# Pisz – miasto na styku historii, przyrody i nowoczesności ## Etymologia i toponimia Nazwa miasta wywodzi się z rzeki **Pisy**, na której wzniesiono osadę. W średniowieczu funkcjonowała niemiecka nazwa **Johannisburg** (zbita z formy dawnej – Jańsbork/Jansbork), co w wielu europejskich językach i literaturze historycznej utrwaliło obcojęzyczną nazwę miasta. W roku 1946 administracyjnie zatwierdzono polską nazwę „Pisz”, która jest bezpośrednim nawiązaniem do lokalnego krajobrazu i hydrologii. Ze względu na zróżnicowane zasięgi osadnicze na przestrzeni wieków, teren ten łączy dwa historyczne regiony: **Galindię** (rejestrowaną już w ptolemejskiej Geografii ok. 160 r.) oraz **Sudowię** – teren dawnego osadnictwa plemienia Jaćwingów. To właśnie bogate zasoby przyrodnicze i strategiczne położenie nad wodami przyciągały kolejne osadników, od plemion pruskich po rycerzy zakonnych i osadników z Korony. ## Geografia i uwarunkowania środowiskowe Pisz leży w południowo-wschodniej części **Krainy Wielkich Jezior Mazurskich**, bezpośrednio nad jeziorem Roś oraz nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza z niemal wszystkich stron **Puszcza Piska** – jeden z największych i najbardziej niezwykłych kompleksów leśnych w Europie. Naturalne uwarunkowania stworzyły tu specyficzny mikroklimat i ekosystem, który do dziś determinuje rozwój turystyki oraz politykę środowiskową miasta. Gmina Pisz jest jedną z największych jednostek podziału terytorialnego w Polsce pod względem powierzchni – obejmuje aż **634 km²**, w tym około dwie trzecie powierzchni potężnego jeziora Śniardwy. Samo miasto skupia się na relatywnie niewielkim, ale niezwykle zurbanizowanym obszarze liczącym **10,08 km²**. Twarda granica między gęstym skupiskiem miejskim a rozległymi terenami leśnymi oraz wodnymi nadaje Piszu wyjątkowy, „zielony” profil w skali całego województwa warmińsko-mazurskiego. ## Historia – od Galindów do współczesności ### Dziedzictwo epok przedhistorycznych i średniowiecze Pierwsze wzmianki o ludziach zamieszkujących te tereny pochodzą z ptolemejskiej Geografii (ok. 160 r.), która opisywała plemię Galindów. Z biegiem wieków tereny te zamieszkiwało plemię Jaćwingów, co z czasem otworzyło ziemię piską na wpływ kultury pruskiej. Kluczowy zwrot nastąpił w XIII wieku, w dobie potężnej ekspansji Krzyżaków. W **1254 roku** papież Innocenty IV nadał Galindię we władanie książętom mazowieckim, jednak już rok później książę kujawski Kazimierz zrzekł się tych ziem na rzecz Krzyżaków. Od tego momentu rozpoczęła się intensywna germanizacja i militaryzacja terenów. W **1344/1345 roku** wzniesiono potężny zamek krzyżacki na prawym brzegu rzeki Pisy, co zapoczątkowało rozwój ważnego ośrodka administracyjnego i militarnego. Wiek XIV przyniósł burzliwe wydarzenia – w **1361 roku** zamek został oblężony i spalony przez wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta, a w **1366 roku** Litwini zburzyli zamek po raz kolejny. Pomimo tych zrywów, osada ufortyfikowana szybko się odrodziła. W **1367 roku** komtur bałgijski nadał osady przy zamku prawa bartne, a w późniejszych dekadach zrewitalizowana twierdza gościła wielkich mistrzów zakonu, m.in. Winricha von Kniprode (1379 rok). ### Lokacja i rozwój osadnictwa miejskiego Planowe osadnictwie na późniejszym obszarze miasta rozpoczęło się w **1422 roku**. Pisz powstał jako osada bartnicza – wioska zagrodnicza zasiedlona przez wolnych Prusów, którzy cieszyli się prawem do życia w zgodzie z naturą (bartnictwo, rybołówstwo, myślistwo). W **1449 roku** wzmiankowano już o istnieniu kościoła, szkół i moście na Pisi, co świadczy o szybkiej konsolidacji społecznej. Pierwsza oficjalna próba nadania praw miejskich miała miejsce w **1451 roku** za czasów wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena. Choć lokacja nie została wówczas dokończona (Wojna trzynastoletnia stanowiąła poważną przeszkodę), sam pomysł nadania praw chełmińskich zapadł w ludzkiej świadomości. Mieszkańcy otrzymali w raju korzyści – 110 łanów wolnych od obciążeń oraz 10 lat tzw. wolizny, aby ustabilizować sytuację gospodarczą. ### Czasy nowożytne – polsko-krzyżackie zmagania Po zakończeniu wojny trzynastoletniej i inkorporacji do Królestwa Polskiego w **1466 roku**, Pisz stał się lennem polskim. XV i XVI wiek przyniosł dynamiczny rozwój rzemiosła i rolnictwa, jednak w **1519–1521 roku** ostatnia wojna polsko-krzyżacka znów naruszyła bezpieczeństwo tutejszych mieszkańców. Po sekularyzacji Zakonu w **1525 roku** zaczęła się powolna luteranizacja Mazur. W **1645 roku**, dzięki interwencji elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, Pisz oficjalnie otrzymał prawa miejskie, co otworzyło nowy rozdział jego dziejów. Miasto przyciągało ważnych gości – w **1639 roku** zatrzymał się tu król Polski Władysław IV Waza, w **1698 roku** na zamek piski zjechali król Polski August II Mocny oraz elektor brandenburski Fryderyk I Hohenzollern. Okres ten zapisał się w historii jako czas ostatnich polowań na żubry w Puszczy Piskiej. ### Zaborcze zmagania i czas napoleoński W XVIII wieku Pisz, podobnie jak cała Mazowsze, cierpiał na skutek wojen i potopów. W **1709–1711 roku** epidemia dżumy wybiła większość mieszkańców (przeżyło zaledwie 14 osób), a wojny napoleońskie przyniosły gołosłowie i ograbienie. Mimo to w **1814 roku** uruchomiono żeglugę do Gdańska i rynku w Rynie, co przyczyniło się do dynamicznego rozwoju handlu na skalę regionalną. W **1818 roku** Pisz stał się siedzibą powiatu, a w okresie listopadowym (1830) tutejsze ochotnicze oddziały wspierały powstanie. XIX wiek przyniósł nowoczesność – w **1884–1885 roku** połączono miasto z Olsztynem i Ełkiem linią kolejową, otwarto szpital powiatowy, wodociąg, gazownię, a w 1900 zbudowano neogotycki ratusz. ### Współczesność – wojny i odrodzenie W okresie I wojny światowej miasto dwukrotnie okupowały wojska rosyjskie (1914 i 1915). Po wojnie przeprowadzono plebiscyt (1920) z wynikiem sprzyjającym Niemcom (33 817 głosów), jednak po II wojnie światowej miasto znów przeszło pod władzę polską. 24/25 stycznia **1945 roku** żołnierze 307 sowieckiej dywizji piechota wkroczyli do Pisza, niszcząc niemal 70% zabudowy miejskiej. Mimo tego z ruin szybko odbudowano infrastrukturę – otwarto szkoły, uruchomiono elektrownię, powołano urząd gminny i uruchomiono przemyśl (m.in. Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek w 1948 roku). W 1975 roku, w wyniku reformy administracyjnej, zniesiono powiat, lecz w **1999 roku** – po kolejnej reformie – reaktywowano starostwo powiatowe. Pisz stał się ważnym ośrodkiem województwa, aktywnie współpracującym z zagranicznymi partnerami (Niemcy, Estonia, Rosja, Białoruś, Ukraina, Litwa). ## Zabytki i dziedzictwo materialne Pisz posiada bogaty zbiór zabytków architektonicznych, będących świadectwem różnych epok i nurtów stylistycznych. Najważniejsze z nich to: * **Kościół św. Jana Chrzciciela** – najstarszy element, czyli wieża, pochodzi z 1694 roku. Reszta budowli powstała w ostatnich dekadach XVII wieku, a ściany wykonano z ryglówki w 1737 roku. We wnętrzu zachowały się pamiątki wartości muzealnej: późnorenesansowy ołtarz główny (odnowiony w 1696), barokowa ambona (1701), drewniany krucyfiks oraz unikalny polichromowany pelikan – symbol Chrystusa z XVIII wieku. * **Neogotycki ratusz (1900)** – budowlę sfinansowano z kontrybucji, jakie wojsko pruskie musiało zapłacić Francuzom po wojnie 1871 roku. Obecnie mieści się w nim Muzeum Ziemi Piskiej, Starostwo Powiatowe oraz Urząd Stanu Cywilnego. * **Pozostałości zamku krzyżackiego** – fragmenty murów i fundamenty w rejonie ul. Gizewiusza stanowią trwały pomnik średniowiecznej potęgi zakonu. * **Zabudowa mieszkaniowa** – miasto zachowało cenne przykłady architektury, m.in. trzy domy barokowe (m.in. Dom Królewski z XVIII w.), a także domy z XIX wieku przy ul. Lipowej i Rybackiej. Przy placu Daszyńskiego uratowano dwa secesyjne budynki. * **Schrony wojskowe** – kompleks ośmiu obiektów fortyfikacyjnych (1939–1944), w tym unikalny w skali kraju schron bierny Regelbau 502. Obiekty posiadają ekspozycję militarno-historyczną, a trasa turystyczna „Piska Pozycja Ryglowa” jest dostępna dla zwiedzających. * **Inne ciekawe obiekty** – m.in. neogotycki budynek dawnej słodowni (tzw. Baszta), dwa zabytkowe budynki ciśnień z początku XX wieku oraz Kamienna Baba (pamiątka kultury pruskiej z 1872 roku, obelisk przypominający staropruskiego boga). ## Gospodarka i infrastruktura Gmina Pisz cechuje się bardzo zróżnicowaną strukturą gospodarczą. Znajdują się tu przedsiębiorstwa przemysłowe (m.in. wcześniejsze Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek) oraz zakłady produkcyjne. Znaczną rolę odgrywa tu ekologia – już w **2004 roku** uruchomiono w Piszu ekologiczną ciepłownię, która jest największą tego typu instalacją w Polsce opartą wyłącznie na odnawialnych źródłach energii, w tym na biomasie. Infrastruktura transportowa miasta jest dobrze rozwinięta. Miasto posiada stację kolejową oraz zrewitalizowany w **2019 roku** przystanek Pisz Wschodni. Pasażerowie mają do dyspozycji również dworzec autobusowy, stąd kursują bezpośrednie linie do największych miast regionu, takich jak Olsztyn, Gdańsk, Ełk czy Warszawa. Działa tu również rozbudowana komunikacja miejska łącząca Pisz z okolicznymi miejscowościami, takimi jak Karwik czy Snopki. ## Kultura, religia i społeczeństwo Na przestrzeni wieków społeczność Pisza kształtowała różnorodna świadomość kulturowa. Dziś w mieście działają cztery parafie rzymskokatolickie (m.in. św. Jana Chrzciciela, Matki Miłosierdzia Ostrobramskiej, św. Józefa, Najświętszego Serca Pana Jezusa), parafia ewangelicko-augsburska, zbór Kościoła Zielonoświątkowego oraz zbor Świadków Jehowy. Kultura lokalna jest promowana przez liczne instytucje, w tym **Muzeum Ziemi Piskiej** oraz **Dom Kultury** (oddany do użytku w 1960 roku). Pisz to także miasto z dużym potencjałem sportowym i rekreacyjnym. Warto podkreślić, że w południowo-wschodniej części miasta leży obszar około dwóch trzecich jeziora Śniardwy w granicach gminy, co czyni Pisz idealną bazą wypadową dla miłośników żeglarstwa, wioślarstwa, wędkarstwa i turystyki pieszej. W mieście działają lokalne kluby sportowe, w tym piłkarski **Mazur Pisz** oraz koszykarski **TSK Roś**, a od lat kultowym punktem dla sportowców i rekreantów jest jezioro Roś oraz rzeka Pisa. ## Znane postacie związane z Piszem Pisz wychował wiele wybitnych osobistości, które zaszczycił nauka, polityka, sport i sztuka. Są to m.in.: * **Jerzy Krzysztof Pisański** (XVIII w.) – uczony, autor pierwszej w historii monografii dotyczącej Prus. * **Gustaw Gizewiusz** (XIX w.) – wyrazisty działacz mazurski, autor słynnej pracy „Polska kwestia językowa w Prusach” i współredaktor polskojęzycznych gazet, którego imieniem nazwano jedną z ulic miasta. * **Marek Szczech** – piłkarz, reprezentant Polski na boiskach międzynarodowych. * **Zbigniew Włodkowski** (ur. 1961) – polityk, poseł na Sejm V i VII kadencji, minister, burmistrz Orzysza i były starosta piski. * **Jerzy Małecki** (ur. 1972) – polityk i bankowiec, poseł na Sejm VIII i IX kadencji, wicestarosta piski. * **Mirosław Wachowski** – arcybiskup ad personam i nuncjusz apostolski. * **Michał Warciński** – prawnik, wykładowca akademicki i były sędzia Trybunału Konstytucyjnego. * **Adam Strug** – artysta, etnomuzykolog i autor muzyki, wieloletni popularyzator muzyki tradycyjnej. ## Turystyka i współpraca międzynarodowa Współczesny Pisz to miasto otwarte na świat, aktywnie rozwijające partnerstwa transgraniczne. Miasto współpracuje z takimi miejscowościami i regionami jak: * Mustvee (Estonia) * Rejon Nesterov (Rosja) * Powiat Schleswig-Flensburg (Niemcy) * Rejon Woronowo (Białoruś) * Irpiń (Ukraina) * Kędzierzyn-Koźle (Polska) * Rejon Alytus (Litwa) Atrakcyjność turystyczną Pisza dodatkowo zwiększa jego bliskość największego jeziora Mazur – Śniardwy oraz naturalnych ostoj dzikiej przyrody, takich jak Puszcza Piska. Dla pasjonatów historii, przyrody i rekreacji wodnej miasto oferuje niezwykłą różnorodność w ramach jednego, zwartego centrum miejskiego.