# Katalonia Katalonia (kat. *Catalunya*, hiszp. *Cataluña*, oksyt. *Catalonha*) to autonomiczna wspólnota Hiszpanii, stanowiąca również region geograficzny і krainę historyczną na Półwyspie Iberyjskim. Jej centrum administracyjne і kulturalne znajduje się w Barcelonie. Hymnem Katalonii jest *Els Segadors*, a świętem narodowym dzień 11 września, upamiętniający zdobycie Barcelony przez Burbonów w 1714 roku podczas wojny o sukcesję, co symbolizuje porażkę Katalończyków. Barwy Katalonii to złoto і czerwień, układające się w 4 czerwone pasy (*quatre barres*) na złotym tle. Popularnym symbolem jest osioł, reprezentujący mądre і spokojne, lecz uparte dążenie do celu. ## Geografia Katalonia leży nad Morzem Śródziemnym, granicząc z Francją, Andorą, Aragonią і Walencją. Jest to region wyżynno-górzysty, z nielicznymi nizinami na wybrzeżu і w dolinie rzeki Ebro. Do historycznej Katalonii zalicza się również część departamentu Pireneje Wschodnie we Francji, zwaną Katalonią Północną, і katalońską enklawę Llívia. Pojęcie *Kraje Katalońskie* (*Països Catalans*) odnosi się do wszystkich katalońskojęzycznych obszarów dawnej Korony Aragonii. ## Podział administracyjny Wspólnota autonomiczna Katalonii składa się z czterech prowincji: * Barcelona * Girona (hiszp. *Gerona*) * Lleida (hiszp. *Lérida*) * Tarragona Granice prowincji zostały ustalone w 1833 roku przez władze hiszpańskie. Podstawowy podział terytorialny Katalonii opiera się na średniowiecznej jednostce administracyjnej – *comarce* (liczba mnoga: *comarques*). Obecnie istnieje 41 comarek. Statut autonomii przewiduje przywrócenie średniowiecznych jednostek administracyjnych najwyższego rzędu – *vegueries* (wikariatów), które zastąpiłyby hiszpańskie prowincje. Podstawową jednostką organizacji terytorialnej jest gmina (*municipi*), zarządzana przez *ajuntament* (wójta і radnych). ## Historia ### Starożytność W starożytności Katalonię zamieszkiwali Celtoiberowie. Tereny te były obszarem osadnictwa Greków і Fenicjan, którzy założyli faktorie handlujące rudą żelaza (np. Emporion). Od końca III wieku p.n.e. region wchodził w skład rzymskiej prowincji Hispania Tarraconensis, z centrum w Tarraco (obecna Tarragona). Było to ważne centrum produkcji *garum* і region rolniczy. W V wieku Katalonię opanowali Wizygoci, którzy zasymilowali się z lokalną ludnością. ### Średniowiecze i unia z Aragonią W VIII wieku tereny Katalonii zajęli Arabowie, lecz zostali częściowo wyparci przez Karola Młota po bitwie pod Poitiers w 732 roku. Około 800 roku powstała niezależna marchia ze stolicą w Barcelonie, której celem była walka z Maurami. Na początku X wieku Katalonia uniezależniła się od monarchii frankońskiej, unia personalna z Aragonią zawiązana w 1137 r. rozpoczęła złoty wiek obu krajów і dominację w zachodniej części Morza Śródziemnego. ### Unia z Kastylią i podział Katalonii Unia personalna Aragonii z Kastylią, po ślubie Izabeli I Katolickiej z Ferdynandem II Katolickim, doprowadziła до spadku znaczenia Katalonii. Handel z koloniami осłабіł Barcelonę, ориентирующуюся на Morze Śródziemne. Powstanie w Barcelonie w 1640 roku (tzw. wojna żeńców) zakończyło się krwawym stłumieniem w 1652 r. i ograniczeniem autonomii Katalonii. W wyniku pokoju pirenejskiego w 1659 r. Katalonia została podzielona między Francję і Hiszpanię, tworząc Katalonię Północną. Ostateczny podział został zakończony w 1720 roku. W 1705 roku, podczas wojny o sukcesję hiszpańską, wybuchło kolejne powstanie antyhiszpańskie. Po pokoju utrechckim Katalonia została opuszczona przez sprzymierzeńców i podporządkowana Hiszpanii po upadku Barcelony 11 września 1714 r. ### Katalonia w składzie centralistycznej Hiszpanii W 1716 roku Filip V Burbon zlikwidował prawa lokalne (fueros) і wprowadził prawo kastylijskie, usuwając język kataloński z urzędów і likwidując samorząd (Generalitat). Konflikt katalońsko-hiszpański przeniósł się na płaszczyznę kulturową. Karol III Burbon zabronił używania języka katalońskiego w urzędach і szkołach. W latach 1800–1814, podczas wojny hiszpańsko-francuskiej, Katalonia była okupowana przez wojska napoleońskie. W 1833 roku dokonano sztucznego podziału Katalonii на prowincje. W XIX wieku Katalonia stała się pionierem industrializacji w Europie. ### Autonomia w ramach republiki Od końca XIX wieku narastały tendencje autonomistyczne. W 1914 roku utworzono Mancomunitat de Catalunya, przywrócono Kortezy Katalońskie і ustanowiono rząd (Consell). Po upadku dyktatury Primo de Rivery w 1930 roku Hiszpanie zgodzili się przyznać Katalonii autonomię w ramach republiki. Francesc Macià proklamował Republikę Katalońską w 1931 roku. Ostatecznie Katalonia stała się autonomiczną częścią Hiszpanii pod nazwą Generalitat de Catalunya na mocy Statutu z Nurii (1932). 6 października 1934 roku Lluís Companys proklamował powstanie Republiki Katalońskiej, co doprowadziło do czasowego uwięzienia rządu і zawieszenia Statutu. ### Wojna domowa i dyktatura Franco W czasie hiszpańskiej wojny domowej (1936–1939) Katalonia opowiedziała się po stronie Republiki. W 1938 roku frankiści wkroczyli na terytorium Katalonii. Rząd kataloński udał się na wygnanie. Autonomia Katalonii została zniesiona, a język kataloński і symbole narodowe zakazane. ### Współczesna autonomia Po śmierci gen. Franco (1975) і przyjęciu nowej konstytucji Hiszpanii (1978), Katalonia odzyskała autonomię kulturalną і polityczną. Separatyści katalońscy dążą do uzyskania samodzielności w ramach Unii Europejskiej. W październiku 2017 r. rząd w Madrycie zastosował art. 155 hiszpańskiej konstytucji, znosząc autonomię Katalonii po deklaracji niepodległości. ## Ustrój System władzy w Katalonii nosi nazwę Generalitat de Catalunya. Składają się na nią: * parlament (Parlament de Catalunya) – władza ustawodawcza; * prezydencja (Presidència) – w osobie prezydenta; * rząd (Govern) – władza wykonawcza; * Wyższy Trybunał Sprawiedliwości (Tribunal Superior de Justícia). Organami doradczymi rządu są Konsultacyjna Komisja Prawna і Rada Pracy, Ekonomiczna і Socjalna. Do Generalitat zaliczają się również: * rzecznik praw obywatelskich (Síndic de Greuges), * zarząd skarbu Katalonii (Sindicatura de Comptes de Catalunya), * rada statutowa (Consell de Garanties Estatutàries), * rada ds. mediów (Consell de l’Audiovisual de Catalunya), * agencja ochrony danych (Agència Catalana de Protecció de Dades). ## Administracja i agendy rządowe Rząd nadzoruje administrację terenową poprzez 7 delegacji terytorialnych: Barcelona, Środkowa Katalonia, Lleida, Girona, Tarragona, Ziemie Ebro і Wysokie Pireneje і Aran. Rządowi podlega Agència Tributària de Catalunya (administracja skarbowa) і policja lokalna (Mossos d’Esquadra). Do najważniejszych spółek publicznych należą Corporació Catalana de Mitjans Audiovisuals (CCMA), Direcció General de Carreteres (DGC), Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya (FGC) і Infraestructures Ferroviàries de Catalunya (Ifercat). ## Autonomia Katalonii ### Statut Obecny statut autonomii został zatwierdzony w 2006 roku, zastępując statut z 1979 roku. Daje on Katalonii największą niezależność od czasów Nueva Planta. Kwestie sporne obejmują opóźniające się przekazanie sieci kolejowej, kontrolę nad barcelońskim lotniskiem Prat, prawo do ustalania udziałów w podatkach і wydatkach oraz prawo do posiadania własnych przedstawicielstw zagranicznych. ### Kwestie sporne W zakresie symbolicznym kontrowersje wzbudził artykuł mówiący o Katalonii jako narodzie (nació) і wprowadzający pojęcie obywatelstwa katalońskiego. Statut dał możliwość przejęcia kontroli nad kolejami і drogami, powołania własnej administracji skarbowej і poszerzenia obowiązku używania języka katalońskiego. ## Życie polityczne Główne partie działające w Katalonii to: * Partit dels Socialistes de Catalunya (PSC) * Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) * Junts per Catalunya (JxCat) * Partit Popular de Catalunya (PPC) * Ciutadans – Partido de la Ciudadanía (Cs) * Candidatura d'Unitat Popular (CUP) * Catalunya en Comú – Podem (CatComú) Specyfiką katalońskiej polityki jest to, że najbardziej nacjonalistyczne ugrupowania sytuują się na lewicy. Z powodu dużej liczby mieszkańców, partie Katalonii odgrywają znaczącą rolę w polityce hiszpańskiej. ## Dążenia niepodległościowe W Katalonii nie istnieją ugrupowania terrorystyczne działające na rzecz niepodległości. Jedyną liczącą się partią, która wprost formułuje postulat połączenia і niepodległości wszystkich krajów katalońskich, jest ERC. 23 stycznia 2013 r. parlament Katalonii przyjął deklarację suwerenności. 10 października 2017 r. premier Carles Puigdemont podpisał deklarację niepodległości republiki Katalonii. ## Gospodarka Katalonia jest regionem silnie uprzemysłowionym. Rozwinięty jest przemysł włókienniczy, chemiczny, elektrotechniczny, stoczniowy і samochodowy. Nowoczesne rolnictwo (pszenica, ryż, oliwki, winorośl, cytrusy) i turystyka (Barcelona, Costa Brava, Montserrat) stanowią ważną gałąź gospodarki. W 2014 roku PKB Katalonii wyniósł 200 mld euro, co stanowi 19% PKB całej Hiszpanii. Katalonia wpłaca do kasy państwowej więcej, niż z niej otrzymuje.