# Teotihuacan – Starożytne Miasto Bogów Teotihuacán, znane także jako Teotihuacan, to jedno z najważniejszych i największych starożytnych miast Mezoameryki, znajdujące się na centralnym płaskowyżu Meksyku, na północny wschód od dzisiejszego miasta Meksyk. Nazwa pochodzi z języka nahuatl i oznacza "miejsce, z którego pochodzą bogowie", "miejsce, gdzie rodzą się bogowie" lub "miejsce, w którym ludzie stają się bogami". Był to nie tylko ogromne miasto, ale także święte centrum kultu, które wywarło niezwykle silny wpływ na kulturę i religię całej Mezoameryki. ## Historia Według legend Azteców miasto zostało zbudowane przez olbrzymów zwanych quinametin, którzy żyli przed pojawieniem się ludzi i zostali zniszczeni przez wielką katastrofę. Rzeczywistość jest jednak inna – na terenie płaskowyżu od II wieku p.n.e. powstawało wielkie prekolumbijskie centrum religijne związane z kulturą ludów Mezoameryki. Miasto osiągnęło swój największy rozkwit w okresie od IV do VII wieku naszej ery. Miało ono starannie zaplanowaną strukturę urbanistyczną z prostokątną siatką ulic. Mieszkańcy przeprowadzili regulację rzeki San Juan i zbudowali zbiorniki na wodę deszczową. Kompleks miejski obejmował place targowe, spichlerze, teatry i boiska do gry w pelotę. Plan urbanistyczny miasta miał dwuosiowy układ: jedna oś biegnęła w kierunku północ-południe (Aleja Zmarłych), druga ze wschodu na zachód. Według współczesnych szacunków liczba mieszkańców wynosiła około 200 tysięcy osób. Do IX wieku wpływy centrum obejmowały całą centralną część Wyżyny Meksykańskiej. To święte miasto było celem pielgrzymek wielu plemion żyjących w Mezoameryce. Według mitów rdzennych ludów tu powstał świat, nastąpiło oddzielenie światła od ciemności, powstało słońce i księżyc. Najprawdopodobniej w Teotihuacan powstał system religijny przyjęty później przez inne plemiona, a kapłani opracowali kalendarz, według którego liczono czas. ### Okresy kultury Teotihuacán Kultura Teotihuacán została podzielona na cztery okresy archeologiczne: 1. **Teotihuacán I Tzacualli (600–200 r. p.n.e.)** – okres kultury będącej pod wpływem ośrodków Choluli, El Tapalcate, Calchicomula. W I wieku p.n.e. największe znaczenie osiągnęły Cuicuilco i Teotihuacán zbudowane na przeciwnych brzegach jeziora Texcoco. Pojawiła się ceramika o charakterystycznej polichromii negatywnej, okres wznoszenia pierwszych piramid i zasiedlenia Oztoyahualco. 2. **Teotihuacán II Miccaotli (od 200 r. p.n.e. do 250 r. n.e.)** – okres którego centrum było Azcapotzalco i jego wpływy sięgały m.in. do Choluli i Morelos. W okresie tym rozwinęły się ośrodki w Tres Zapotes, Monte Alban II-III, El Tajin. Powstały freski w Superpuestos, rozwinął się kult Tlaloka i powstała świątynia Quetzalcoatla. 3. **Teotihuacán III Tlamilolpa-Xolalpan (250–650 r.)** – okres rozkwitu i supremacii Teotihuacánu nad całą Doliną Meksykańską, handlu z ośrodkami na całym obszarze Mezoameryki, być może wypraw zdobywczych na ziemiach Majów. 4. **Teotihuacán III Ahuizolta-Amantla (650–900 r.)** – okres rozwoju świadomości religijnej, wzrost znaczenia bóstw i rytuałów składania ofiar z ludzi. Powolny upadek miasta i zastąpienie kultury Teotihuacán kulturą toltecką i przeniesienie głównych ośrodków religijnych do Tula. ## Gospodarka i Handel Kultura Teotihuacán oddziaływała w sensie kulturowym i religijnym na całą Mezoamerykę, aż do dzisiejszej Gwatemali. Niektórzy naukowcy twierdzą, że mieszkańcy Teotihuacán wysyłali ekspedycje wojskowe dla podboju innych plemion, inni zaś, że ich wpływ był pokojowy – poprzez kontakty handlowe i eksport idei. Bogactwo Teotihuacán wzięło się prawdopodobnie z eksploatacji złóż obsydianu w pobliskiej miejscowości Pachuca oraz Otumba. Mimo że Otumba było położone ok. 15 km od Teotihuacán, jego mieszkańcy woleli sprowadzać obsydian z Pachuca, odległego o ok. 50 km. Obsydian był przerabiany na narzędzia, uważane za luksusowe – ostrza noży, groty strzał, ozdoby. Rzemieślnicy różnych profesji zamieszkiwali osobne dzielnice, podobnie jak w średniowiecznej Europie. Były one rozmieszczone wokół centrum ceremonialno-świątynnego, zamieszkanego przez elity władzy – kapłanów, kupców, wojowników. W dzielnicach rzemieślniczych znaleziono warsztaty ceramiczne, tkackie, obróbki obsydianu, a nawet świątynie poświęcone bogom opiekującym się danym rzemiosłem. Często mieszkali tam ludzie z innych regionów, utrzymujących kontakty z Teotihuacánem. Na peryferiach mieszkali chłopi. Z innych rejonów Mezoameryki sprowadzano kakao, kauczuk, muszle morskie, barwne pióra ptaków tropikalnych (przede wszystkim quetzala i papug), futra i to pochodzące zarówno z południowego wschodu – z Gwatemali, jak i z północy – z południowych Stanów Zjednoczonych. Dodatkowym źródłem bogactwa były pielgrzymki z wielu rejonów do centrum ceremonialnego i religijnego. ## Zabytki Budowle wzniesione na terenie Teotihuacanu powstały bez użycia metalowych narzędzi, podobnie jak wszystkich ludów prekolumbijskich. Centrum kultowe zostało zbudowane wzdłuż Alei Zmarłych. Aleja o szerokości ok. 40,0 m i długości ponad 2,0 km ciągnęła się od Piramidy Księżyca aż do Cytadeli. ### Najważniejsze obiekty: - **Piramida Słońca** – największą budowlę w Teotihuacán i drugą co do wielkości piramidę w Mezoameryce. Ma długość podstawy 225,0 × 207,0 m i wysokość 65,0 m. - **Piramida Księżyca** – ma wymiary 150,0 × 120,0 × 43,0 m i jest jedną z najstarszych budowli tego kompleksu. - **Cytadela** – czworokątny plac otoczony 15 świątyniami, na którym umieszczono też platformę z centralnym ołtarzem. - **Świątynia Quetzalcoatla (Pierzastego Węża)** – zbudowana w formie piramidy, jej ściany ozdobione są licznymi rzeźbami wyobrażającymi głowy bogów Quetzalcoatla i Tlaloca. W 1971 roku, podczas prac badawczych, odkryto pod Piramidą Słońca tunel i komory. W 1998 roku na piątym poziomie Piramidy Księżyca znaleziono szczątki trzech osób. W latach 80. XX wieku w Świątyni Quetzalcoatla znaleziono 137 szkieletów mężczyzn i kobiet, rozmieszczonych w grupach po 4, 8, 10, 18 i 20 osób. Większość mężczyzn miała ręce związane z tyłu – były to ofiary poświęcone w trakcie budowy piramidy. Podczas prowadzonych prac wykopaliskowych odkryto fragmenty malowideł naściennych zdobiących świątynie i Pałac Zacukali, przedstawiających procesje kapłanów, wojowników, mitologiczne wizerunki bogów oraz zwierząt. Do najciekawszych zachowanych fresków należy przedstawienie raju boga deszczu – Tlalocan. ## Upadek Miasta W VII wieku centrum Teotihuacánu zostało częściowo zniszczone podczas pożaru. Dzielnice rzemieślnicze nie uległy zniszczeniu. Po pożarze miasto nie wróciło do dawnej świetności. Wyroby rzemieślnicze były coraz gorszej jakości. Stopniowo opuszczane poddało się kolejnym napaściom koczowniczych plemion północy. Prawdopodobnie zostało zajęte przez Tolteków, a później Chichimeków. W X wieku zostało opuszczone. Za spadkobierców kultury Teotihuacanu uważa się Tolteków oraz Azteków, którzy wiele lat później czczący to miejsce jako miejsce narodzin bóstw. ## Kultura i Religia Podczas gdy w innych ośrodkach wiele przedstawień malarskich czy rzeźbiarszych dotyczyło królów, dynastii i wojen, sztuka Teotihuacánu była poświęcona wyłącznie religii. Z kolei skąpa ilość napisów, i to wyłącznie kalendarzowych, nie pozwala nam nazwać przedstawianych bogów. Można ich było zidentyfikować jedynie przez porównanie do przedstawień azteckich. Nie wiemy natomiast nic o ludziach zamieszkujących to wielkie centrum, skąd pochodzili, jakim mówili językiem i co się z nimi stało. Wiele lat później Totonakowie znad Zatoki Meksykańskiej mówili, że to ich przodkowie byli założycielami Teotihuacán, ale nie da się tego potwierdzić. Aztekowie również twierdzili, że ich przodkowie wywodzą się z Teotihuacánu. ## Galeria      ## Zobacz też - Sztuka Mezoameryki - Sztuka prekolumbijska - Tenochtitlán ## Bibliografia - Tadeusz T. Barucki, *Architektura Meksyku*, Warszawa: ARKADY, 1984, ISBN 83-213-3160-2 - Maria M. Frankowska, *Mitologia Azteków*, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1987, ISBN 83-221-0280-1 - Michael D. Coe, Dean R. Snow, Elizabeth P. Benson, *Ameryka prekolumbijska*, Hanna Turczyn-Zalewska (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo PENTA, 1997, ISBN 83-85440-49-6 - Renata Faron-Bartels: *Ludzie i bogowie Ameryki Środkowej*, Ossolineum, Wrocław 2009 - Justyna Olko, *Meksyk przed konkwistą*, Warszawa: PIW, 2010, ISBN 978-83-06-03237-6 ## Linki zewnętrzne - [Teotihuacan Home Page](http://archaeology.la.asu.edu) (ang.) - [Mapa miasta Teotihuacan](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Teotihuacan_1.jpg/1920px-Teotihuacan_1.jpg) (ang.) - [Zdjęcie satelitarne Piramidy Słońca](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Pyramide_de_Soleil_Teotihuacan_Mexique.jpg/1920px-Pyramide_de_Soleil_Teotihuacan_Mexique.jpg) - [Zdjęcie satelitarne Piramidy Księżyca](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Teotihuacan-pyramide-de-la-lune.jpg/1920px-Teotihuacan-pyramide-de-la-lune.jpg) - [Najnowsze odkrycie archeologów w Teotihuacan](https://www.teotihuacan.com) Teotihuacán pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej tajemniczych zabytków Mezoameryki, przyciągającym co roku tysiące odwiedzających i badaczy z całego świata.