarktycznej na Wyspach Kerguelena. Zasięgi poszczególnych gatunków agamicznych mogą być bardzo zróżnicowane, z powodu łatwego rozprzestrzeniania przez wiatr – mogą być bardzo rozległe. W Polsce, według listy zestawionej w 2010 (z uzupełnieniami), stwierdzono występowanie 292 mikrogatunków z sekcji Taraxacum (=Taraxacum officinale) na ogólną liczbę 375 gatunków z tego rodzaju. Przedstawiciele sekcji Taraxacum występują pospolicie na całym niżu i w niższych położeniach górskich. == Morfologia == Korzeń Korzeń główny ma 2–3 cm średnicy i 1–2 m długości, tworzy rozgałęzienia tylko w kamienistej glebie. Korzenie boczne wyrastają w dwóch rzędach w formie spirali schodzącej w dół zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Mniej lub bardziej regularnie korzenie boczne występują na całej długości korzenia głównego. Łodyga Właściwa łodyga jest bardzo skrócona i ukryta pod ziemią, wyrasta z niej rozeta liści i szypuły, na których wznoszą się pojedyncze kwiatostany. Szypuły są bezlistne, zwykle tęgie, dęte (puste w środku), w różnym stopniu owłosione, intensywniej zwykle bliżej szczytu. Podczas kwitnienia osiągają od 3 do 40 cm wysokości (najczęściej od 5 do 35), ale podczas owocowania wyrastają nawet do ponad 60 cm. Z jednej różyczki liściowej rozwija się od jednej do kilkunastu szypuł kwiatostanowych. Liście Są liczne i zebrane w przyziemną rozetę, w której obrębie mogą różnić się między sobą. Liście mają różny kształt także w zależności od pory roku – zwykle głębiej wcinane są te rozwijające się wiosną. Mogą być płasko rozpostarte na powierzchni ziemi lub wznosić się ku górze. Osiągają do 40 cm długości. Blaszka liściowa jest głęboko lub (rzadziej) płytko pierzasto wcinana, ma kształt podłużny, owalny, lancetowaty do lirowatego, u dołu zwęża się w ogonek oskrzydlony lub nie. Poszczególne klapy (nazywane tak niezależnie od tego, czy liść jest klapowany, podzielony lub sieczny) są przeważnie ząbkowane, odstające lub odgięte. Na powierzchni liście są nagie, skąpo owłosione, rzadko obficie. Zróżnicowanie kształtów liści jest u mniszków wynikiem plastyczności fenotypowej i zależy także od wieku rośliny oraz liczby liści. Młodsze liście mają gładsze brzegi, a starsze są głębiej wcinane. Wraz ze wzrostem liczby liści spada stosunek ich długości do szerokości. W gorszych warunkach świetlnych liście są słabiej wcinane, a klapy bardziej zaokrąglone, podczas gdy rośliny rosnące w miejscach silnie nasłonecznionych mają blaszkę głęboko wcinaną, z wąskimi i liczniejszymi klapami. W dobrych warunkach świetlnych zmniejsza się także stosunek długości do szerokości liści. Kwiaty Obupłciowe, języczkowe, skupione na szczycie szypuł kwiatostanowych w pojedyncze koszyczki. Koszyczki osiągają zwykle od 2,5 (rzadziej od 1,5) do 6 (rzadko 7) cm średnicy. Podczas kwitnienia koszyczki są rozwarte, płaskie lub wypukłe (bardzo rzadko zdarzają się koszyczki kuliste, które w obrębie rodzaju stwierdzono dotąd tylko w tej sekcji). Okrywa koszyczka ma kształt dzwonkowaty do cylindrycznego, osiąga średnicę od 0,8 do 4 cm. Złożona jest z kilku szeregów równowąskich lub lancetowatych listków. Zwykle są one zielone, rzadziej nieco czarniawe lub nabiegłe purpurowo, często natomiast ich końce są czarniawe lub purpurowe. Listki te osiągają szerokość od 1 do 6 mm, są wąsko obrzeżone lub niewyraźnie, a nawet wcale. Zewnętrzne listki okrywy (ang. calyculi) wyrastające w 2–3 rzędach w liczbie (6–)8–18(–20) charakterystycznie odginają się łukowato w czasie kwitnienia i dojrzewania owoców. Wewnętrzne listki okrywy (ang. phyllaries) występują w liczbie 7–25 w 2(–3) rzędach. Są wzniesione podczas rozwijania się kwiatostanu otulając pąki kwiatowe i później podczas kwitnienia (czasem się nieco rozchylają). Odginają się całkiem do tyłu po dojrzeniu owoców. Kwiatów w koszyczku jest (20)100–150(300). Wyrastają ze spłaszczonej i nagiej na szczycie osi kwiatostanu. Pąki kwiatowe powstają w obrębie merystemu wierzchołkowego prawoskrętnie i w efekcie kwiaty ułożone są od zewnątrz do środka wzdłuż spiralnych linii (parastychów) układając się w okręgi składające się z 34 kwiatów. W miarę zbliżania się do środka kwiatostanu i ścieśniania okręgów regularność układu maleje (rosną wahania kąta dywergencji między kwiatami). Płatki korony poszczególnych kwiatów języczkowych są zrośnięte, jasnożółte lub złocistożółte, czasem ich końcowe ząbki są czerwone, przez co cały kwiat i koszyczek może być pomarańczowożółty. Kwiaty znajdujące się na obwodzie koszyczka z reguły są dłuższe od środkowych, płatki korony mają zrośnięte w płaski lub rynienkowaty języczek, od zewnątrz ozdobiony ciemniejszym paskiem. Pręciki są zrośnięte w pierścień, pylniki są żółte, rzadko ciemniejsze, otwierają się do wnętrza kwiatu. Znamiona słupka wyrastają ponad rurkę korony i mają barwę od żółtej do czarniawej, najczęściej w odcieniach szarości. Są rozwidlone, a ich powierzchnia sekrecyjna (będąca akceptorem pyłku) wykształca się po wewnętrznej (doosiowej) stronie znamion. Wzór kwiato