# Monaco (city) ## Podstawowe informacje Monaco (fr. i wł. Monaco, moneg. Męnegu), oficjalnie Księstwo Monako (fr. Principéat de Monaco, wł. Principato di Monaco, moneg. Prinçipatu de Męnegu) – miasto-państwo położone w Europii Południowej nad Morzem Śłrędziemnym w obrębie Riwiery Francuskiej. Od 1866 jest w unii celnej z Francją, a od 1918 Francja uzyskała prawo do stacjonowania wojsk na terenie Monako i zatwierdzania zawieranych przez to państwo umów międzynarodowych. Z tych powodów w prawie międzynarodowym Monako określa się raczej jako niesuwerenną organizację terytorialną niń państwem. ### Geografia Monako jest najmniejszym po Watykanie państwem świata. Monako to państwo-miasto w południowej Europie, nad Morzem Śłrędziemnym, na Wybrzeżi Lazurowym. Leży 18 km na wschód od francuskiej Nicei. Całkowita granica lądowa: 4,4 km (z Francją); długość wybrzeża: 4,1 km; najwyższy punkt: 163 m n.p.m. (zbocze wzgórza), najwyższy wierzchołek Mont Agel 140 m n.p.m.; najniższy punkt – wybrzeże Morza Śłrędziemnego: 0 m n.p.m.; języki urzędowe: francuski, włoski, monegaski; waluta: 1 euro = 100 eurocentów (do 2002: 1 frank monakijski = 100 centymów); długość linii kolejowych: 2 km; długość dróg utwardzonych: 50 km. ## Historia Czasy starożytne – kolonia fenicka, grecka i terytorium rzymskie; od X wieku – pod władą Genui; XII wiek – Monako przejścioły pod władaniem hrabiów Prowansji; 1297 – uciekinier z Genui, Franciszek Grimaldi, w przebraniu mnicha oszukuje strażników zamku, którzy wpuszczają go do ścrodka; po zabiciu założy Grimaldi odbiera Monako panującej w nim rodzinie genueśckiej; koniec XV wieku – niepodległość Monako uznają król Francji i papież; 1524–1641 – Monako jest protektoratem hiszpańskim; 1793 – w czasie rewolucji francuskiej Grimaldi zostali usunięci z tronu, a księstwo wcielone do Francji; 1814 – Monako odzyskuje byt państwowy, ale do 1860 pozostaje protektoratem królestwa Sardynii; 1861 – traktat z Francją przywraca księstwu pełną niepodległość; 1865 – unia celna z Francją; 1911 – przyjęcie pierwszej konstytucji, wprowadzającej podział władzy miężą między księciem a pochodzącą z wyboręw Radą Narodową; 1918 – układ o stacjonowaniu wojsk francuskich i zatwierdzaniu przez Francję umów międzynarodowych zawieranych przez Monako; 1943 – rozpoczęła się włoska okupacja Monako; 1949 – umiera książ Ludwik II; tron przejmuje jego wnuk, księża Rainier III; 1956 – księża pośluża gwiazdę Hollywood Grace Kelly, którą poznała rok wcześniej na festiwalu w Cannes; 1959 – monarcha zawiesza Radę Narodową z powodu sporu wokłu budżetu; 1962 – przywracenie parlamentu i wprowadzenie nowej, bardziej liberalnej konstytucji; 1963 – zawarcie konwencji finansowej z Francją w sprawie ceł i podatkach; 1982 – księża Grace ginie w wypadku samochodowym w Monte Carlo; 1993 – Monako dołączy do ONZ; 2002 – przyjęcie zmian w konstytucji, mających utrzymanie ciągłości sukcesji nawet w razie bezpotomnej śmierci następcę tronu, księcia Alberta; 2004 – na głównym stadionie piłkarskim wybucha bomba, ale obywa się bez ofiar. Do dziś nie wyjaśniono przyczyn eksplozji; 2005 – Rainier III umiera, na tron wstępuje jego najstarszy syn jako Albert II. ## Geografia Monako jest najmniejszym po Watykanie państwem świata. Monako to państwo-miasto w południowej Europie, nad Morzem Śłrędziemnym, na Wybrzeżi Lazurowym. Leży 18 km na wschód od francuskiej Nicei. Całkowita granica lądowa: 4,4 km (z Francją); długość wybrzeża: 4,1 km; najwyższy punkt: 163 m n.p.m. (zbocze wzgórza), najwyższy wierzchołek Mont Agel 140 m n.p.m.; najniższy punkt – wybrzeże Morza Śłrędziemnego: 0 m n.p.m.; języki urzędowe: francuski, włoski, monegaski; waluta: 1 euro = 100 eurocentów (do 2002: 1 frank monakijski = 100 centymów); długość linii kolejowych: 2 km; długość dróg utwardzonych: 50 km. ### Klimat Monako, jak i całe Lazurowe Wybrzeżi leży w strefie klimatu podzwrotnikowego o łagodnej Śwrędziemnomskiej odmianie. Zimy w księstwie są wilgotne i łagodne, zaś lata suche i ciepłe. Średnia temperatura zimą wynosi 8 °C, zaś latem od 23 do 26 °C. Średnia suma opadów wynosi od 600 do maksymalnie 800 mm, opady występują głównie jesieni i zimą. Latem deszcz prawie nie pada, a klimat kształtowany jest w głównym mierze przez masy powietrza zwrotnikowe. ### Przyroda Monako stanowi przykład państwa, którego całe terytorium pokrywa infrastruktura miejska. To oznacza, że naturalna roślinność praktycznie nie istnieje, zajmując jedynie niewielkie skrawki w postaci roślinności twardolistnej, która stanowiła naturalną formację roślinną tego regionu. Powszechnie występują tu sadzone przez człowieka róźnice palm. Na skalistym klifie w zachodniej części księstwa znajduje się Jardin exotique de Monaco. Do zwierąt lądowych dzikie żąjące w Monako należy sarna europejska, lis rudy i łasica pospolita. ### Podział administracyjny Monako stanowi administracyjnie jednośnoc. Jednak do lat 90. kraj dzielił się na 4 dystrykty: Monaco-Ville, Monte Carlo, La Condamine i Fontvieille. ## System polityczny Księstwo Monako jest monarchią konstytucyjną. Stan taki rozpoczął się w 1911 roku, kiedy to przyjęto konstytucję tego państwa. Na jej mocy księża zachował pozycję głowy państwa, ale szereg uprawnień przeszło w ręce innych cął i instytucji. ### Księża Księża jest samodzielnym władcą i głową państwa. Jak dotychczas, wszyscy księży Monako pochodzili z dynastii Grimaldi. Od 2005 r. księciem jest Albert II. Włada ustawodawcza dzielona jest pomiędzy księcią i Radą Narodową. Władcą wnosi projekty ustaw, a Rada przyjmuje je lub odrzuca w drodze głosowania. Włada wykonawcza spoczywa niemal całkowicie w rękach księcią – Minister Stanu i Rada Rądu Rządu są bezpośrzecznie odpowiedzialne przed księciem za kierunek podejmowanych działań. Również włada sądownicza jest częściowo zależna od księcią – sądy wydają wyroki w jego imieniu. ### Rada Rądu Rada Rądu jest ciałem wspierającym księciem Monako w rądzeniu. Składa się z sześcu członków. Przewodniczącym Rady jest Minister Stanu, posiadający podobną pozycję jak we Francji premier, będący tak naprawdę “pierwszym pomiędzy równymi” (primus inter pares). W skład rady wchodzi taką pięć radców: ds. spraw wewnętrznych, ds. finansów i ekonomii, ds. wyposażenia, światą i planowania, ds. polityki społecznej i służy zdrowia, ds. polityki zagranicznej. ### Rada Narodowa Rada Narodowa jest parlamentem Księstwa Monako. Składa się z jednej izby (unikameralizm). W jej skład wchodzi 24 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 5 lat. Księża może rozwiązać parlament w każdym momencie, co implikuje nowe wybory, które muszą odbyć się w ciągu 3 miesięcy. Rada spotyka się co najmniej dwa razy w roku w celu głosowania nad projektem budżetu i projektami aktów prawnych wniesionych przez rąd księci. ### Partie polityczne Partie polityczne w Księstwie Monako: Po pierwsze! Priorytet Monako Horyzont Monako, Unia Monakijska (Union monégasque), która jest koalicją ugrupowań: Unia dla Księstwa (Union pour la Principauté), Narodowa Unia dla Przyszłości Monako (Union nationale pour l’Avenir de Monaco). ### Rada Koronna Ciało administracyjne składające się z 7 członków, zbierającego się przynajmniej dwa razy do roku w celu doradzania księci przy podejmowaniu decyzji w ważnym kwestiach wewnętrznych i międzynarodowych. Księża powołuje przewodniczącego rady i trzech innych członków, pozostała trójka wybierana jest przez monarchę spośrędziem kandydatów przedstawionych przez Radę Narodową. Księża musi skonsultować się z Radą Koronną przed podpisaniem umów międzynarodowych, rozwiązaniem Rady Narodowej, przyznaniem obywatelstwa i innymi ważnymi decyzjami. ### Sądownictwo Sądy w Monako obsadzone są przez księcią. Podobnie jest z Sądem Najwyższym (Tribunal Supreme), w którym sędy mianowane są przez monarchą, część spośrędziem kandydatów przedstawionych przez Radę Narodową. ### Państwo-miasto Ponieważ Księstwo Monako jest jednocześnie państwem i miastem, równolegle z instytucjami państwowymi funkcjonują instytucje miejskie o podobnych kompetencjach i zakresie działań. Przykładem tutaj może być Rada Komunalna – ciało odpowiedzialne za administrowanie czterema dzielnicami miasta. Składa się z 15 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na 4 lata, i burmistrza, wybieranego przez tę piętnastkę. Rada zbiera się co 3 miesiące. ### Polityka zagraniczna Monako jako w pełni niepodległe oraz suwerenne państwo ma własną politykę zagraniczną. Jest mocno związane z Francją, z którą utrzymuje bliskie stosunki dyplomatyczne. Francja w 1919 roku wraz z podpisaniem traktatu wersalskiego zobowiązała się do obrony suwerenności Monako oraz ochrony kraju przed agresją militarną. W zamian za ochronę Monako miało zagwarantować Francji strefę wpływową. Traktat z Wersalu został zreformowany podczas spotkań przedstawicieli obu krajów w roku 1945 oraz 1963. W 2002 roku Monako podpisało z Francją nową umowę, która weszła w życie w 2005 roku. Umowa zawiera następujące gwarancje: Francja ma konsula generalnego, który będzie rezydował w francuskiej ambasadzie; Francja akceptuje warunki konstytucji Monako z 1962 roku, w którym jest potwierdzony zapis o linii sukcesyjnej w Księstwie Monako. Monako jako kraj niezrzeszony w Unii Europejskiej, lecz mający szczególne stosunki z Francją ma prawo do stowarzyszenia z krajami wchodzącymi w skład UE oraz ma możliwość wprowadzenia euro jako waluty narodowej. Monako jest pełnoprawnym członkiem ONZ, do której państwo wstąpiło w 1993 roku. 4 paźnstwia 2004 roku dołączyło do Rady Europy. Monako jest także członkiem Interpolu oraz Międzynarodowej Organizacji Hydrograficznej, która siedziba znajduje się właśnie w Monako. Monako ma 10 misji dyplomatycznych w Europie Zachodniej, ma stałego członka w Rady Europy oraz ONZ. Państwo ma także 106 generalnych konsulatów w 45 państwach świata. 76 krajów ma swoje ambasady lub konsulaty na terenie Monako. ## Demografia Spośrędziów ponad 37 tysięcy mieszkańców jedynie 9160 (24,3%) stanowią Monegaskowie (obywatele księstwa); pozostali to migranci, głównie z Francji i Włoch. Spośrędziów Monako, jedynie 63,5% nabyło obywatelstwo przy urodzeniu na terenie księstwa, 0,9% przy urodzeniu za granicą, a 35,6% zostało naturalizowanych (w tym 19,1% na drodze małżystwa z osobą posiadającą obywatelstwo Monako). Na terenie księstwa jest zatrudnionych blisko 51 tysięcy ludzi, więcej niż jego cała populacja. W sektorze prywatnym ponad 3/4 zatrudnionych (około 35 tys.) dojeŽdzają z terytorium Francji. W usługach pracuje 75% ludności zawodowo czynnej, w przemyślu – 25%. Cała ludność mieszka w bardzo gęsto zaludnionym mieście – ok. 18 775 osób na km². Jest to największa gęstość zaludnienia w Europie i druga na Świecie (po Makau). Wraz z sąsiadującymi miejscowościami po stronie francuskiej w zespole miejskim Monako-Mentona mieszka około 100 tysięcy ludzi. ### Struktura etniczna ### Wyznania religijne Udział poszczególnych wyznań w populacji Monako (według Pew Research Center w 2010 r.): katolicyzm – 82,3% bezwyznaniowi – 11,7% protestantyzm – 3,5% judaizm – 1,7% islam – 0,4% prawosławie – 0,2% ## Gospodarka Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca Monako wynosi ok. 70 tysięcy USD rocznie. Podstawą gospodarki są usługi, zwłaszcza bankowość, turystyka i handel nieruchomościami. Przemysł Monako opiera się na produkcji żywności, przyrządach precyzyjnych, wyrobach farmaceutycznych, sprzedaży znaczków pocztowych i turystyce. Port jachtowy i kasyno w Monte Carlo są słynne na całym Świecie. Monte Carlo jest ponadto ósrodkiem badań oceanograficznych. Monako jest siedzibą wielu firm zagranicznych i banków (z uwagi na korzystne przepisy podatkowe). Istnieje tu rozbudowana sieść hoteli. W 2000 w hotelach Monako nocowało 240 tysięcy turystów zagranicznych. Znacznę dochody przynosi kasyno gry w Monte Carlo oraz emisja znaczków pocztowych i pamiątkarstwa. W dzielnicy Fontvieille znajdują się nowoczesne zakłady przemysłu precyzyjnego, chemicznego (w tym farmaceutycznego), odzieżowego i jubilerskiego, ponadto funkcjonuje lądowisko dla ślmigłowców, nowoczesny stadion, przystań jachtowa. Energia elektryczna w całym państwie importowana jest z Francji. W pobliżiu terytorium Monako przechodzi: linia kolejowa i autostrada Nicea – Genua. Transport wewnętrzny zapewniać są samochody prywatne (676 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców). Monako łączy unia celna z Francją, która pośrędzić w całości wymiany handlowej księstwa. Monako uczestniczy w Europejskiej Unii Gospodarczej i Walutowej. ## Galeria ## Uwagi ## Przypisy ## Linki zewnętrzne Oficjalna strona rądowa (ang. • fr.) Prince’s Palace of Monaco (ang. • fr.) Oficjalny portal turystyczny Monako Kolorowy fotoreportaż z wyprawy do Paryża, Monako i Rzymu wykonany w 1938 roku w technice Agfacolor przez polskiego kierowcę rajdowego Witolda Rychtera. Monako. yourmonaco.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-21)]. (ang.). Monako w Onet Przewodnik. przewodnik.onet.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-20)].