Nowy Targ – miasto w województwie małopolskim, położone w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej u stóp Gorców, w widłach Czarnego i Białego Dunajca. Siedziba powiatu nowotarskiego, dwóch gmin – miejskiej (miasto Nowy Targ) oraz gminy wiejskiej Nowy Targ, a także Euroregionu Tatry. Liczący 30 807 mieszkańców Nowy Targ jest największym miastem i historyczną stolicą Podhala, jak również jego głównym ośrodkiem handlowym, komunikacyjnym i przemysłowym. W mieście działa Akademia Nauk Stosowanych, a także najwyżej położone lotnisko w Polsce. Lokowany przed 1233 rokiem, Nowy Targ prawa miejskie otrzymał 22 czerwca 1346 r. od króla Kazimierza Wielkiego. Zachował się historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny miasta ze średniowiecznym rynkiem. == Nazwa == W 1233 w okolicach obecnego miasta wymieniana jest osada o nazwie Stare Cło (łac. Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Później w nowym miejscu powstała osada Novum Forum, Neoforum. W języku polskim nazwa miasta była zapisywana jako Nowy Targ lub Nowytarg. Dla zachowania tradycji przy uroczystych okazjach używana jest nazwa Królewskie Wolne Miasto Nowy Targ. Nowy Targ był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego i uzyskał prawo składu w 1638 roku. Na pobliskiej Słowacji miasto jest znane jako Nový Targ. Nowy Targ potocznie zwany jest przez górali Miastem. W okresie lokacyjnym miasto nosiło nazwę niem. Neumarkt, zaś w okresie zaboru austriackiego było nazywane przez miejscowych Żydów Naj-Mark (jid. ‏נײַ־מאַרק‎). W okresie niemieckiej okupacji Polski władze gubernatorstwa wprowadziły urzędową nazwę Neumarkt am Dohnst. == Geografia == === Położenie === Nowy Targ leży u zbiegu Białego i Czarnego Dunajca (tu powstaje Dunajec), w środkowej części Kotliny Nowotarskiej, u podnóża Gorców. Dalej na wschód znajdują się Pieniny i Jezioro Czorsztyńskie, na zachód Babia Góra w Beskidzie Żywieckim, a na południe Tatry. Dzięki swojemu położeniu Nowy Targ stanowi dobrą bazę wypadową w okoliczne góry. Miasto leży blisko granicy ze Słowacją. Jest położone na szerokości 49°28′N i długości 20°01′E, na zróżnicowanej wysokości od 585 do 1138 m n.p.m. Większa część miasta znajduje się w Kotlinie Nowotarskiej, natomiast jego północne rejony obejmują stoki Gorców. Najwyższym szczytem w obrębie granic miasta jest Bukowina Miejska. Na południowym skraju miasta występują lasy i torfowiska z rezerwatem przyrody Bór na Czerwonem. Nowy Targ leży w południowej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej. === Klimat === Według klasyfikacji Köppena-Geigera Nowy Targ leży w strefie Dfb – klimatu kontynentalnego wilgotnego z łagodnym latem. Opady są znaczne przez cały rok. ==== Zanieczyszczenie powietrza ==== Umiejscowienie miasta na dnie kotliny utrudnia jego wentylację, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Nowy Targ znajduje się w czołówce rankingu polskich i europejskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem. W podsumowaniu Polskiego Alarmu Smogowego w 2018 i 2019 roku Nowy Targ został ogłoszony najbardziej zanieczyszczonym miastem w Polsce, natomiast w 2021 roku najbardziej zanieczyszczonym w całej Unii Europejskiej. Od 2018 roku, pod względem najwyższego średniorocznego stężenia rakotwórczego benzo(a)pirenu, Nowy Targ osiągnął najwyższy wynik w Polsce (18 ng/m³), stanowiący 1800% wartości dopuszczalnej normy; wartość ta jest porównywalna z 22 papierosami wypalanymi każdego dnia. Nowy Targ osiągnął też wysoką pozycję pod względem najwyższego średniorocznego stężenia pyłu PM10 oraz największej liczby dni, w których jego normy zostały przekroczone. === Struktura powierzchni === Według danych z 2006 Nowy Targ ma obszar 51,07 km². Miasto stanowi 3,46% powierzchni powiatu. === Demografia === Dane z 2019 według UM Nowy Targ: ==== Wykres zmian liczby ludności ==== Na wykresie widoczne są spadki liczby ludności wywołane potopem szwedzkim, zarazą i głodem spowodowanym przez rabację galicyjską oraz II wojną światową. Piramida wieku mieszkańców Nowego Targu w 2014: === Rejony Nowego Targu === Nowy Targ nie dzieli się formalnie na dzielnice. Teren miasta podzielony jest na rejony ze względu na: naturalne bariery komunikacyjne (rzeki, tory kolejowe, główne drogi itd.), zwartość powierzchni, zróżnicowanie zagospodarowania terenu między rejonami. Głównymi rejonami miasta są: Stare Miasto i Śródmieście granica północna – Czarny Dunajec granica południowa – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49) granica wschodnia – Biały Dunajec granica zachodnia – ul. Krakowska (droga krajowa nr 47, Zakopianka) Równia Szaflarska (pot. Bloki) granica północna – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49) granica południowa – granica miasta ze wsią Szaflary granica wschodnia – Biały Dunajec granica zachodnia – ul. Krakowska (droga krajowa nr 47, Zakopianka) Bór granica północna – Czarny Dunajec granica południowa – granica miasta ze wsią Szaflary granica wschodnia – linia kolejowa nr 99 (Chabówka – Zakopane) granica zachodnia – granica miasta ze wsią Zaskale Ibisor granica północna – Czarny Dunajec granica południowa – linia kolejowa nr 99 (Chabówka – Zakopane) granica wschodnia – ul. Krakowska (droga krajowa nr 47, Zakopianka) granica zachodnia – Czarny Dunajec Niwa i Dział granica północna – granica miasta z wsiami Klikuszowa i Obidowa granica południowa – Czarny Dunajec granica wschodnia – Dział granica zachodnia – granica miasta ze wsiami Ludźmierz, Lasek i Trute Kowaniec i Kokoszków granica północna – granica miasta ze wsią Obidowa granica południowa – Czarny Dunajec granica wschodnia – granica miasta ze wsią Waksmund granica zachodnia – Dział Podmieścisko granica północna – Dunajec granica południowa – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49 i droga wojewódzka nr 969) granica wschodnia – granica miasta ze wsią Waksmund granica zachodnia – Biały Dunajec Czerwone (Lotnisko) granica północna – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49 i droga wojewódzka nr 969) granica południowa – granica miasta ze wsiami Szaflary i Gronków granica wschodnia – granica miasta ze wsiami Waksmund i Gronków granica zachodnia – Biały Dunajec ==== Charakterystyka poszczególnych rejonów ==== ==== Osiedla w Nowym Targu ==== Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 ustawy o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 jednostkami pomocniczymi gminy. Nazwy niektórych osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta. == Historia == === Początki === Początki osadnictwa na terenach dzisiejszego Podhala sięgają XIII wieku, kiedy to z opactwa w Jędrzejowie przybyli cystersi. Założyli klasztor w Ludźmierzu, a w 1254 Bolesław Wstydliwy zezwolił im na zakładanie nowych osad. Już w 1233 r. wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu Białego Dunajca, na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez cystersów ze Szczyrzyca, lokowana na prawie niemieckim (magdeburskim) w drugiej połowie XIII wieku, miała komorę celną przy szlaku handlowym ze Śląska na Węgry, którym wywożono sól i ołów, a sprowadzano wino. Jeszcze w 1338 znajdował się tam oddzielny kościół św. Leonarda, a sołtysem w tym czasie był człowiek o imieniu Günter. Według źródeł historycznych z XVII wieku osada Nowy Targ (Novum Forum) została zniszczona przez Tatarów w 1287. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii, a zarazem Nowego Targu (lokowanego na prawie niemieckim) pochodzi z 1326. Po dojściu do władzy Kazimierz Wielki przejął własności cystersów. W ten sposób Nowy Targ, jak i całe Podhale, stał się w 1335 własnością królewską i tak zostało aż do rozbiorów. W 1337 zadecydowano o przeniesieniu miasta, w 1346 połączono go z leżącą niedaleko osadą Stare Cło, a Kazimierz Wielki nadał powtórny przywilej lokacyjny (22 czerwca). W ten sposób powstało nowe miasto z rynkiem i kościołem parafialnym (św. Katarzyny). Miasto zostało lokowane między Białym i Czarnym Dunajcem na 150 łanach frankońskich, które wcześniej należały do miejscowości Nowy Targ i Stare Cło. Zasadźcą był Dytrych, syn Dytrycha Szyi. Król mianował go wójtem dziedzicznym, ...pozwalając mu stawiać sukiennice, zakładać szynki, wagi sukiennicze i szewieckie, jatki rzeźnicze, łaźnię, rzeźnicę, młyny po obu stronach rzek, wreszcie za pozwoleniem królewskiém sprzedać także wójtostwo. Parafię w Starym Cle w 1350 przyłączono do parafii nowotarskiej, a od 1354 wymieniane są jako połączone. === Przywileje królewskie === Miasto, jako ważny ośrodek handlowy znajdujący się blisko granicy z Węgrami, otrzymywało od królów polskich wiele przywilejów. Dzięki temu mógł rozwijać się handel i rzemiosło. Król Kazimierz Wielki zwolnił nowotarżan od płacenia cła krakowskiego, a także pozwolił na organizowanie corocznego jarmarku na 25 XI (św. Katarzyny), który trwał osiem dni. W 1487 Kazimierz IV Jagiellończyk potwierdził dotychczasowe prawa miasta, nadał mu prawo magdeburskie i usunął ciężary prawa polskiego, a także ustanowił drugi jarmark 25 lipca (św. Jakuba) oraz nadał przywilej organizowania czwartkowego targu, który odbywa się do dzisiaj. W 1494 Jan I Olbracht potwierdził prawa i przywileje miasta. W 1521 Zygmunt I Stary pozwolił wójtowi pobierać myto na drodze prowadzącej na Węgry przez Orawę w wysokości 1 grosza polskiego od wozu i 1 denara od konia, w zamian za naprawianie dróg i mostów. Od 1533 obcy kupcy nie mogli omijać miasta. Zwolniono wójta od świadczeń dla wojska. Zygmunt Stary pozwolił spółce, w której członkiem był Jan Burian z Nowego Targu, na poszukiwanie metali w Karpatach i na Spiszu, a w 1588 podobny przywilej nadał Zygmunt III Waza. Wcześniej, w 1576 Stefan Batory potwierdził statut cechu rękodzielników. Od 1593 miasto miało prawo składu soli, ołowiu i śledzi, a od 1603 też wina. W 1613 r. Zygmunt III Waza potwierdził statut cechu zbiorowego Nowego Targu. Tenże król 20 maja 1619 r. z powodu odkrycia w starostwie nowotarskiém miedzi, srebra i innych kruszców w zn