Mazury (hist. Mazowsze Pruskie, Mazury Pruskie, maz. Mazuri, niem. Masuren) – region etnograficzny i geograficzny w północno-wschodniej Polsce, będący częścią Prus. Główną grupą etnograficzną regionu są Mazurzy. Mazury są zwyczajowo traktowane jako kraina historyczna, mimo iż z naukowego punktu widzenia nie spełniają definicji tego pojęcia. == Etymologia == Jan Grzenia podaje, że rzeczownik Mazur pochodzi od przedrostka maz- (brudzić, smolić, mazać) – pierwotne słowo maź, oznaczało smołę i dziegieć, pochodzi od zamieszkujących tutejsze lasy smolarzy – do którego dodano przyrostek -ur. Wyraz Mazury, który stanowi liczbę mnogą, był znany dopiero od XV wieku. Trzeba podkreślić, że Mazurami, czy też częściej Mazurami pruskimi (które to określenie pojawiło się dopiero w XIX wieku), nazywano osadników z Mazowsza i ich potomków, którzy zasiedlali te tereny od XIV wieku. Jednocześnie określenie Mazur odnosiło się do rdzennych mieszkańców Mazowsza. == Granice == === Etnograficzne === Mazury nigdy nie stanowiły odrębnej jednostki administracyjnej ani pod względem historycznym, ani kościelnym czy świeckim, dlatego po części nie da się ustalić ścisłych granic tego regionu. Prusy kolonizowane były od południa przez ludność polską już w czasach krzyżackich, natomiast najszerszy zasięg język polski osiągnął tu po 1600 roku. Północną linię zasięgu języka polskiego wyznaczały wówczas takie miejscowości jak: Cynty (Korniewo), Bartoszyce i Wystruć (Czerniachowsk). W następnych stuleciach polszczyzna cofnęła się ku południu. Od 1525 do 1657 roku Mazury były pod zwierzchnictwem Polski stanowiąc część lennych Prus Książęcych, które przeszły w 1525 na protestantyzm. Wraz z reformacją narodziła się odrębność regionu – wiara stała się głównym wyznacznikiem ludności zamieszkującej Mazury. Od końca XIX stulecia określając granice regionu, najczęściej odwoływano się do stwierdzenia Friedricha Krosty z 1876 roku: „Mazury sięgają tak daleko, jak daleko ludność ewangelicka mówi dialektem mazurskim”. Kryterium to dotyczyło przede wszystkim ludności wiejskiej, ale za mazurskie uznawano także okoliczne miasta, w których odsetek mieszkańców mówiących po niemiecku był znacznie większy. Wojciech Kętrzyński, wybitny historyk zajmujący się badaniem dziejów Mazur, w 1868 roku pisał: „Nazwę kraju mazurskiego lub Mazowsza pruskiego noszą te powiaty wschodniopruskie, które począwszy od granic Prus Zachodnich ciągną się wzdłuż granicy Królestwa Polskiego aż pod Gołdap, gdzie mała przestrzeń zaludniona dziś Niemcami, dzieli Litwinów od Mazurów”. Linię wyznaczaną mniej więcej przez miejscowości Srokowo (Dryfort) – Węgorzewo – Gołdap uznawano za granicę rozdzielającą historycznych osadników litewskich od polskich. Za mazurskie uznawano więc powiaty: ostródzki, nidzicki (niborski), szczycieński, piski (jańsborski), mrągowski (ządźborski), giżycki (lecki), ełcki, olecki, węgorzewski (węgoborski), gołdapski – tylko południowa część powiatu kętrzyński (rastemborskiego) – tylko południowa i wschodnia część powiatu. Takie ustalenia nie były jednak powszechne, bowiem historyk Max Toeppen z obszaru Mazur wykluczał Ostródę i Nidzicę, sytuując je w krainie zwanej Oberland. Uznawał, że tutejsi mieszkańcy mówią „czystym” językiem polskim, a nie gwarą. Od początku XVIII wieku urzędnicy pruscy stosowali określenie „starostwa polskie”, które w obrębie historycznej Galindii obejmowały tereny od szczycieńskiego na wschód. Te na zachód, łącznie ze Szczytnem zaliczano do Prus Górnych. W 1818 roku wraz z powstaniem pruskich powiatów dotychczasowe starostwa polskie w Galindii oraz w Prusach Górnych (od Miłomłyna i Działdowa do wschodnich granic tej krainy) zaczęto nazywać Mazurami. Zasięg języka polskiego wraz z gwarą mazurską był zmienny w czasie. Jeszcze na początku XIX wieku za parafie mazurskie uznawano nawet Bezławki w powiecie kętrzyńskim. W tym samym czasie folwarki należące do Fahrenheidów, leżące na terenie dzisiejszego obwodu królewieckiego, nosiły nazwy: Mleczak (Milchbude), Taluliszki (Auerfluss), Węgorzyn (Angerau) itp. Z biegiem lat zasięg „mazurskości” zaczął się kurczyć, na co miały wpływ procesy germanizacyjne i modernizacyjne społeczeństwa pruskiego, a także emigracja na zachód najuboższych Mazurów. Plebiscyt w 1920 roku nie objął już powiatów węgorzewskiego i gołdapskiego, które uznano za zgermanizowane. Jednakże w okresie plebiscytu na Mazurach promowana była ulotka pod nazwą Teren plebiscytu na Mazurach, na której zaznaczony obszar regionu sięgał aż do okolic wsi Rominty Wielkie i Sosnówka (obecnie w obwodzie królewieckim). Była ona dowodem na to, że Mazury posiadały kiedyś zdecydowanie szerszy zasięg aniżeli ten, którym został objęty plebiscyt. Po 1945 roku, wraz z wymianą ludności, Mazury pod względem historyczno-kulturowym w zasadzie przeszły do historii. W związku z tym faktem współcześnie trudno jest określić dokładny zasięg Mazur. Wiele zależy od tego jakie kryteria – mniej lub bardziej obiektywne – obierze się i do jakiego okresu będzie się odnosić. Wyraźne granice region posiada na odcinkach graniczących z krainami historycznymi: południowym (graniczy z Mazowszem), wschodnim (graniczy z Podlasiem i Suwalszczyzną) oraz wzdłuż większości odcinka zachodniego (graniczy z Warmią oraz ziemią chełmińską, a ściślej – ziemią lubawską). Na pozostałych odcinkach granica regionu jest płynniejsza ze względu na sąsiedztwo innych regionów etnograficznych: na północnym zachodzie graniczy z Powiślem (umowną granicą zasięgu gwary ostródzkiej jest wieś Liwa), natomiast na północny graniczy z Małą Litwą (linię graniczną wyznaczają Srokowo, Węgorzewo i Gołdap). Niekiedy Mazury na przestrzeni lat częściowo pokrywały się z takimi krainami jak Prusy Górne i Prusy Dolne, jednak w przypadku tej pierwszej wyróżniano podział etnograficzny na niemieckie Prusy Górne (północno-zachodnia część, z przewagą języka niemieckiego oraz mniejszością polsko i holenderskojęzyczną) i polskie Prusy Górne (południowo-wschodnia część, przewaga gwary mazurskiej). === Regionalizacja Mazur === Mazury nie były do końca regionem jednolitym etnograficznie. Ze względu na różnice dialektalne oraz fizjograficzne wyróżnia się dwa rodzaje podziału Mazur: ==== Podział językowy ==== Gwara mazurska nigdy nie była jednolita. Mazowszanie (tzw. Mazurzy właściwi) i Chełminiacy, gdy kolonizowali tereny późniejszych Mazur już co najmniej od XIV wieku, czynili to często w taki sposób, by przenosić się możliwie niedaleko od miejsca pochodzenia. Spowodowało to różnice dialektalne w poszczególnych częściach regionu. Kazimierz Nitsch, uznawany za ojca polskiej dialektologii, wyróżniał następujące obszary gwarowe na terenie Mazur: Ziemia ostródzka (gwara ostródzka) – wykazująca cechy dialektu chełmińskiego (okolice Ostródy i Olsztynka). Przynależność ziemi ostródzkiej (stanowiącej część tzw. Prus Górnych) do Mazur od lat pozostaje przedmiotem dyskusji. Gwara ostródzka różni się od pozostałych gwar wymową i pochodzeniem (nie ma na przykład mazurzenia). Mimo tego wielu rdzennych mieszkańców tych ziem z przyczyn historycznych i religijnych utożsamia ją z Mazurami. Mazury Zachodnie (gwara zachodniomazurska) – wykazująca cechy zarówno dialektu chełmińskiego, jak i dialektu zachodniego Mazowsza (okolice Działdowa, Nidzicy i Szczytna) Mazury Środkowe (gwara środkowomazurska) – wykazująca cechy dialektu wschodniego Mazowsza. Widoczne są w niej również wpływy Kurpiowszczyzny (okolice Giżycka, Mrągowa i Pisza) Mazury Wschodnie (gwara wschodniomazurska) – wykazująca cechy dialektu wschodniego Mazowsza. Przejawiała nawet pewne podobieństwa gwarowe do pobliskich obszarów Podlasia (okolice Ełku i Olecka) Mazury Północne – obszary położone najdalej na północ od Giżycka, Mrągowa i Olecka. Ze względu na silnie postępujące wpływy języka niemieckiego, tereny te zatraciły mowę mazurską zbyt wcześnie, by precyzyjnie określić ich przynależność. Prawdopodobnie gwary tych obszarów były kontynuacjami mowy środkowomazurskiej. Obecnie jest to obszar nowych dialektów mieszanych (część powiatu kętrzyńskiego, okolice Węgorzewa i Gołdapi) ==== Podział fizjograficzny ==== Wojciech Kętrzyński w książce „O Mazurach” w 1872 roku na stronie 5 napisał:„Dowcip ludowy dzieli całe Mazury na trzy części, stosując się do powierzchni ziemi i jej jakości (...). Aczkolwiek miejscami nawet na dobrych gruntach tu nie zbywa, jest jednakowoż wiele okolic, które wszystkie te trzy przymioty w sobie łączą”.Kętrzyński wymienił następujące części Mazur: Mazury Piaszczyste – pod Szczytnem Mazury Kamieniste – pod Orzyszem Mazury Garbate – pod Gołdapią == Historia == === Prusowie === We wczesnym średniowieczu obszar dzisiejszych Mazur zamieszkiwały następujące plemiona pruskie: Sasinowie – południowo-zachodni teren dzisiejszych Mazur, w okolicach Miłomłyna, Ostródy, Działdowa, Nidzicy, Olsztynka i Wielbarka, Galindowie – południowo-wschodni obszar Mazur, ciągnący się od Pasymia i Szczytna aż po Białą Piskę, Orzysz, Giżycko, Węgorzewo i częściowo Gołdap, Jaćwingowie – dzisiejsze okolice Ełku, Olecka i częściowo Gołdapi, Nadrowian – północne obszary Gołdapi, Bartowie – dzisiejsze okolice Kętrzyna. === Osadnictwo polskie w Prusach === W IX wieku osadnictwo słowiańskie z Mazowsza osiągnęło rubież od wsi Leszcz aż po Kajkowo koło Ostródy. Następna fala osadnictwa słowiańskiego na ziemie pruskie nastąpiła w XI wieku po nieudanej reakcji pogańskiej, na czele której stanął Miecław, ówczesny książę Mazowsza. Kolejne osadnictwo mazowieckie na ziemiach Prusów jest datowane na XII wiek. Obszar plemienia Sasinów i pokrewnych im Lubawian stał się wtedy mieszanką ludności bałtyjsko-mazowieckiej. Stało się tak z powodu niemalejących ambicji książąt mazowieckich, by podbić przygraniczne plemiona pruskie, co umożliwiło większe możliwości napływu ludności słowiańskiej. Gdy Krzyżacy przybyli na te tereny, południowa Sasinia formalnie należała już do Mazowsza. Na przełomie XIV-XVII wieku następuje kolonizacja południowego obszaru Prus przez Chełminiaków oraz północno-w