La Palma (właściwie San Miguel de la Palma) – należąca do Hiszpanii wyspa na Oceanie Atlantyckim, w archipelagu Wysp Kanaryjskich. Leży nieopodal północno-zachodnich wybrzeży Afryki. Wraz z całym archipelagiem zaliczana jest do Makaronezji. Wyspa zajmuje 708 km² powierzchni, ma 42 km długości i 28 km szerokości (jest piątą co do wielkości wyspą archipelagu). Podlega prowincji Santa Cruz de Tenerife. Stolicą La Palmy jest Santa Cruz de La Palma na wschodnim wybrzeżu. Największe miasto wyspy – Los Llanos de Aridane – leży na zachodnim wybrzeżu. Językiem urzędowym jest język hiszpański. Wyspę zamieszkuje 86 528 osób. == Geografia == === Położenie === La Palma (północno-zachodnia wyspa kanaryjska) leży około 400 kilometrów od południowo-marokańskiego wybrzeża, około 1500 kilometrów od hiszpańskiego lądu stałego i około 60 kilometrów na zachód od największej wyspy kanaryjskiej, Teneryfy. Zachodnim krańcem wyspy przebiegał dawny południk zerowy, wyprowadzony z wyspy El Hierro, będącej wówczas końcem poznanego świata ery prekolumbijskiej. === Klimat === == Podział administracyjny wyspy == La Palma składa się z 14 gmin: Barlovento Breña Alta Breña Baja Fuencaliente de La Palma Garafía Los Llanos de Aridane (największe miasto na wyspie) El Paso Puntagorda Puntallana San Andrés y Sauces Santa Cruz de La Palma (stolica wyspy) Tazacorte Tijarafe Villa de Mazo == Wulkany == La Palma jest wyspą pochodzenia wulkanicznego, najmłodszą geologicznie z Wysp Kanaryjskich (około 2 milionów lat). Jej wysokość całkowita, liczona od dna oceanicznego (4000 metrów głębokości) po najwyższy szczyt Roque de los Muchachos (2426 m n.p.m.), wynosi prawie 6500 metrów. W stosunku do swej powierzchni całkowitej zalicza się do najwyższych wysp świata. Składa się z różnych pokładów wulkanicznych. Stożkowaty grzebień wulkaniczny Cumbre Vieja rozciąga się południkowo przez całą wyspę i dzieli ją na dwie różne strefy klimatyczne. Południe wyspy charakteryzuje się ciągłą aktywnością wulkaniczną. W wyniku wybuchu z 1971 roku powstał krater Teneguía, będący cały czas pod obserwacją naukowców, a w 2021 roku miał miejsce wybuch w centralnej części Cumbre Vieja. Nad północną częścią wyspy dominuje olbrzymi krater Caldera de Taburiente, powstały na skutek erozji i wewnętrznych obsunięć korony wulkanu (maksymalna wysokość przed obsunięciami wynosiła 3500 m n.p.m.). Krater wulkanu jest otoczony wzniesieniami od 1700 do 2400 m n.p.m. Wśród nich jest największe wzniesienie wyspy Roque de los Muchachos (2426 m n.p.m.) z obserwatorium Roque de Los Muchachos Observatorium. == Historycznie potwierdzone wybuchy wulkanów na wyspie == 1470-1492 Montaña Quemada 1585 Tajuya w pobliżu El Paso 1646 Volcán San Martin 1677 Volcán San Antonio 1712 El Charco 1949 Volcán San Juan, Duraznero, Hoyo Negro 1971 Volcán Teneguía 2021 nowy otwór, po plebiscycie nazwany Tajogaite. Ślady wcześniejszych wybuchów – kratery, pola ziemi wulkanicznej i kilometrowe języki skamieniałej lawy – do dziś znaczą południe wyspy. Charakterystyczną cechą krajobrazu północnej części wyspy jest przede wszystkim olbrzymi (powstały na skutek obsunięć) krater Caldera de Taburiente o średnicy 9 kilometrów, objętości 28 km³ i głębokości 1500 metrów. Do kaldery można dotrzeć tylko pieszo przez wąski wąwóz Barranco de las Angustias (Wąwóz Śmiertelnych Strachów). W 1954 roku została objęta parkiem narodowym Parque Nacional de la Caldera de Taburiente. Wulkaniczna aktywność wyspy, koncentrująca się obecnie przede wszystkim na południu wyspy, stanowi ciągłe zagrożenie dla jej mieszkańców. Niektóre z opracowań wulkanologicznych kreują teorię obsunięcia się całej zachodniej części wyspy (Cumbre Vieja) do oceanu w wyniku prognozowanego wybuchu wulkanu. Badania naukowe w latach 90. XX w. wykazały zapełnienie wnętrza Cumbre wodą i postępujące wielopoziomowe procesy erozji skał wulkanicznych. == Przyroda == === Wegetacja === Ze względu na historię swojego powstania, jak i na położenie geograficzne, La Palma ma specyficzną przyrodę i niepowtarzalne krajobrazy. La Palma dzięki swojej całorocznej zielonej wegetacji jest znana również jako „La Isla verde” („zielona wyspa”) i jako „La Isla bonita” („piękna wyspa”). Wyspa jest pod wpływem ciepłych prądów pasatowych i dzieli się na kilka stref wegetacyjnych – od skamieniałej lawy począwszy poprzez suchą śródziemnomorską wegetację i lasy sosnowe aż po przypominające dżunglę lasy wawrzynowe. Świat roślinny odpowiada wegetacji innych Wysp Kanaryjskich, jak również portugalskich: Madery i Azorów. === Krajobraz === Krajobraz wyspy to mieszanka kolorów czarnego (bazalt), czerwonego (erozja wulkaniczna) i zielonego (wegetacja), odbijająca się w głębokim błękicie Atlantyku. Krajobraz wyspy tworzą na północy głęboko wyżłobione wąwozy (Barranco) odprowadzające ku oceanowi górskie wody, lasy centralnego masywu górskiego wyspy, a na południu – naznaczone najmłodszą aktywnością wulkaniczną pola zastygłej lawy i miału powulkanicznego urozmaicone nowo powstałymi stożkami wulkanów. === Ochrona przyrody === Od 1983 roku las wawrzynowy Los Tilos stanowi rezerwat biosfery UNESCO. W 2002 roku rezerwat rozszerzono na obszar całej wyspy. La Palma jako pierwsza z Wysp Kanaryjskich ustanowiła taki rezerwat. Centrum obsługi turystycznej Los Tilos jest otwarte przez cały dzień (z wyjątkiem półgodzinnej przerwy obiadowej). === Fauna === Charakterystyczni przedstawiciele świata zwierzęcego na La Palmie: aktywne tylko nocą gekony, meduzy sporadycznie pojawiające się na plażach (kąpieliska zostają wtedy oznaczane kolorowymi chorągiewkami), jadowite stonogi. == Historia == === Epoka kamienna, Guanczowie i czasy antyczne === La Palma została zasiedlona w epoce neolitu przez Guanczów, którzy przywędrowali tu ok. 2000 roku p.n.e. z terytorium Afryki Północnej. Wskazują na to genetyczne analizy, znaleziska ludzkich szkieletów i naleciałe pozostałości języków północnoafrykańskich. Guanchowie żyli na poziomie epoki kamiennej z podziałem na wewnątrzplemienne klany, które podzieliły wyspę między siebie. Starokanaryjską nazwą La Palmy była nazwa Benahoare. Język Guanczów był stopniowo wypierany przez hiszpański, aż do zupełnego wymarcia. Do dziś w regionalnym dialekcie La Palmy utrzymały się ślady starego języka Guanczów. Kultura Guanczów została prawie całkowicie wyparta. Nigdy nie doszło do wojny z hiszpańskimi zdobywcami pod przywództwem Alonsa Fernándeza de Lugo. Guanczowie ulegli w miarę bezkonfliktowej chrystianizacji i przez długi okres stanowili jeszcze zdecydowaną większość wśród wyspiarzy. Ostatecznie musieli jednak ulec żywiołowi hiszpańskich osadników. Z czasem doszło do zupełnego wymieszania mieszkańców wyspy. Liczne pozostałości kultury Guanczów (przede wszystkim pozostałości epoki kamiennej) stanowią dziś dziedzictwo kulturowe wyspy: jaskinie, miejsca pochówku, narzędzia kamienne, a także dziwne malowidła i ryciny jaskiniowe nieznanego przeznaczenia. Godne podziwu są również brukowane tzw. Drogi Królewskie ciągnące się przez całą wyspę, które łączą poszczególne regiony. Więcej informacji na temat malowideł jaskiniowych i religii Guanczów można uzyskać w muzeum wyspy, w centrum obsługi ruchu turystycznego parku narodowego Caldera de Taburiente i w otwartych w 1998 roku skansenie archeologicznym La Zarza i La Zarcita. Znajdujące się tam malowidła ścienne fascynują swą różnorodnością i fantazją. Drugi skansen archeologiczny znajduje się w okolicach jaskini Belmaco (będąc równocześnie najstarszym – liczącym prawie 4000 lat – znaleziskiem archeologicznym La Palmy). Według niepotwierdzonych informacji Wyspy Kanaryjskie były znane już żeglarzom fenickim w czasach antycznych. Pierwsi Europejczycy dotarli na Wyspy Kanaryjskie w XIII wieku, jednym z nich był Lancelotto Malocello. === Hiszpańscy zdobywcy === W 1312 roku na La Palmę dociera genueńczyk Lancelotto Malocello. Kastylijski hrabia Hernán Peraza wysyła w 1447 roku (po zdobyciu wysp Lanzarote, Fuerteventura i Hierro) flotę złożoną z trzech okrętów i 500 żołnierzy i marynarzy w kierunku La Palmy. Podczas walk z tubylcami Hiszpanie tracą prawie 200 ludzi. 29 września 1492 roku z upoważnienia pary monarszej (Ferdynanda II i Izabeli) na wyspie, w okolicach plaży Tazacorte, ląduje hiszpański desant z Gran Canarii, dowodzony przez Alonsa Fernándeza de Lugo, w sile 900 zbrojnych. Guanczowie z okolic Aridane, Tihuya, Tamanca i Ahenguarem ulegają fałszywym obietnicom Hiszpanów i stają się poddanymi Hiszpanii. Tylko tubylcy z okręgu Tigalate stawiają opór hiszpańskim zdobywcom. Ostatecznie wszyscy przywódcy Guanczów przechodzą na chrześcijaństwo, oprócz okręgu Caldera de Taburiente (wówczas Aceró – silne miejsce). Ten region podlegał sprzeciwiającemu się hiszpańskim wpływom przywódcy Guanczów, Tanausú. W wyniku zastawionej pułapki Tanausú został schwytany. Alonso de Lugo przesłał na dwór kastylijski (jako potwierdzenie zdobyczy) jeńców, a wśród nich także Tanausú (zmarł w wyniku strajku głodowego podczas podróży do Hiszpanii). 3 maja 1493 roku, w „Dniu Podniesienia Świętego Krzyża”, de Lugo w miejscu Guanczowskiego Apunyon założył miasto Santa Cruz de La Palma, po czym udał się z powrotem na Gran Canarię, by przygotować operację podboju ostatniej z Wysp Kanaryjskich – Teneryfy (zdobytej w roku 1496 po dwuletnich walkach). Hiszpanie wykorzystywali Wyspy Kanaryjskie jako ważną bazę etapową w podróżach do Indii Zachodnich. Decydującym aspektem było położenie geograficzne wysp nad prądem pasatowym (wykorzystanym już przez Kolumba w 1491 roku). Krzysztof Kolumb nigdy nie zawitał na La Palmę. === Niewolnictwo i cukier === La Palma nie gwarantowała nigdy szybkiego bogactwa. Brakowało zasobów złota, srebra czy też innych bogactw naturalnych. Początkowe zyski przynosili tylko tubylcy jako niewolnicy. Mimo papieskiego dokumentu z 1434 roku (Eugeniusz IV) określającego mieszkańców wysp jako „wolnych ludzi” i zakazującego handlu ludźmi na wyspach, większość tubylczych Guanczów zakończyła życie w niewolnictwie. Ostrożne szacunki historyków