Boeing E-4 – amerykański samolot pełniący funkcję powietrznego stanowiska dowodzenia (National Airborne Operations Center), opracowany na bazie Boeinga 747-200B. == Historia == === Geneza === Wraz ze wzrostem ryzyka rozpoczęcia konfliktu o charakterze nuklearnym, pojawiła się potrzeba zapewniania ciągłości dowodzenia amerykańskimi siłami zbrojnymi oraz ich arsenałem atomowym, nawet po zniszczeniu naziemnych centrów w wyniku zaskakującego ataku. 3 lutego 1961 roku Strategic Air Command, amerykańskie dowództwo odpowiedzialne za kontrolę i dowodzenie bombowcami strategicznymi przenoszącymi bomby atomowe oraz pociskami balistycznymi Intercontinental Ballistic Missile, rozpoczęło operację „Looking Glass” (zwierciadło). Jej celem było utrzymanie w powietrzu przez 24 godziny na dobę floty samolotów pełniących funkcję ABNCP (Airborne Command Post – powietrznych stanowisk dowodzenia). Miały one dublować zadania, jakie pełniły naziemne stanowiska, będąc jednocześnie mniej narażonymi na skutki ataku jądrowego przeciwnika. Do pełnienia roli ABNCP wybrano samoloty Boeing KC-135A Stratotanker, które po modernizacji otrzymały oznaczenie EC-135A. Początkowo maszyny pełniły jedynie rolę radiowych stacji przekaźnikowych, jednak wraz z wprowadzeniem w latach 1963–1964 do linii samolotów typu EC-135C, będących z kolei zmodyfikowanymi maszynami KC-135B, stały się one pełnoskalowymi stanowiskami ABNCP. Na ich pokładach znalazł się system Airborne Launch Control System (ALCS), dający możliwość wykonania uderzenia odwetowego pociskami LGM-30 Minuteman oraz system Airborne Launch Control Center (ALCC), pozwalający na zdalne odpalenie pełnej gamy dostępnych wówczas międzykontynentalnych rakiet balistycznych. W połowie lat 60. XX wieku pojawiła się jeszcze jedna wersja KC-135, oznaczona jako EC-135J. Była to maszyna przeznaczona do wypełniania zadań powietrznego centrum dowodzenia dla prezydenta Stanów Zjednoczonych i wybranych przedstawicieli władzy wykonawczej oznaczona jako National Emergency Airborne Command Post (NEACP). EC-135J, w ramach operacji „Nightwatch”, przez 24 godziny na dobę pozostawały w pełnej gotowości w bazie Andrews Air Force Base, przygotowane w każdej chwili do zabrania na swój pokład prezydenta i członków amerykańskiego rządu oraz ich natychmiastowej ewakuacji w powietrze. Na początku lat 70. pojawiła się potrzeba zastąpienia maszyn EC-135J maszynami nowszej generacji. Wybór padł na oblatanego w 1969 roku pasażerskiego Boeinga 747. === Projekt === Początkowo United States Air Force złożyły zamówienie na dwa samoloty, w lutym 1973 roku przyznano Boeingowi kontrakt na ich budowę. Jednak już w lipcu tego samego roku kontrakt rozszerzono o trzecią maszynę, zaś w grudniu o czwartą. Samoloty otrzymały wojskowe oznaczenie E-4A, a bazą do ich budowy została wersja 747-200B. Prace posuwały się szybko i już 13 czerwca 1973 roku oblatano pierwszy ukończony płatowiec, pozbawiony jednak jeszcze specjalistycznego wyposażenia. Za instalację podstawowych systemów dowodzenia i łączności odpowiadać miała firma E-Systems. Pierwszy ukończony E-4A został przekazany United States Air Force w grudniu 1974 roku. Poszczególne egzemplarze różniły się między sobą. Pierwsze dwa, o numerach seryjnych 73-1676 i 73-1677, napędzane były silnikami Pratt & Whitney JT9D-7R4G2 (oznaczenie wojskowe F105-PW-100), z kolei trzeci (74-0787) i czwarty (75-0125) egzemplarz miały jednostki General Electric CF6-50E2. Czwarta maszyna różniła się również wyposażeniem zamontowanym na swoim pokładzie. Z zewnątrz wyróżniała ją charakterystyczna owiewka, umieszczona za typowym dla 747 garbem górnego pokładu. W owiewce znajdowała się antena systemu komunikacji satelitarnej MILSTAR (SHF SATCOM), operującej w zakresie fal centymetrowych. Różnice pomiędzy pierwszymi trzema egzemplarzami a czwartym były na tyle duże, że otrzymał on oznaczenie E-4B. Został on oficjalnie przejęty przez US Air Force 21 grudnia 1979 roku. W celu ujednolicenia zdolności operacyjnych, wszystkie wersje E-4A zostały do stycznia 1985 roku zmodernizowane do standardu E-4B. === Wyposażenie === Samolot wyposażony jest w wiele systemów łączności pracujących na falach o częstotliwości od 14 kHZ do 8,4 GHz, których obecność wskazuje, widocznych z zewnątrz, 60 anten. Wśród nich są dwie UHF SATCOM, dwie UHF Command, pięć UHF GEP, dwie VHF „Special User” oraz sześć HF. Samolot wyposażony jest w dwie anteny kablowe do łączności na falach na niskiej i bardzo niskiej częstotliwości. Wysuwane są w locie z tylnej części kadłuba i końcówki ogona. Na końcówkach skrzydeł i czubku statecznika pionowego z kolei zainstalowane są anteny do transmisji na falach krótkich. Te sama częstotliwość obsługiwana jest przez dwie anteny kablowe, przeciągnięte pomiędzy środkową częścią krawędzi natarcia statecznika pionowego i dwoma punktami na grzbiecie samolotu. Z racji środowiska, w jakim potencjalnie samolot ma działać, okablowanie samolotu oraz jego systemy pokładowe odporne są na impuls elektromagnetyczny. Z tego powodu, charakterystyczny dla współczesnych samolotów pasażerskich szklany kokpit w E-4B nadal pełen jest mechaniczno-analogowych wskaźników, a wszystkie okna poryte są metaliczną siatką, podobną do tej używanej w kuchenkach mikrofalowych. Maszyna ma ciśnieniową kabinę, której systemy wentylacyjne nie dopuszczają skażonego powietrza do środka. Wnętrze samolotu podzielone jest na trzy pokłady. Najwyższy z nich, mieszczący się w charakterystycznym dla tego typu Boeingów „garbie”, zajmuje kabina załogi. Swoje stanowiska mają tutaj pilot, drugi pilot, inżynier pokładowy i odwrócony tyłem do kierunku lotu nawigator. Ten ostatni ma wydzielone stanowisko. Żadna z cywilnych wersji 747 nie ma tak skonfigurowanej kabiny załogi. Za kokpitem umieszczona jest toaleta, przedział wypoczynkowy z kojami do spania, fotelami i stołem oraz spiralne schody prowadzące na pokład środkowy. Pokład środkowy składa się z kilku części. Pierwsza z nich, umieszczona na dziobie samolotu, tzw. przedział VIP, przeznaczony jest dla prezydenta. Ma on do dyspozycji dwie koje, własną toaletę, fotele, szafy i biurko z systemem łączności. Za przedziałem VIP znajduje się klatka schodowa prowadząca na górny pokład oraz kuchnia, która jest zdolna do wydawania 100 posiłków dziennie. Dalej znajduje się przedział konferencyjno-roboczy z salą konferencyjną, fotelami dla 9 osób i dużym ściennym monitorem. Sala odpraw z 18 fotelami przeznaczona jest również do konferencji prasowych, których prowadzenie ułatwia mównica, stół konferencyjny z trzema fotelami i dwa 80-calowe wyświetlacze LED. Za salą konferencyjną, posuwając się w kierunku tyłu maszyny, znajduje się przedział operacyjny (bojowy). W przedziale umieszczone są stanowiska dla około 26 osób, dowódcy misji, oficerów sztabowych, operatorów systemów łączności. W dalszej części umieszczone są trzy stanowiska techniczne, odpowiedzialne za nawiązanie i utrzymanie łączności: łączności głosowej, łączności elektronicznej i ostatnie – satelitarnej, tu również znajduje się zejście na dolny pokład samolotu. Dodatkowe pomieszczenie przeznaczone jest do monitorowania sprawności, jak również, w przypadku awarii, naprawy systemów pokładowych, łączności i elektrycznych. Za nimi, w tyle kadłuba znajduje się przedział wypoczynkowy z fotelami, ośmioma kojami dla członków załogi oraz szafy i lodówki z racjami żywnościowymi MRE. Na dolnym pokładzie, z tyłu, znajduje się nadajnik fal bardzo długich oraz jego nawinięta na bęben antena. Umieszczona jest ona w pojemniku, z przezroczystą przesłoną, przez którą można monitorować jej zwijanie i rozwijanie, a wykorzystując specjalny peryskop znajdujący się na dwuosobowym stanowisku kontroli stanu anteny, można obserwować jej zachowanie na zewnątrz samolotu. Antena może zostać rozwinięta na długość 8 kilometrów za samolotem. Dodatkowo w pomieszczeniu znajdują się serwery i transformatory. Z kolei w przedniej części dolnego pokładu znajdują się systemy awioniki samolotu, zbiornik wody, żywność i zaopatrzenie oraz schody na pokład środkowy. W przedniej części dolnego pokładu znajdują się również drzwi, wyposażone we własne, elektrycznie wysuwane schody, wykorzystywane na co dzień podczas postoju samolotu. W sytuacji alarmowego startu, schody mogą być odstrzelone bez czekania aż zostaną złożone i schowane w kadłubie. Maszyna zawiera również tradycyjne drzwi, których użycie wymaga jednak podstawienia schodów lotniskowych lub rękawa. W sumie w samolocie jest 9 drzwi pasażerskich oraz dwoje drzwi ładunkowych. E-4B jest samolotem z najliczniejszą załogą w służbie US Air Force. W normalnych warunkach liczy ona 48 osób. Jeśli wymaga tego sytuacja, na pokładzie jest miejsce dla 150 osób. Teoretycznie maszyna może przebywać w powietrzu do czasu zużycia zapasów wody, żywności, olejów, smarów i płynów hydraulicznych. Paliwo podawane jest w locie przez gniazdo dla sztywnego łącza zainstalowane na dziobie, tuż poniżej owiewki kabiny pilotów. W trakcie testów w locie, E-4B utrzymywał się w powietrzu przez około 35 godzin, jednak przyjmuje się, że w sytuacji kryzysowej powinien być zdolny do tygodniowego lotu. == Służba == Wraz z wejściem do służby pierwszego z zamówionych samolotów w 1974 roku, miejscem ich stacjonowania stała się baza Andrews Air Force Base. Dzięki bliskiemu sąsiedztwu Waszyngtonu, w sytuacji zagrożenia wybuchem wojny jądrowej, prezydent i członkowie rządu mogliby szybko znaleźć się na pokładzie samolotu. Z racji sytuacji i zadań, jakie maszyny miały realizować, przylgnęła do nich nieoficjalna nazwa „samolotów dnia zagłady” (ang. the Doomsday planes), a oficjalnie powietrznym alarmowym stanowiskiem dowodzenia (National Emergency Airborne Command Post, NEACP). Do 1994 roku zawsze w Andrews stacjonował przynajmniej jeden E-4 w pełnej gotowości do realizacji swojej misji. Po 1994 roku maszyny zostały przebazowane do Offutt Air Force Base w Omaha w stanie Nebraska, gdzie nadal jeden z samolotów pełni dyżur alarmowy. Również w 1994 roku samoloty zaczęto określać mianem