Nisko – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie niżańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nisko. Położone nad rzeką San, od północnego zachodu graniczące ze Stalową Wolą. Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. miasto miało 14 310 mieszkańców. Tereny dookoła Niska pokryte są głównie przez lasy. Nisko jest miastem stosunkowo młodym, znajduje się więc tutaj niewiele zabytków. == Położenie == Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 60,96 km². Na północy ograniczone jest rzeką San, a na południu pozostałościami Puszczy Sandomierskiej. Od zachodu graniczy ze Stalową Wolą, natomiast od wschodu z wsiami Wolina, oraz Racławice. Przez miasto przebiegają szlaki komunikacyjne: linia kolejowa nr 68 Przeworsk-Rozwadów, droga krajowa nr 77 Stalowa Wola-Leżajsk (Lipnik – Przemyśl), droga krajowa nr 19 Lublin-Rzeszów (Kuźnica Białostocka – Barwinek). Nisko położone jest w dawnej ziemi sandomierskiej Małopolski. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego. Nisko jest podzielone na osiedla: Barce, Malce, Moskale, Warchoły, PGO, Podwolina, Centrum I, Centrum II, Tysiąclecia. Na terenie Niska dominują gleby piaszczyste, niesprzyjające uprawie rolnej. == Historia == Obecna nazwa miejscowości „Nisko” wykształciła się stosunkowo późno, pierwotnie brzmiała ona „Niżsko”. Przez większą część swojej historii Nisko posiadało stosunkowo niewielkie znacznie gospodarcze czy kulturowe. Ważniejsze ośrodki życia społecznego tego obszaru stanowiły pierwotnie, m.in. Krzeszów czy Ulanów. Osada w Nisku lokowana była na terenie puszczy sandomierskiej. Ze względu na piaszczystość tutejszych gleb w niewielkim stopniu nadawały się one do upraw rolnych. Mieszkańcy tych terenów korzystali głównie z zasobów leśnych, a pozostałe towary były sprowadzane z terenów Sandomierza oraz z południowego szlaku handlowego Via Regia Lusatiae Superioris (Droga Królewska Górnej Łużycy), przebiegającego przez ważne w średniowieczu i nowożytności miasta: Kraków-Tarnów-Rzeszów-Przeworsk-Jarosław-Przemyśl w kierunku Lwowa i dalej do Rusi. === Średniowiecze === Pierwszą wzmiankę o Nisku znajdujemy w dokumencie z 15 kwietnia 1439, w którym król Władysław Warneńczyk zapisał Mikołajowi Czajce z Jawora 200 grzywien na wsiach Nysky, Zaoszicze (Zaosice w Sandomierskiem) i Pyelaskowicze (Pilaszkowice w Lubelskiem). O Nisku wspomina również Jan Długosz w 1429 w dokumencie Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, jednakże autor wspomina w nim o ziemi nisieckiej, dlatego budzi kontrowersje i nie jest on uznawany jako pierwsza wzmianka. Dawna nazwa miejscowości Niżsko zachowała się do dziś w formie przymiotnikowej niżański. Intensyfikacja procesów osadniczych nastąpiła z chwilą nadawania ziem Puszczy Sandomierskiej możnym radom i Kościołowi. Rodziły się własności ziemskie, m.in. Tarnowskich i Gryfitów, duże posiadłości kościelne. Królewszczyzny ulegały poważnemu zmniejszeniu. W XIII wieku, skutkiem najazdów tatarskich, ludność Ziemi Sandomierskiej, wypędzona ze zrujnowanych siedzib, skolonizowała północne obszary puszczy. Wtedy założono m.in. osadę Bieliny. === Czasy nowożytne === W drugiej połowie XVI wieku miały miejsce na tych terenach wystąpienia i bunty o charakterze antyfeudalnym. Powodem konfliktu było nadużywanie władzy i wyzysk chłopów przez starostę sandomierskiego Andrzeja Firleja. W związku z tym w 1577 i 1578 chłopi z Niska, Zalesie (powiat stalowowolski), Pława, Zarzecza wnieśli do króla Stefana Batorego, w czasie jego pobytu w Tarnogrodzie i Zamchu, „żałobę” o sprawiedliwość i opiekę. Spowodowało to zaostrzenie konfliktu, który z czasem objął całe starostwo sandomierskie, powodując zubożenie tutejszych terenów. W zaistniałym sporze król stanął po stronie chłopów. Andrzej Firlej został wezwany do Warszawy przez króla. Tam też na sejmie walnym koronnym w dniu 10 listopada 1583 wydano korzystny dekret dla chłopów. Następnie na zjazdach w obecności starosty Firleja w marcu 1583 w Niepołomicach i kwietniu tegoż roku w Sandomierzu podjęto dalsze orzeczenia, które w dużym stopniu ulżyły niedoli poddanych w majątkach królewskich. W XVII wieku cały region znalazł się w latyfundium rodziny Lubomirskich. Nisko, podobnie jak inne osady, np. Ryki, Tuszów czy Lubartów specjalizowało się w uprawie żyta. Gospodarcze zubożenie i zahamowanie rozwoju przyniosły wojny szwedzkie. 28 marca 1656 Stefan Czarniecki stoczył tu bitwę z ustępującymi ku Wiśle wojskami szwedzkimi Karola Gustawa, które wypierane były przez wojsko z Jarosławia i Przeworska. Wojska te dowodzone przez Stefana Czarnieckiego zwyciężyły, zmuszając Szwedów do odwrotu. === Okres rozbiorów === Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 byłe dobra królewskie stały się własnością funduszu religijnego. Rząd austriacki podjął akcję rozwoju hut żelaza i szkła. Z powodu braku odbiorców i złych dróg transportowych rozwój przemysłu skończył się fiaskiem. Rząd austriacki wystawił Nisko na licytację. Z dniem 14 lipca 1834 nowym właścicielem Niska został łowczy dworu Karol Reichenbach. Natomiast majątek Sopot koło Niska zakupił magnat pochodzenia austriacko-czeskiego hr. Eugeniusz Kinsky. W 1867 dobra w Nisku, należące do rodziny Reichenbachów, nabył hr. Roger Rességuier de Miremont (pochodzenia austriacko-francuskiego). Staraniem hr. Rogera Rességuiera, który wykorzystał w tym celu koneksje z dworem austriackim, ustanowiono w Nisku siedzibę władz administracyjnych z funkcją starosty. Był to okres dynamicznego rozwoju Niska i okolic. Resseguierowie wybudowali duży tartak i młyn. W 1896 rozpoczęto budowę kolei na trasie Rozwadów-Nisko-Przeworsk. Z Przeworska do Niska transportowano wiele towarów, m.in. cukier z przeworskiej cukrowni rodu Lubomirskich, co przyczyniło się do poprawy jakości życia mieszkańców Niska i okolic. Od 1877 istniała poczta konna do Rzeszowa, prowadzona przez Majerów. Od 1900 do Rzeszowa wiodła bita droga, łącząca się z powstałą wcześniej, obecną ulicą Sandomierską, po której obu stronach stały drewniane domy. W 1875 wybudowano budynek starostwa (obecnie UGiM), jako że od 1855 Nisko było siedzibą powiatu. W 1894 powstała cegielnia ręczno-konna, a w cztery lata później mechaniczna. W. 1870 wzniesiono z fundacji Marii Rességuier liczący 12 łóżek pierwszy szpital, mieszczący się przy ul. Sandomierskiej (budynek internatu Szkoły Elektrycznej). W osiem lat później uruchomiono pierwszą aptekę. Przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku to czas masowej emigracji do Ameryki. W rejestrze Ellis Island wpisanych jest około 700 Żydów przybyłych z Niska w latach 1898–1923. Pod koniec XIX wieku folwark na terenie miasta nosił nazwę Sopot. W tym samym czasie wybudowano w Nisku koszary, w których stacjonował 4 Batalion Strzelców Polowych, a następnie IV batalion 40 Pułku Piechoty (od 1907 do 1914). W 1902 istniało już przedszkole na obecnej ulicy 3 Maja, prowadzone przez siostry zakonne. W 1904 ze składek społeczeństwa powstał budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Te dwie instytucje odegrały wielką rolę w kształtowaniu polskości u młodych ludzi. Świadczy o tym liczba młodzieży niżańskiej, która wzięła udział w walkach o niepodległość. Gimnazjaliści walczyli w legionach Piłsudskiego, a w 1918 uczniowie starszych klas poszli ochotniczo bronić Lwowa. Najwięcej jednak młodzieży walczyło w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920. === Czasy II Rzeczypospolitej === Po odzyskaniu niepodległości przy budynku Gimnazjum został odsłonięty pomnik Orląt, upamiętniających poległych uczniów: Stefana Kościółka i Mariana Zarębę. Podczas I wojny światowej miasto zostało dość znacznie zniszczone. Z chwilą uzyskania niepodległości w dniu 31 października 1918, odbył się na plantach wiec z udziałem mieszkańców Niska i okolic. W czasie wiecu poinformowano ludność o podpisaniu kapitulacji przez dowództwo austriackie oraz o powstaniu polskich władz w Krakowie. Przystąpiono do organizacji władz powiatowych. Starostą został profesor gimnazjalny Stanisław Ćwikowski, który mianował nowych wójtów i utworzył porządkową straż obywatelską. Następnie w krótkim czasie została zorganizowana władza powiatowa i lokalna. Tereny niżańskie weszły w nowy etap rozwoju w wolnej, niepodległej Polsce. Rosła liczba mieszkańców – w 1921 Nisko liczyło 5103 obywateli. Ludność znajdowała zatrudnienie w administracji, na kolei, poczcie, w zakładach drzewnych i cegielni oraz handlu. 19 stycznia 1937 w kancelarii notariusza Karola Hettlingera w Warszawie podpisano umowę o założeniu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą Zakłady Południowe Sp. z o.o. w Nisku. 20 marca 1937 ścięto pierwsze sosny w lasach wsi Pławo, należących uprzednio do Frankego, przygotowując teren pod inwestycje Centralnego Okręgu Przemysłowego. Dla Niska otwarły się nowe, wielkie perspektywy, nawet osiedle i ośrodek przemysłowy w Stalowej Woli do 1946 przynależne były do starostwa niżańskiego, a robotnicy rekrutowali się z okolic i miasta Niska. Prawa miejskie otrzymało Nisko 20 października 1933 – do tego czasu było jedną z dwu wsi, w których mieściły się siedziby powiatów. W 1932 Nisko zyskało herb przedstawiający jodłę i biegnącą z góry na dół wstęgę rzeki San. === II wojna światowa === Podczas kampanii wrześniowej w 1939 w okolicach Niska był bombardowany Szkolny Pociąg Pancerny i stacja kolejowa. W czasie okupacji Nisko było bastionem polskości. Utworzono tu Obwód AK Nisko z siedzibą w Stalowej Woli. Tu działały Bataliony Chłopskie, „Roch”, „Straż”. Represje hitlerowskie stosunkowo wcześnie dotknęły miasto. Już 6 listopada 1939 zarządzeniem Land-komisarza Ehausa 150 nauczycieli z całego powiatu zostało wezwanych na konferencje. Wszystkich aresztowano i osadzono w więzieniu w Rzeszowie. Kolejne represje nastąpiły wiosną 1940, kiedy to aresztowano prawie całą inteligencję niżańską. Równie okrutny los spotkał żołnierzy i policjantów. Wielu z nich oddało życie na różnych frontach II wojny światowej, w obozach koncentracyjnych i sowieckich łagrach. Nazwiska ich upamiętniają tablice umieszczone na ścianach miejscowego kościoła pa