Space Exploration Technologies Corporation (znane także jako SpaceX) – amerykańskie przedsiębiorstwo przemysłu kosmicznego z siedzibą w ośrodku rozwojowym Starbase w miejscowości Starbase w stanie Teksas. Założone w 2002 roku przez Elona Muska, SpaceX odgrywa kluczową rolę w rozwoju astronautyki przez opracowywanie rakiet nośnych wielokrotnego użytku, załogowych lotów kosmicznych oraz konstelacji satelitarnej Starlink. Na rok 2025 firma pozostaje dominującym dostawcą usług wynoszenia ładunków użytecznych w przestrzeń kosmiczną, wyprzedzając pod względem liczby startów zarówno komercyjną konkurencję oraz narodowe agencje kosmiczne. SpaceX ściśle współpracuje z NASA oraz Siłami Zbrojnymi Stanów Zjednoczonych w ramach kontraktów rządowych. Celem Elona Muska przy zakładaniu SpaceX było obniżenie kosztów wynoszenia ładunków użytecznych na orbitę okołoziemską oraz stworzenie podstaw pod przyszłą kolonizację Marsa. W 2008 roku, po trzech nieudanych lotach, rakieta Falcon 1 po raz pierwszy osiągnęła niską orbitę okołoziemską. W kolejnych latach firma skoncentrowała się na rozwoju rakiety Falcon 9 oraz statku kosmicznego Dragon 1 w ramach programu Commercial Orbital Transportation Services zarządzanego przez NASA. W 2012 roku zakończono pomyślnie wszystkie loty testowe statku Dragon 1 i rozpoczęto realizację kontraktu w ramach programu Commercial Resupply Services mającego zaopatywać pokład Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. W tym samym okresie rozpoczęto prace nad technologiami odzyskiwania i ponownego użycia pierwszego stopnia rakiety Falcon 9. W 2015 roku SpaceX przeprowadziło pierwszy udany powrót pierwszego stopnia rakiety, a w 2017 roku udało się przeprowadzić jego powtórny lot. W 2018 roku odbył się pierwszy lot ciężkiej rakiety Falcon Heavy, która została zbudowana z trzech połączonych boosterów Falcona 9. Do maja 2025 roku rakiety Falcon 9 startowały, lądowały i były używane ponownie, osiągając tempo startów od jednej do trzech misji tygodniowo. Sukcesy te umożliwiły firmie na przeprowadzenie dalszych inwestycji oraz dywersyfikację źródeł dochodu. W 2019 roku rozpoczęto komercyjną działalność konstelacji satelitarnej Starlink, zapewniającej globalny dostęp do internetu. W kolejnych latach system Starlink stał się głównym źródłem przychodów firmy i utorował drogę dla swojego militarnego odpowiednika o nazwie Starshield. Od 2020 roku SpaceX realizuje załogowe misje kosmiczne za pomocą statku kosmicznego Dragon 2, zarówno na zlecenie NASA, jak i podmiotów prywatnych. Równolegle prowadzony jest rozwój największej rakiety nośnej w historii Starship, która ma w pełni urzeczywistnić ideę wielokrotnego użytku i zacząco obniżenić koszt wynoszenia ładunków użytecznych w przestrzeń kosmiczną. Firma rozwija również własny skafander kosmiczny oraz program załogowych misji kosmicznych Polaris, a także projektuje lądownik księżycowy dla programu Artemis realizowanego przez NASA. SpaceX pozostaje spółką prywatną i nie jest notowana na giełdzie. Według szacunków jej przychody w 2024 roku przekroczyły 10 miliardów dolarów. == Początki == SpaceX została założona w 2002 r. przez Elona Muska, współtwórcę firm Zip2 oraz PayPal i prezesa Tesla Motors. Fundusze uzyskane z poprzednich projektów Musk zainwestował w technikę kosmiczną. Zdecydował się na budowę rakiet, które znacząco zmniejszą koszty wynoszenia ładunków w przestrzeń kosmiczną. Cel ma zostać osiągnięty przez wielokrotne użycie stopni rakiety po ich odzyskaniu (zautomatyzowane lądowanie na lądzie lub statku) oraz przez użycie sprawdzonych i tanich technologii oraz seryjnej produkcji. W listopadzie 2005 r. SpaceX zatrudniało 160 osób. W 2010 r. było to już 1180 pracowników, w maju 2012 r. 1800, a na początku 2013 roku prawie 3000 osób. W 2015 roku liczba zatrudnionych osiągnęła 5000. == Osiągnięcia == Dotychczasowe osiągnięcia: Pierwsza prywatna rakieta napędzana paliwem ciekłym, która osiągnęła orbitę (lot 4, Falcon 1, 28 września 2008) Pierwsza prywatna rakieta napędzana paliwem ciekłym, która umieściła satelitę na orbicie (RazakSAT, Falcon 1, lot 5,14 lipca 2009) Pierwsza firma prywatna, która pomyślnie wysłała na orbitę i odzyskała statek kosmiczny (kapsuła Dragon, COTS lot demo 1, 9 grudnia 2010) Pierwsza firma prywatna, która wysłała statek kosmiczny do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (Dragon C2+, 25 maja, 2012) Pierwsza firma prywatna, która wysłała satelitę na orbitę geosynchroniczną (SES-8, Falcon 9, lot 7, 3 grudnia 2013) Pierwsze lądowanie I stopnia rakiety orbitalnej na lądzie (Falcon 9, lot 20, 22 grudnia 2015) Pierwsze lądowanie I stopnia rakiety orbitalnej na platformie morskiej (Falcon 9, lot 23, 8 kwietnia 2016) Pierwszy ponowne użycie (start i lądowanie) I stopnia rakiety orbitalnej (B1021, Falcon 9, lot 32, 30 marca 2017) Pierwszy kontrolowane sprowadzenie na ziemię i odzyskanie osłon aerodynamicznych rakiety orbitalnej (Falcon 9, lot 32, 30 marca 2017) Pierwszy ponowny lot komercyjnego ładunkowego statku kosmicznego (Dragon C106, misja CRS-11, 3 czerwca 2017) Pierwsza firma prywatna, która wysłała załogowy statek kosmiczny do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (Dragon V2, 2 marca 2019) Pierwsza firma prywatna, która wysłała ludzi na orbitę i na ISS (misja SpaceX DM-2, 30–31 maja, 2020) == Rakiety nośne Falcon == SpaceX zaprojektował serię rakiet, z których nie wszystkie zostały ostatecznie zbudowane. Pracuje także nad przyszłymi, większymi rakietami z rodziny Falcon. Wszystkie te rakiety oparte są na silnikach rodziny Merlin 1 (jedynie Falcon 1 używała w drugim członie mniejszego silnika Kestrel), których kolejne wersje znajdują wykorzystanie w nowszych modelach rakiet. === Parametry techniczne === === Falcon 1 === 24 marca 2006 po raz pierwszy została wystrzelona rakieta Falcon 1. Start odbył się z kosmodromu na wyspie Omelek atolu Kwajalein. Dziewiczy lot był nieudany: w 29 sekundzie lotu zawiódł główny silnik Falcona. Utracono rakietę oraz 19,5 kg satelitę FalconSAT 2. Dwie kolejne próby startu także zakończyły się niepowodzeniem. Dopiero 28 września 2008 r., w swoim czwartym locie (Flight 4), Falcon 1 niosący makietę satelity osiągnął prędkość orbitalną, stając się pierwszą, całkowicie prywatnie wyprodukowaną rakietą kosmiczną, która dokonała satelizacji ładunku. Po swoim piątym locie rakieta została wycofana z użytku i miała zostać zastąpiona dysponującą lepszymi osiągami wersją Falcon 1e. === Falcon 1e === Ulepszona wersja rakiety Falcon 1, której pierwszy start planowano w 2011 r., jednak nie weszła ona nigdy do użytku. Uznano, że małe satelity mogą być umieszczane na orbicie jako ładunek dodatkowy rakiety Falcon 9. === Falcon 5 === Wersja rakiety, która nie jest rozwijana. Miała być wersją pośrednią między Falcon 1 i Falcon 9. === Falcon 9 === Jest to dwustopniowa rakieta nośna, przewidziana m.in. do wynoszenia na orbitę budowanych przez SpaceX transportowych i załogowych statków kosmicznych Dragon. Pojazdy te służą m.in. do zaopatrzenia (w przyszłości także do wymiany załóg) Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Falcon 9 może wynosić na niską orbitę wokółziemską (ok. 200 km) ładunki o masie do 9,9 t, natomiast na orbitę geostacjonarną do 2,4 t. Starty odbywają się z kosmodromu na przylądku Canaveral w USA. Pierwszy, próbny start odbył się 4 czerwca 2010 r. Rakieta w wersji 1.0 była używana do 2013 r. w programie COTS, od września 2013 zastąpiona wersją 1.1. === Falcon 9 v.1.1 === Wersja rakiety Falcon 9, różniąca się od niej zastosowaniem silniejszych silników Merlin 1D w miejsce wersji 1C oraz wydłużeniem zbiorników paliwa. Pierwszy start odbył się 29 września 2013. Podczas drugiej (3 grudnia 2013 r. UTC) oraz trzeciej (6 stycznia 2014 r. UTC) misji Falcon 9 w wersji 1.1 rakieta wyniosła ładunek na orbitę przejściową do geostacjonarnej. Czwartą misją był lot do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Do 27 kwietnia 2015 roku wykonano 13 misji tej wersji rakiety, wszystkie zakończone sukcesem. 28 czerwca 2015 roku kolejny lot zaopatrzeniowy na Międzynarodową Stację Kosmiczną zakończył się niepowodzeniem – nastąpiła eksplozja rakiety nośnej spowodowana awarią jej drugiego stopnia w 139 s lotu. Statek Dragon przetrwał wybuch i został odrzucony od reszty rakiety. Kontynuował wysyłanie telemetrii aż do momentu zniknięcia za horyzontem. Został zniszczony podczas uderzenia w powierzchnię Oceanu Atlantyckiego. Utracie statku Dragon można było zapobiec – nieuszkodzona kapsuła mogła otworzyć swoje spadochrony jak podczas standardowego lądowania. Program sterujący nie był jednak przygotowany na taki scenariusz, a wprowadzenie komendy otwarcia spadochronów nie było możliwe w tak krótkim czasie. Oprogramowanie Dragona zostało później zaktualizowane na wypadek wystąpienia podobnej sytuacji. Jeśli statek zostanie z jakiegokolwiek powodu odłączony od rakiety nośnej jeszcze w atmosferze, spróbuje otworzyć swoje spadochrony w celu ocalenia kapsuły i ładunku. Ostatni lot wersji 1.1 odbył się 17 stycznia 2016 o godzinie 18:42 UTC. Lot zakończył się sukcesem – wyniesieniem na orbitę satelity Jason-3 służącego do obserwacji oceanów. Pierwszy stopień rakiety wylądował na statku na Oceanie Spokojnym, ale jedna z nóg podtrzymujących nie została poprawnie zablokowana i złożyła się kilka sekund po lądowaniu, powodując przewrócenie się rakiety i eksplozję. === Falcon 9 v.1.2 === Pierwszy start tej wersji odbył się 21 grudnia 2015 o godzinie 1:29 UTC. Wersja 1.2, zwana również „Full Thrust” różni się od poprzedniej zwiększonym o 15% ciągiem silników Merlin pierwszego i drugiego stopnia, długością drugiego stopnia zwiększoną o około 0,5 m oraz użyciem bardziej schłodzonego paliwa (nafty) oraz ciekłego tlenu. Temperatura nafty została zmniejszona z 21 °C do −7 °C, a ciekłego tlenu z −180 °C do −207 °C. Niższa temperatura powoduje zwiększenie gęstości paliwa i utleniacza, przekładając się na 30 ton więcej materiału pędnego w zbiornikach o tej samej objętości. Oprócz tych zmian, wersja 1.2 wprowadza również szereg drobnych poprawek, m.in. wzmocnione nogi używa