Steven Allan Spielberg (ur. 18 grudnia 1946 w Cincinnati) – amerykański reżyser, scenarzysta i producent filmowy. Laureat trzech Oscarów, odznaczony Medalem Wolności i Orderem Uśmiechu. Karierę rozpoczął w trakcie trwania nurtu Nowego Hollywoodu. Jeden z najsłynniejszych i najbardziej uznanych reżyserów i producentów w historii amerykańskiego kina. Należy do ścisłego grona laureatów EGOT (Emmy, Oscara, Grammy i Tony). Urodził się w Cincinnati w stanie Ohio, a dorastał w Phoenix w Arizonie. Następnie przeniósł się do Kalifornii, gdzie studiował film. Po wyreżyserowaniu kilku odcinków seriali telewizyjnych i paru mniejszych produkcji dla Universal Studios zyskał uznanie za sprawą filmu Szczęki (1975), który okazał się artystycznym i finansowym sukcesem. Następnie wyreżyserował komercyjne hity: Bliskie spotkania trzeciego stopnia (1977), E.T. (1982) czy filmy o przygodach Indiany Jonesa, a także dramaty Kolor purpury (1985) i Imperium słońca (1987). Po krótkiej przerwie powrócił do sukcesów finansowych, kręcąc film przygodowy Park Jurajski (1993) i dramat o holokauście Lista Schindlera (1993), za który otrzymał 2 Oscary – za film i reżyserię. Kolejnego Oscara za reżyserię otrzymał za zrealizowaną z dużym rozmachem wojenną produkcję Szeregowiec Ryan (1998). W pierwszej dekadzie XXI wieku Spielberg powrócił do kręcenia filmów sci-fi – wyreżyserował A.I. Sztuczną inteligencję (2001), Raport mniejszości (2002) oraz Wojnę światów (2005). Następnie wyreżyserował m.in. szereg dramatów, jak Czas wojny (2011), Lincoln (2012), Czwarta władza (2017) czy Fabelmanowie (2022). Jest także współzałożycielem wytwórni filmowych Amblin Entertaiment i DreamWorks, a także producentem wielu filmów i seriali. Wśród jego stałych współpracowników są kompozytor John Williams czy polski operator Janusz Kamiński. Kilka filmów Spielberga po dziś dzień należy do najbardziej dochodowych produkcji wszech czasów, z kolei siedem z nich zostało wpisanych do National Film Registry i są przechowywane w Bibliotece Kongresu jako dzieła „znaczące kulturowo, historycznie bądź estetycznie”. == Życiorys == === Rodzina i młodość === Steven Allan Spielberg urodził się w rodzinie ortodoksyjnych Żydów (jego hebrajskie imię to Szmuel), jako pierwsze dziecko i jedyny syn Leah (z domu Posner, następnie Adler, 1920–2017), restauratorki i pianistki oraz Arnolda Spielberga (1917–2020), inżyniera związanego z branżą komputerową. Ma trzy młodsze siostry – Anne, Sue i Nancy. Dziadkowie Spielberga ze strony ojca byli Żydami aszkenazyjskimi przybyłymi z Ukrainy (ówcześnie w granicach Imperium Rosyjskiego) do Cincinnati na początku XX wieku; babka pochodziła z Sudyłkowa, dziadek z Kamieńca Podolskiego. W 1952 roku rodzina Spielbergów przeniosła się do Haddon Township w New Jersey, kiedy ojciec otrzymał tam posadę w RCA. Steven uczęszczał w latach 1953–1957 do szkoły hebrajskiej, do klasy prowadzonej przez rabina Alberta L. Lewisa. Po czterech latach mieszkania w New Jersey, Spielbergowie przenieśli się do Phoenix, w Arizonie. Rodzina była bardzo zaangażowana w synagogę, a w wieku 13 lat Steven przeszedł uroczystość bar micwy. Przyznawał, że rodzice często rozmawiali z nim na temat Zagłady, gdyż Arnold Spielberg stracił w nim blisko dwudziestu krewnych. Był to powód, dla którego Steven zainteresował się tematem zagłady Żydów, a zarazem zaczął z trudem akceptować swoje pochodzenie. Mimo że jak sam przyznawał, nigdy nie wstydził się być Żydem, to czuł się z tym niekomfortowo. Przyznawał: „Nie jest to coś, do czego lubię się przyznawać […], ale kiedy miałem 7, 8 lub 9 lat... Boże wybacz mi, byłem skrępowany, ponieważ byliśmy ortodoksyjnymi Żydami. Zawstydzało mnie zewnętrzne postrzeganie żydowskich praktyk moich rodziców. Nigdy tak naprawdę nie wstydziłem się być Żydem, ale czasami czułem się nieswojo.” Cierpiał także z powodu powszechnego antysemityzmu – w szkole średniej bywał bity i kopany przez rówieśników, a dwukrotnie wracał do domu ze zakrwawionym nosem. Odszedł od judaizmu w okresie dojrzewania, po tym, gdy rodzina po przeprowadzkach do kolejnych dzielnic odkrywała, że wśród ich mieszkańców są jedynymi Żydami. W wieku 12 lat nakręcił swój pierwszy domowy film z udziałem zabawkowego pociągu firmy Lionel; film przedstawiał jego wykolejenie. W 1958 roku wstąpił do amerykańskiej organizacji skautów (ang.: Boy Scouts of America) i spełnił wymóg odznaki fotograficznej, kręcąc 9-minutowy film na taśmie 8 mm pt. The Last Gunfight (tł. Ostatnia strzelanina). W końcu osiągnął najwyższą rangę Orliego Skauta, a Spielberg zaczął używać kamery ojca do tworzenia amatorskich filmów i zabierał ją ze sobą na każdą wyprawę harcerską. W wieku 13 lat nakręcił 40-minutowy film wojenny, zatytułowany Escape to Nowhere (tł. Ucieczka donikąd), w którym główne role zagrali jego szkolni koledzy. Film zdobył pierwszą nagrodę w ogólnostanowym konkursie. W ciągu swoich wczesnych lat młodzieńczych i po ukończeniu szkoły średniej, Spielberg zrealizował ok. 20 filmów przygodowych na taśmie 8 mm. W Phoenix Spielberg oglądał filmy w miejscowym kinie każdej soboty. Niektórymi z obejrzanych wówczas filmów, które uważa za swoje twórcze inspiracje są Godzilla: Król potworów (1956), Bohaterowie morza (1937), Pinokio (1940) oraz Lawrence z Arabii (1962), który określił jako „film, który ustawił go w jego podróży”. Począwszy od 1961 roku przez 3 lata uczęszczał do Arcadia High School. Wtedy to, w 1963 roku, napisał i wyreżyserował swój pierwszy niezależny film, 140-minutową epopeję sci-fi Firelight, która później okazała się inspiracją dla Bliskich spotkań trzeciego stopnia. Pokazany jeden raz w lokalnym kinie film został sfinansowany głównie przez jego ojca, dzięki któremu miał do dyspozycji budżet poniżej 600 dolarów. Siostra Stevena, Lisa zagrała główną rolę, a pozostałymi członkami obsady byli uczniowie Arcadii. Latem 1964 roku bezpłatnie pracował jako asystent w redakcji Universal Studio. W późniejszym czasie rodzina Spielbergów przeniosła się do kalifornijskiej Saratogi. Tam kontynuował naukę w Saratoga High School, którą ukończył w 1965 roku. Rok później Leah i Arnold Spielbergowie rozwiedli się. Steven zdecydował się zostać z ojcem i wraz z nim przeniósł się do Los Angeles, podczas gdy jego siostry pozostały z matką w Saratodze. Aspirując do bycia filmowcem, złożył podanie do szkoły filmowej Uniwersytetu Południowej Kalifornii, jednak odrzucono jego kandydaturę z powodu przeciętnych ocen. Następnie złożył podanie do Uniwersytetu Stanowego Kalifornii, do którego został przyjęty i znalazł się w bractwie Theta Chi. ==== Kontrakt z Universal ==== W 1968 roku Universal dało młodemu Spielbergowi możliwość napisania scenariusza i reżyserii krótkiego metrażu, który mógłby być wyświetlany w kinach. Tak oto wpadł na pomysł nakręcenia filmu Amblin’. Realizacja przebiegała z udziałem początkującego producenta Denisa Hoffmana, który postawił Spielbergowi dwa warunki – miał nakręcić obraz całkowicie za darmo i przez 10 lat reżyserować wybrane przez niego filmy. Zdjęcia realizowane były w upalne dni na pustynnych terenach miasta Pearblossom w Kalifornii oraz na plaży w Malibu, z kolei ekipa podobnie jak reżyser pracowała bezpłatnie (były to powody, dla których wielu jej członków zrezygnowało z udziału przed końcem zdjęć). Przy realizacji Stevenowi pomagała jego siostra Anne. Z nakręconych w trakcie sześciu tygodni ok. trzech godzin materiału udało się zmontować 26-minutowy metraż. Premiera filmu odbyła się 18 grudnia 1968 w Loews Crest Theater w Los Angeles, gdzie był wyświetlany wspólnie z obrazem Otto Premingera Skidoo. Amblin’ zdobył także kilka nagród na festiwalach filmowych, w tym na Atlanta Film Festival w 1969 roku. Pod wrażeniem krótkiego metrażu Spielberga okazał się wiceprezes Universalu Sid Sheinberg, który zaproponował młodemu twórcy siedmioletni kontrakt. Po jego podpisaniu Spielberg porzucił studia, by reżyserować telewizyjne produkcje dla wytwórni. To uczyniło go najmłodszym reżyserem, który podpisał długoterminową umowę z dużym studiem w Hollywood. === Lata 1969–1974 === Pierwszą profesjonalną pracą okazała się reżyseria jednego z segmentów pilotażowego odcinka serialowego dreszczowca Night Gallery. Scenariusz do niego napisał autor Strefy mroku Rod Selling, z kolei jego gwiazdą została legenda kina Joan Crawford, która była mocno zaniepokojona faktem, że reżyserować ma ją młody i niedoświadczony nowicjusz. Spielberg, podejmując się zlecenia, chciał zaimponować swoim kolegom fantazyjnymi ujęciami, jednak kierownictwo produkcji kazało mu nakręcić segment w szybkim tempie. Jego wkład w pilota serialu nie został dobrze przyjęty, co stało się powodem, dla którego zrobił sobie krótką przerwę od współpracy z Universalem. Po pewnym czasie Crawford przyznała jednak: „Kiedy zaczęłam pracować ze Stevenem, wszystko zrozumiałam. Od razu stało się oczywiste dla mnie i prawdopodobnie dla wszystkich innych, że oto jest młody geniusz. Pomyślałam, że może większe doświadczenie jest ważne, ale potem pomyślałam o tych wszystkich doświadczonych reżyserach, którzy nie mieli inspirującej intuicji Stevena i którzy odgrywali te same stare, rutynowe występy. Nazywało się to „doświadczeniem”. Wiedziałam wówczas, że Steven Spielberg przed sobą ma wspaniałą przyszłość. Hollywood nie zawsze rozpoznaje talent, ale Stevena nie da się przeoczyć. Przekazałam mu to w notatce, którą mu przesłałam. Napisałam też do Roda Sellinga. Byłam bardzo wdzięczna, że zatrudnił Stevena jako reżysera. Powiedziałam mu, że miał całkowitą rację”. We wczesnych latach 70. Spielberg bezskutecznie próbował zyskać dofinansowanie do jego niskobudżetowych produkcji. Zajął się pisaniem scenariuszy przy współpracy z innymi scenarzystami, a następnie reżyserowaniem odcinków seriali telewizyjnych, w tym m.in. do Columbo. Mimo braku zadowolenia ze swojej pracy, wykorzystywał okazję do eksperymentowania ze swoimi technikami reżyserskimi i doskonalił swoje umiejętności. Zyskał w końcu przychylne recenzje i zrobił wrażenie na producentach. Zaczął też zarab