Rafael, właśc. Raffaello Sanzio, Rafael Urbino (ur. 28 marca lub 6 kwietnia 1483 w Urbino, zm. 6 kwietnia 1520 w Rzymie) – włoski malarz i architekt, wraz z Leonardem da Vinci i Michałem Aniołem zaliczany do wielkiej trójki renesansu. Znany m.in. za sprawą licznych przedstawień Madonn oraz fresków w Pałacu Apostolskim. Uczył się u boku Perugina. W latach 1504–1508 przebywał we Florencji, gdzie tworzył przede wszystkim obrazy o tematyce religijnej. Obok przedstawień Madonn (m.in. Madonna del Granduca, Madonna ze szczygłem) tworzył również wizerunki świętych (m.in. Święta Katarzyna Aleksandryjska), a także obrazy o tematyce świeckiej. Początkowo na obrazach Rafaela dostrzegalny był wpływ Perugina, z czasem za sprawą kontaktu z dziełami Leonarda da Vinci i z samym malarzem we Florencji jego styl ewoluował. Około 1508 roku przybył do Rzymu, gdzie tworzył głównie obrazy o tematyce religijnej (m.in. Madonna Sykstyńska, Ekstaza Świętej Cecylii, Widzenie Ezechiela, Przemienienie Pańskie) i antycznej oraz portrety. Na zlecenie papieży Juliusza II i Leona X wraz ze swoimi uczniami stworzył liczne dekoracje w Pałacu Watykańskim. Namalowane freski (m.in. Szkoła Ateńska, Dysputa o Najświętszym Sakramencie, Parnas, Msza Bolseńska, Pożar Borgo) stanowią personifikacje cnót kardynalnych i sztuk wyzwolonych oraz przedstawiają wybrane wydarzenia z historii papiestwa. Ponadto podczas pobytu w Rzymie Rafael rozwinął działalność architektoniczną, pracując m.in. przy budowie bazyliki św. Piotra. Po śmierci Rafaela jego twórczość była przedmiotem zainteresowania, którego szczyt przypadł na XIX wiek. == Życiorys == === Dzieciństwo === Data narodzin Rafaela stanowi przedmiot sporów. Potwierdzonym jest, że urodził się w Wielki Piątek. Giorgio Vasari w Żywotach najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów (za epitafium Pietra Bemba) podaje, że Rafael przyszedł na świat 6 kwietnia, jednak Wielki Piątek w 1483 roku przypadł na 28 marca, wobec czego obie te daty uważa się zamiennie za dzień urodzin malarza. Rafael przyszedł na świat w Urbino w budynku przy Contrada del Monte. Był synem Giovanniego Santi, malarza i poety działającego na dworze Montefeltrów, oraz Magii, córki kupca Battisty Ciarla. 7 października 1491 roku zmarła jego matka. W późniejszych latach ojciec Rafaela ożenił się z Bernardiną di Pietro, z którą miał córkę. 1 października 1494 roku zmarł Giovanni Santi. Rafael odziedziczył po ojcu majątek wraz z pracownią. Opiekunem prawnym jedenastoletniego Rafaela został brat Giovanniego, Bartolomeo. Do 1500 roku trwał spór sądowy pomiędzy Rafaelem a jego ojczymem oraz macochą. === Nauka u Perugina === Początkowo Rafael uczył się u boku ojca, następnie pobierał nauki u Pietra Perugina. Okres ten nie jest dokładnie znany. Przypuszcza się, że w 1494 roku Giovanni Santi skierował Rafaela do Perugina, gdyż darzył go dużym szacunkiem. Według innej hipotezy Rafael dołączył po warsztatu Perugina po śmierci swojego ojca za sprawą jego brata Giovanniego Ciarla. Data rozpoczęcia nauk u Perugina również jest przedmiotem sporów, w źródłach pojawia się również rok 1496 jako przybliżony moment opuszczenia Urbino przez Rafaela. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem mistrzowie malarscy pracowali w wielu miastach, a do współpracy zabierali ze sobą najlepszego ucznia. Rafael uchodził za najzdolniejszego ucznia, wobec czego podróżował z Peruginem do Perugii, Città di Castello, Sieny, Bolonii i Florencji. W 1500 roku po raz pierwszy został wymieniony na kontrakcie jako magister. Do czasów współczesnych zachowały się rysunki Rafaela z czasów jego pobytu w warsztacie Perugina (m.in. seria ze studiami człowieka z lat ok. 1498–1500, Stojący Bachus, dawniej przypisywany Peruginowi, czy narysowane podczas krótkiego pobytu w Urbino w 1500 roku Głowa chłopca w berecie, Portret chłopca i nieukończony Autoportret). Rysunki modeli często zawierają błędy anatomiczne. Podczas nauki w pracowni Rafael zaprzyjaźnił się z malarzami Domenico Alfanim i Pinturicchiem. === Pierwsze samodzielne prace === W 1499 roku Rafaelowi zlecono wykonanie chorągwi procesyjnej dla Bractwa Miłosierdzia w Città di Castello, rok później wykonał jej drugą wersję dla kościoła Świętej Trójcy w Città di Castello. Chorągwie zdobią sceny Ukrzyżowanie Chrystusa adorowanego przez Świętego Sebastiana i Świętego Rocha oraz Stworzenie Ewy. W 1500 roku otrzymał również zlecenie na obraz ołtarzowy do kaplicy Andrei Baronciego w kościele Świętego Augustyna w Città di Castello. Ołtarz został ukończony 13 września 1502 roku, uległ zniszczeniu podczas trzęsienia ziemi w 1789 roku. Ocalały fragmenty przedstawiające Boga Ojca, Matkę Bożą oraz anioły. W następnych latach fragmenty te zostały rozproszone. Przedmiotem sporu jest ustalenie, które fragmenty ołtarza namalował Rafael, a które któryś z jego współpracowników Większość prac z lat 1499–1504 to kompozycje o tematyce religijnej. Około 1499–1502 roku Rafael namalował Zmartwychwstanie Chrystusa. Około 1500–1501 powstały obrazy Koronacja Świętego Mikołaja z Tolentino i Mikołaj z Tolentino ratuje chłopca przed utonięciem. Autorem pierwszego obrazu jest z pewnością Rafael, drugiego jego autorstwo jest przypisywane. Madonny na obrazach Rafaela były pozbawiane boskości, uwagę widza kierował na ukazaniu intymnej relacji między matką a dzieckiem. Madonny na obrazach mają na sobie skromne szaty składające się w błękit (symbolizujący dziewictwo) i czerwień (symbolizujący przyszłą śmierć męczeńską Jezusa). W latach 1502–1504 Rafael namalował: Madonnę z Dzieciątkiem i książką, Madonnę Solly’ego, Madonnę z Dzieciątkiem i Janem Chrzcicielem, Madonnę z Dzieciątkiem i ze świętymi: Hieronimem i Franciszkiem, Madonnę Connestabile. Poza Madonnami w tym samym okresie Rafael namalował inne obrazy o tematyce religijnej: Ołtarz Colonny, Świętego Hieronima ratującego biskupa Sylwana i karzącego heretyka Sabiniana (ok. 1502–1503), Euzebiusza z Cremony wskrzeszającego trzech młodzieńców (ok. 1502–1503) oraz Ukrzyżowanie z dwoma aniołami, Matką Bożą oraz ze świętymi: Marią Magdaleną, Janem Ewangelistą i Hieronimem (1503–1504). Ostatni obraz z czasem zaczął być znany pod tytułem Ukrzyżowanie Monda. W 1502 roku na zaproszenie Pinturicchia Rafael przybył do Sieny. Tam przygotował dla Pinturicchia karton do dzieła Eneasz Sylwiusz Piccolomini wyrusza na sobór w Bazylei. Według Vasariego obaj pracowali nad zleconymi przez papieża Aleksandra VI Borgię freskami w bibliotece Piccolominich w Sienie. Freski przedstawiają sceny z życia papieża Piusa II. Pinturicchio był głównym autorem malowideł. Dokładny udział Rafaela w pracach pozostaje nieznany. Około 1502 roku Rafael odwiedził również Rzym oraz miasta w Toskanii i Umbrii. W 1502 roku Rafael otrzymał zlecenie na Koronację Madonny (Ołtarz Oddich) i predelli ze scenami Zwiastowanie, Pokłon Trzech Króli i Ofiarowanie Chrystusa w świątyni. Koronacja Madonny została ukończona ok. 1503 lub rok później. Kompozycja przedstawia koronację Matki Boskiej. W dziele dostrzegalne są wpływy malarstwa Perugina i Pinturricchia. W 1504 roku Rafael namalował Zaślubiny Marii z Józefem. Obraz ten uchodzi za pierwsze w pełni samodzielne dzieło Rafaela. Dzieło było przeznaczone do kaplicy Albizzinich w kościele San Francesco w Città di Castello. Zaślubiny Marii z Józefem są często porównywane z freskiem Perugina Przekazanie kluczy Świętemu Piotrowi. Pracując nad Zaślubinami Rafael inspirował się freskiem swojego mistrza. Perugino jest również autorem Zaślubin Najświętszej Maryi Panny, które w swojej kompozycji są podobne do obrazu Rafaela. Nie zostało ustalone, który z malarzy jako pierwszy wykonał obraz z zaślubinami i który z nich inspirował się dziełem drugiego. Poza tematyką religijną Rafael malował również portrety. Trudności sprawia ustalenie dokładnych dat powstania portretów, niekiedy podawana jest również wątpliwość co do autorstwa Rafaela. W latach 1502–1504 powstały Portret Elżbiety Gonzagi i Portret mężczyzny. W 1504 roku Rafael opuścił Perugię i wrócił do Urbino. W tym samym roku malarz opuścił pracownię Perugina. We wrześniu 1504 roku Giovanna Feltria Della Rovere, matka przyszłego księcia Urbino Francesca Marii Della Rovere, poleciła Rafaela Pierowi Soderiniemu, gubernatorowi Florencji. === Pobyt we Florencji (1504–1508) === ==== Rafael a Leonardo da Vinci i Michał Anioł ==== W 1504 roku Rafael przeniósł się do Florencji. Tam nawiązał kontakt z Leonardem da Vinci i Michałem Aniołem, którzy mieli wpływ na twórczość młodego artysty. Giorgio Vasari podaje, że Rafael udał się do Florencji właśnie po to, by na własne oczy zobaczyć obrazy tychże malarzy. Rafael widział Mona Lisę oraz kartony Leonarda do Świętej Anny Samotrzeciej i Bitwy pod Anghiari. Rafael znał również zaginioną Ledę z łabędziem Leonarda, czego dowodem jest rysunek odtwarzający postacie z tego obrazu z lat 1505–1506. Nie wiadomo, jak dokładnie mogły wyglądać kontakty Rafaela z Leonardem i Michałem Aniołem. Obok prac Leonarda i Michała Anioła, Rafael studiował również dzieła Donatella, Ghibertiego, Fra Bartolomea i Masaccia. Po opuszczeniu miasta przez Leonarda i Michała Anioła w 1506 roku florenckie środowisko plastyczne stworzyło nowy styl malarski, oparty na twórczości Leonarda i Michała Anioła. Część artystów reprezentujących to środowisko (m.in. Fra Bartolomeo, Andrea del Sarto) inspirowała się również Rafaelem, który pozostał w mieście. Inspiracja Świętą Anną Samotrzecią Leonarda da Vinci jest dostrzegalna na obrazie Madonna Terranuova. Piękna Ogrodniczka stanowi syntezę sukcesów malarskich Leonarda oraz modelunku w duchu Michała Anioła. Malując w 1505 roku Portret Maddaleny Doni Rafael inspirował się Mona Lisą Leonarda da Vinci. Portret ten przedstawia Maddalenę Strozzi, żonę Agnola Doniego. Po ukończeniu tego obrazu Rafael namalował Portret Agnola Doniego, na którym częściowo odszedł od wzorów Leonarda. ==== Twórczość we Florencji ==== We Florencji zaczął kształtować się styl i tematyka dzieł Rafaela. Malarz zaczął stopniowo odchodzić od tematyki religijnej, s