Filadelfia (ang. Philadelphia, wym. [ˌfɪləˈdɛlfiə]) – miasto na prawach hrabstwa, na północno-wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, w stanie Pensylwania, u ujścia rzeki Delaware do Atlantyku. Największe pod względem liczby ludności miasto w Pensylwanii i szóste w kraju. Według danych z 2021 roku w Filadelfii mieszka 1 576 251 osób, a w obszarze metropolitalnym znanym jako Delaware Valley ponad 6,2 mln (7. miejsce w kraju). Miasto jest również siedzibą hrabstwa Filadelfia, którego granice pokrywają się z obecnymi granicami miasta. Miasto posiada dwie, używane potocznie, nazwy: Philly i The City of Brotherly Love (Miasto braterskiej miłości). Nazwa miasta pochodzi z greki – Φιλαδέλφεια – i oznacza braterską miłość (philos – „kochany, przyjaciel, kochający”; adelphos – „brat”). Będąca ośrodkiem handlowym, edukacyjnym i kulturowym Filadelfia była niegdyś drugim po Londynie miastem w Imperium Brytyjskim i centrum geograficzno-politycznym pierwotnych trzynastu kolonii. Duży wkład w rozwój miasta miała działalność Benjamina Franklina. Powstało tu wiele idei związanych z rewolucją i niepodległością Stanów Zjednoczonych. Było to również największe miasto USA i jego pierwsza stolica, aż do utworzenia Waszyngtonu. == Historia == Przed przybyciem Europejczyków w regionie tym żyli Delawarowie, którzy utworzyli tu małą wioskę Shackamaxon. Europejczycy przybyli do doliny rzeki Delaware na początku XVII wieku. Pierwsze osady zostały założone przez Holendrów, Brytyjczyków i Szwedów. Po pierwszej szwedzkiej ekspedycji do Ameryki Północnej w 1637 r. uzyskali oni kontrolę nad południowo-wschodnią Pensylwanią, a także nad dzisiejszymi Delaware i Maryland. W 1644 Nowa Szwecja została wsparta przez plemię Susquehanna podczas ich nieudanej próby wyparcia Brytyjczyków z Maryland. 11 lat później Holendrzy wysłali armię do doliny Delaware i formalnie przejęli władzę nad tą kolonią, jednak szwedzcy i fińscy osadnicy posiadali własną policję i sądownictwo, wyznawali swoją wiarę i uprawiali tutejsze ziemie. Brytyjczycy podbili te ziemie w latach 1663–1664, lecz sytuacja nie zmieniła się aż do założenia w 1682 r. przez Williama Penna Pensylwanii. W 1681 jako część spłacanego długu, Karol II Stuart swoim edyktem nadał Williamowi Pennowi prawa do założenia kolonii Pensylwania. Pomimo takiego dokumentu Penn odkupił ziemię od plemienia Delawarów, aby zapewnić pokój dla swojej kolonii. Zgodnie z lokalną legendą Penn zawarł pakt o przyjaźni z przywódcą Delawarów, Tammany’m, pod wiązem rosnącym w indiańskiej osadzie Shackamaxon. Jako członek kwakrów, Penn przeżył prześladowania religijne, chciał więc utworzyć swoją kolonię jako miejsce tolerancji religijnej. Penn zaplanował założenie nad rzeką Delaware miasta, które miałoby służyć jako port i ośrodek administracyjny. Mając nadzieję, że Filadelfia będzie miała charakter małego, rolniczego miasteczka na wzór angielskich, rozplanował swoje miasto według systemu hippodamejskiego, miało być otoczone ogrodami i sadami. Mieszkańcy jednak nie zaakceptowali jego wizji. Przed ostatnim przybyciem Penna do Filadelfii nadał on jej w 1701 prawa miejskie. W niedługim czasie po tym wydarzeniu miasto stało się ważnym ośrodkiem handlowym, z dość dobrymi warunkami do życia. Benjamin Franklin, jeden z wiodących mieszkańców w tym czasie, pomógł w rozwoju usług dla ludności, m.in. w wybudowaniu pierwszego w amerykańskich koloniach szpitala. Dzięki swojemu znaczeniu i położeniu w środkowej części trzynastu kolonii, Filadelfia stała się naturalnym ośrodkiem amerykańskiej rewolucji. Odbyły się tu: pierwszy kongres kontynentalny, drugi kongres kontynentalny, na którym uchwalono Deklarację niepodległości Stanów Zjednoczonych i kongres konstytucyjny. Podczas kampanii filadelfijskiej w mieście i jego okolicach odbyło się wiele bitew między wojskami brytyjskimi i amerykańskimi. Stała się ona w latach 90. XVIII wieku pierwszą stolicą Stanów Zjednoczonych. W 1793 r. największa w historii tego kraju epidemia żółtej febry zabiła 5 tys. osób, czyli 10% ówczesnej populacji miasta. Rząd federalny opuścił Filadelfię w latach 1799–1800, lecz miasto pozostało największym ośrodkiem finansów i kultury. W niedługim czasie miasto zostało wyprzedzone przez Nowy Jork pod względem liczby mieszkańców. Jednak dzięki budowie dróg, kanałów i linii kolejowych stało się największym ośrodkiem przemysłu w Stanach Zjednoczonych. Przez cały XIX wiek rozwijały się tu liczne przedsiębiorstwa. Najwięcej zakładów działało w branży tekstylnej. Do początków XX w. największymi korporacjami w mieście były: Baldwin Locomotive Works, William Cramp and Sons Ship and Engine Building Company i Pennsylvania Railroad. Imigranci, głównie Niemcy i Irlandczycy, licznie osiedlali się w mieście i jego okolicach. W wyniku znacznego wzrostu liczby mieszkańców w 1854 zatwierdzono obszar granic miasta równoznaczny z granicami hrabstwa Philadelphia. W drugiej połowie XIX w. do Filadelfii zaczęli przybywać mieszkańcy Rosji, Europy Wschodniej i Włoch, a także Afroamerykanie z południowej części kraju. Przez cały XX wiek Filadelfia była uważana za miasto skorumpowane, tradycyjnie popierające Partię Republikańską. W latach 20. lekceważenie prohibicji, działalność mafii i nielegalne poczynania policji doprowadziły do mianowania Smedleya Butlera na stanowisko dyrektora ochrony publicznej. Polityczna presja zapobiegła jednak wprowadzeniu odpowiednich przepisów, umożliwiających zwalczenie przestępczości i korupcji. Ludność miasta osiągnęła liczbę ponad 2 mln mieszkańców w latach 50. W późniejszym czasie zaczęła się tzw. white flight, czyli przeprowadzka białej ludności na przedmieścia. Obecnie takie dzielnice, jak Center City i University City podlegają rewitalizacji. Po przeprowadzce bądź bankructwie dużej części zakładów przemysłowych w Filadelfii miasto stało się atrakcyjne dla sektora usług, z których najprężniej rozwija się turystyka. == Geografia == === Topografia === Filadelfia jest położona na 40°00′N 75°09′W. Według spisu powszechnego, powierzchnia miasta wynosi 369,3 km², z czego 349,9 km² to ląd a 19,7 km² to wody (5,29% ogólnej powierzchni miasta). Główne cieki wodne to: Delaware, Schuylkill, Cobbs, Wissahickon i Pennypack. Najniżej położonym punktem jest brzeg morza, natomiast najwyższym punktem jest Chestnut Hill, wznoszący się na wysokość 136 m n.p.m. Miasto położone jest na granicy Niziny Atlantyckiej i płaskowyżu Piedmont. Niegdysiejsze wodospady East Falls, położone na rzece Schuylkill, zniknęły w I połowie XIX w. po budowie Kanału Schuylkill i zapory (ang. Fairmount Dam) systemu zaopatrzenia w wodę Fairmount (ang. Fairmount Water Works). Filadelfia jest stolicą hrabstwa Philadelphia. Sąsiaduje ono z hrabstwami: Montgomery od północy, Bucks od północnego wschodu, Burlington (stan New Jersey) od wschodu, Camden (stan New Jersey) od południowego wschodu, Gloucester (stan New Jersey) od południa i Delaware od zachodu. === Klimat === Filadelfia jest położona przy północnej granicy wilgotnego klimatu podzwrotnikowego (według klasyfikacji klimatów Köppena jest to Cfa). Lata są zazwyczaj gorące i duszne, jesień i wiosna łagodne, a zimy chłodne. Średni roczny opad śniegu wynosi 534 mm. Opady deszczu są rozłożone równomiernie przez cały rok, średnio od dziewięciu do jedenastu deszczowych dni w miesiącu. Całoroczna średnia wynosi 1068 mm. Najniższą temperaturę zanotowano 9 lutego 1934 r.: –24 °C, jednakże temperatura zimą rzadko spada poniżej –18 °C. Rekordowo najwyższą temperaturę zanotowano 7 sierpnia 1918 r.: 41 °C. == Wygląd miasta == === Dzielnice === Filadelfia jest podzielona na kilka większych dzielnic (North, Northeast, Northwest, West, South i Southwest) okalających Center City, czyli pierwotny obszar miasta przed rozszerzeniem jego granic w 1854 roku. Każda z tych dzielnic jest podzielona na mniejsze osiedla, których obszar pokrywa się z granicami byłych gmin i miejscowości dawnego hrabstwa Philadelphia. Pozostałe wyodrębniono ze względu na odmienność etniczną, religijną, kulturalną lub gospodarczą. === Architektura === Historia architektury w Filadelfii sięga czasów kolonialnych i jest mieszanką różnorodnych stylów. Najwcześniejszymi budowlami były drewniane domy, ale ceglane struktury pojawiły się już około początku XVIII wieku. Przez to stulecie filadelfijskie budownictwo zostało zdominowane przez styl georgiański (np. Independence Hall). Na początku XIX w. budownictwo zostało zdominowane przez style Federal i greckiego odrodzenia, których głównymi architektami byli: Benjamin Latrobe, William Strickland, John Haviland, John Notman, Thomas U. Walter i Samuel Sloan. Za największego architekta Filadelfii uważany jest tworzący w drugiej połowie XIX wieku Frank Furness. W 1871 rozpoczęła się budowa ratusza (Philadelphia City Hall), w stylu drugiego imperium. Pomimo konstrukcji wielu wieżowców ze stali i betonu na początku XX w., mierzący 167 m wysokości ratusz pozostawał do 1987 najwyższym budynkiem miasta. Od końca lat 80. XX wieku powstaje wiele wieżowców ze szkła i granitu. W 2007 r. Comcast Center stało się najwyższym budynkiem metropolii, wyprzedzając One Liberty Place. Wizytówką Filadelfii stały się domy szeregowe (ang. row houses). Pierwsze z nich pojawiły się na początku XIX w. i od tego czasu budowane były w całych Stanach Zjednoczonych. Znane są jako Philadelphia Rows. Ich wygląd jest również zróżnicowany: od budowanych w stylu wiktoriańskim w północnej Filadelfii do bliźniaczych w zachodniej części miasta. Podczas gdy nowe domy są dość rozproszone po całym mieście, większość budynków mieszkalnych pochodzi najpóźniej z początków XX wieku. Wiek tych budowli nastręcza wielu problemów. Najpoważniejszym z nich jest wiele opuszczonych domów, jak w dzielnicy Society Hill, która jest największym skupiskiem XVIII-wiecznej architektury kraju. Prowadzi się jednak działania mające na celu przywrócenie świetności tym budowlom. == Demografia == Według spisu powszechnego z 2000, Filadelfia miała 1 517 550 mieszkańców, 590 071 gospodarstw domowych i 35