San Diego – miasto w Stanach Zjednoczonych w stanie Kalifornia położone nad Oceanem Spokojnym oraz siedziba hrabstwa o tej samej nazwie. Drugie co do wielkości miasto w Kalifornii (po Los Angeles) i ósme w Stanach Zjednoczonych. Znane z licznych plaż i łagodnego klimatu. W rankingu najbogatszych miast w Stanach Zjednoczonych stworzonym przez magazyn Forbes San Diego zdobyło piąte miejsce. == Historia == Okolice San Diego były zamieszkane już 10 tys. lat temu przez Indian Kumeyaay. W 1542 roku dopłynął tu Juan Rodríguez Cabrillo, portugalski odkrywca podróżujący pod hiszpańską banderą. Cabrillo ogłosił, że zatoka należy do Hiszpanii i nazwał miejsce San Miguel. W 1602 roku w okolice dzisiejszego San Diego przybył Sebastián Vizcaíno, aby stworzyć mapę Kalifornii. Vizcaíno postanowił nazwać dzisiejsze rejony Mission Bay i Piont Loma San na cześć świętego Dydaka (hiszp. San Diego). W 1769 powstał tam pierwszy fort w okolicy dzisiejszego Old Town San Diego State Historic Park, a w 1797 roku – misja chrześcijańska Mission San Diego de Alcalá prowadzona przez franciszkanina, ojca Junípero Serra. Pierwsze zabudowania miejskie powstały w San Diego w okolicach dzisiejszego Old Town San Diego State Historic Park. Lokalizacja nie była jednak idealna – ludzie osiedlili się zbyt daleko do oceanu, portu i szlaków żeglugi. Pod koniec lat 60. XIX wieku tutejszy kupiec Alonzo Horton postanowił przenieść główną część miasta na brzeg oceanu, tam gdzie obecnie znajduje się centrum (Downtown). Zbudował pierwsze budynki i namówił do tego samego innych zamożnych mieszkańców. Miasto zaczęło bardzo dynamicznie się rozwijać. == Geografia == Miasto położone jest na południowo-zachodnim krańcu Kalifornii i kontynentalnego USA, ok. 2 godzin jazdy samochodem od Los Angeles. Na południu graniczy z Meksykiem. Po stronie meksykańskiej znajduje się miasto Tijuana. Na zachodzie – Ocean Spokojny, na wschodzie – pasmo gór (Laguna Mountains) i pustynny Park Stanowy Anza-Borrego. Samo miasto poprzecinane jest kanionami. Przez miasto przepływa rzeka San Diego (ang. San Diego River). === Klimat === W San Diego występuje klimat śródziemnomorski. Lata są suche i ciepłe, zimy – łagodne. Średnia temperatura roczna to +18,0 °C (średnie maksimum +21,6 °C a średnie minimum +14,5 °C), roczny opad wynosi 274 mm (średnio 43 dni z opadami >¼ mm). Opady występują głównie od stycznia do marca, 52–58 mm miesięcznie. Latem temperatura w dzień wynosi od +22 do +26 °C, tylko przez kilka dni w roku osiąga +32 °C. Roczne nasłonecznienie wynosi 3057 godz. Zimy są łagodne, z temperaturami od +16 do +19 °C. W najbardziej suchych i gorących miesiącach na wzgórzach w okolicy miasta często wybuchają pożary. W 2003 ogromny pożar zwany Cedar Fire (ogłoszony największym pożarem w Kalifornii w ciągu ostatnich 100 lat) zniszczył ponad 1200 km² lasów, zniszczył 2200 domów i spowodował śmierć 15 osób. Równie duże pożary miały miejsce w 2007 roku. == Gospodarka == Główne gałęzie gospodarki San Diego to przemysł obronny, elektroniczny i turystyka. W połowie pierwszej dekady XXI wieku, według rankingu amerykańskiego instytutu The Milken Institute, miasto stało się czołowym ośrodkiem rozwoju biotechnologii. Swoje siedziby albo centra badawcze ma tutaj wiele największych firm biotechnologicznych (m.in. Neurocrine Biosciences, Nventa Biopharmaceuticals, BD Biosciences, Biogen Idec, Integrated DNA Technologies, Merck, Pfizer, Élan, Genzyme, Cytovance, Celgene, Vertex). Znajdują się tu także znane instytuty badawcze: The Scripps Research Institute, Salk Institute for Biological Studies, Burnham Institute oraz Uniwersytet Kalifornijski w San Diego. San Diego to również ośrodek przemysłu lotniczego, rakietowego i elektronicznego. Dobrze rozwinięty jest tu przemysł stoczniowy, metalowy, spożywczy, poligraficzny i odzieżowy. Znajdują się tu wielkie zakłady odsalania wody morskiej. San Diego jest też ważnym węzłem drogowym i posiada międzynarodowy port lotniczy San Diego International Airport. W San Diego znajduje się wiele instalacji wojskowych, wliczając w to porty marynarki wojennej (US Navy) oraz marines: Marine Corps Air Station Miramar i Marine Corps Recruit Depot San Diego. Miasto jest portem macierzystym największej na świecie flotylli wojennej, składającej się z trzech superlotniskowców (USS „John C. Stennis”, USS „Nimitz” oraz USS „Ronald Reagan”), pięciu dużych okrętów desantowych, kilku atomowych okrętów podwodnych i licznych mniejszych okrętów. == Edukacja i nauka == Według U.S. Census Bureau, 40,4% mieszkańców powyżej 25. roku życia ukończyło studia z tytułem licencjata co plasuje San Diego na dziewiątym miejscu w rankingu amerykańskich miast pod względem wykształcenia. W 1960 roku powstał tu University of California, San Diego, zwany UCSD, jeden z dziesięciu uniwersytetów wchodzących w skład systemu Uniwersytetu Kalifornijskiego. UCSD to uczelnia znana szczególnie z osiągnięć w naukach ścisłych, biologicznych, medycznych, informatycznych, biotechnologicznych i ekonomii. Dziewięciu spośród jej naukowców to laureaci Nagrody Nobla. Obecnie wykłada tam sześciu Noblistów: Renato Dulbecco (medycyna,1975), Harry Markowitz (ekonomia, 1990), Paul J. Crutzen (chemia, 1995), Mario J. Molina (chemia, 1995), Robert F. Engle (ekonomia, 2003), Roger Tsien (chemia, 2008). Dwunastu naukowców z UCSD to doradcy ds. klimatu i środowiska Ala Gore’a, laureata Pokojowej Nagrody Nobla z 2007 roku. Wśród wykładowców UCSD są też laureaci Nagrody Pulitzera, Nagrody Tony, Medalu Fieldsa, Nagrody MacArthur Foundation, National Medal of Science, Kyoto Prize, National Humanities Medal i innych. W rankingu Uniwersytetu Jiao Tong w Szanghaju z 2009 roku Uniwersytet Kalifornijski w San Diego uzyskał trzecie miejsce wśród publicznych uniwersytetów w Stanach Zjednoczonych. W rankingu U.S. News & World Report z 2009 roku – zdobył 7. miejsce wśród amerykańskich uniwersytetów publicznych. UCSD uważany jest za jeden z najbardziej ekologicznych kampusów w USA. Uczelnie w San Diego: Uniwersytet Kalifornijski w San Diego San Diego State University University of San Diego (katolicki) Point Loma Nazarene University Alliant International University San Diego Community College District National University San Diego Christian College John Paul the Great Catholic University Coleman University University of Redlands School of Business Design Institute of San Diego (DISD) Fashion Institute of Design & Merchandising’s San Diego NewSchool of Architecture and Design Pacific Oaks College San Diego Campus The Art Institute of California, San Diego Southern States University (SSU) Woodbury University School of Architecture’s == Demografia == Według amerykańskiego spisu powszechnego z 2010 roku w samym San Diego mieszka 1 307 402 osób, a w granicach aglomeracji 3 miliony. == Sport i rekreacja == W San Diego swoje siedziby ma wiele klubów: === Drużyny sportowe === San Diego Padres – baseball (Zachodnia Dywizja National League (MLB)) San Diego Football Club – piłka nożna (MLS) San Diego Sockers – piłka nożna (PASL-Pro) San Diego Seduction – futbol amerykański [żeński] (LFL) So Cal Scorpions – futbol amerykański [żeński] (IWFL) San Diego State Aztecs – drużyny San Diego State University (NCAA Division I) Futbol Amerykański Koszykówka Baseball Piłka nożna San Diego Gulls (Jr.A) – hokej (WSHL) === Nieistniejące już drużyny sportowe === San Diego Clippers – koszykówka, obecnie Los Angeles Clippers (NBA) == Kultura == W San Diego znajduje się wiele galerii i muzeów (m.in. San Diego Museum of Art, Museum of Contemporary Art San Diego, The Timken Gallery, The Mingei International Museum, The Museum of Photographic Arts, The Museum of the Living Artist, The Museum of Man, The San Diego Natural History Museum, The Reuben H. Fleet Science Center, The San Diego Air & Space Museum, The San Diego Children’s Museum). Opera – The San Diego Opera została uznana przez „Opera America” – The National Service Organization for Opera za jedną z najlepszych w USA. Działa też Symfonia The San Diego Symphony, chór The San Diego Master Chorale oraz La Jolla Symphony and Chorus i Orchestra Nova. Darmowe koncerty muzyki poważnej odbywają się regularnie w Spreckels Organ Pavillion, w Balboa Park, gdzie znajdują się największe na świecie organy postawione na świeżym powietrzu. Odbywa się tu jeden z największych w Stanach Zjednoczonych festiwali filmów latynoamerykańskich San Diego Latino Film Festival, którego gośćmi są m.in. Alfonso Cuarón, Gael García Bernal, Diego Luna. W San Diego jest wiele teatrów, najbardziej znane to: działający od 70 lat The Old Globe Theatre oraz The La Jolla Playhouse, którego dyrektorem jest dwukrotny zdobywca Nagrody Tony Des McAnuff. Cztery przedstawienia stworzone w San Diego zostały uhonorowane nagrodami Tony, ponad trzydzieści zostało przeniesionych na Broadway. Popularne teatry w San Diego to: The Joan B. Kroc Theatre at Kroc Center’s Performing Arts Center, The San Diego Repertory Theatre at the Lyceum Theatres, Lyric Opera San Diego i Starlight Theatre. Jest tu też spora scena teatrów niezależnych i pół-amatorskich, np. Christian Community Theater, Vanguard Theater, Lamb’s Players Theater, Diversionary Theatre i San Diego Junior Theatre. Co roku w San Diego odbywa się największy międzynarodowy konwent – San Diego Comic-Con, podczas którego wręczna jest Nagroda Eisnera. W San Diego nakręcono ok. 1000 amerykańskich filmów. Za plan filmowy najczęściej służą plaże, deptaki przy oceanie, wybrzeże, hotele, zabytkowe XIX-wieczne kamienice, parki, stare miasto (plan wielu westernów), port i centrum z wieżowcami. San Diego nazywane jest „filmową siostrą przyrodnią” – malownicze plenery i lokalizacje często wykorzystywane są w filmach, ale zazwyczaj „udają” inne miejsca. Znane filmy nakręcone w San Diego to m.in.: Obywatel Kane (posiadłość Kane’a to Balboa Park), Pół żartem, pół serio (San Diego udaje Florydę), Kaskader z przypadku (kręcony w dzielnicy-kurorcie Coronado, Children’s Pool w La Jolla i Flinn Springs),