Mali, oficjalnie Republika Mali (fr. République du Mali) – śródlądowe państwo położone w Afryce Zachodniej, siódme co do wielkości w Afryce, ze stolicą w Bamako. Graniczy z Algierią na północy, Nigrem i Burkina Faso na wschodzie, Wybrzeżem Kości Słoniowej i Gwineą na południu oraz z Senegalem i Mauretanią na zachodzie. Członek Unii Afrykańskiej. Mali podzielone jest na dziesięć regionów; jego granice na północy sięgają południowej Sahary, podczas gdy południowa część kraju, zamieszkana przez większość społeczeństwa, graniczy z rzekami Niger oraz Senegal. W strukturze gospodarczej kraju przeważa rolnictwo oraz rybołówstwo. Niektóre z bogactw naturalnych Mali to złoto, uran czy sól. == Etymologia == Nazwa kraju pochodzi od przedkolonialnego Imperium Mali, które istniało w okresie od XIII do XVI wieku, a w czasie największego rozkwitu, sięgało aż po Atlantyk. „Mali” w języku mandinka oznacza hipopotama, lecz z czasem zaczęło znaczyć również „miejsce, gdzie mieszka król”. == Historia == Ślady działalności człowieka na terenie obecnego Mali – rysunki i inskrypcje naskalne – sięgają okresu paleolitu i neolitu . Pierwsze osady rolnicze powstały w dolinie środkowego Nigru w III tysiącleciu p.n.e.  Ok. roku 250 p.n.e. w wewnętrznej delcie Nigru rozwinął się ośrodek handlowy Dżenne, który prężnie funkcjonował do XI w. n.e.  Przechodziły tędy szlaki karawanowe do Afryki północnej – handlowano kością słoniową, złotem, niewolnikami, gumą arabską i strusimi piórami . Wraz z rozwojem handlu transsaharyjskiego rozwinęły się trzy państwa: Imperium Ghany (IV–XI w.), Imperium Mali (XIII–XV w.) i królestwo Songhaju (XV–XVI w.), które kolejno dominowały w regionie . === Imperium Mali (XIII–XVI w.) === W okresie od VIII wieku do 1078 roku ziemie dzisiejszego Mali wchodziły w skład Imperium Ghany. Inwazja Almorawidów w 1076 roku osłabiła imperium , które wkrótce rozpadło się. Ok. 1235 roku, jeden z przywódców ludu Mandinka – Sundiata Keïta (1190–1255) pokonał wojska Soumaoro Kanté w bitwie pod Kiriną, a ok. 1240 roku utworzył Imperium Mali . Historia walk Sundiaty i powstania Imperium Mali opowiedziana jest w eposie o Sundiacie  . Ok. 1307 roku władzę objął mansa Musa I (1307–1332?), pod którego rządami Mali przeżywało okres największego rozkwitu, rozciągając się od Oceanu Atlantyckiego do masywu Adrar des Iforas. W XV w. imperium upadło a kontrolę nad regionem i szlakami handlowymi przejęło państwo Songhaj . W 1591 roku Songhaj najechały wojska marokańskie uzbrojone w muszkiety, region uległ destabilizacji a szlaki handlowe na północ zostały przerwane . === Kolonizacja === W wiekach XVII i XVIII w basenie Nigru powstało kilkanaście państw . Na początku XVII w. Bambara założyli swoje królestwo ze stolicą w Ségou . W 1773 roku Tuaregowie pokonali Marokańczyków i przejęli kontrolę nad zakolem Nigru . W 1833 roku Marokańczycy zostali pokonani pod Diré przez królestwo Fulbe utworzone na Macinie . Wiek XIX w Afryce Zachodniej charakteryzowało powstanie wielu państw muzułmańskich pod przywództwem dżihadystów i ekspansja kolonialna Francji . Seku Amadu (też: Shehu Ahmadu Lobbo; 1776–1844) obalił w 1810 r. władzę Fulbe i założył państwo religijne ze stolicą w Hamdullahi . Na północy Umar al-Hadżdż (1794–1864) założył w latach 40. państwo Tukulerów i pod hasłem świętej wojny podjął próbę zjednoczenia wszystkich małych państw na obszarze Mali  – w 1861 roku podbił królestwo Bambara a w 1864 roku tereny królestwa Fulbe . Jego syn Ahmadu Tall (1836–1897) objął władzę w Ségou, lecz nie udało mu się utrzymać kontroli nad wszystkimi terenami państwa utworzonego przez ojca . W latach 70. Samori Touré (1835–1900) utworzył na południu państwo Wasulu . W II połowie XIX w. Francja rozpoczęła ekspansję na tereny Sudanu Zachodniego . W 1855 roku wzniosła fort w Médine w zachodnim Mali . Na początku lat 80. XIX w., dzięki wysiłkom dyplomatycznym Josepha Gallieniego (1848–1916) Francuzi zaczęli kontrolować tereny na wschód aż do Kity . W kolejnych latach zaangażowali się militarnie, prowadząc zwycięskie wojny z państwami Tukulerów i Wasalu, przejmując kontrolę nad prawie całym terytorium obecnego Mali na początku XX w.  W 1890 roku powstał Sudan Francuski, który od 1892 roku był kolonią francuską . W 1904 roku Sudan Francuski stał się częścią Francuskiej Afryki Zachodniej . Na początku XX w. lokalna ludność zaczęła występować przeciwko kolonistom . Wystąpienia te nasiliły się we wschodniej części kraju w okresie 1915–18 . === Dekolonizacja === Po II wojnie światowej zaczęły powstawać pierwsze partie polityczne a ruch niepodległościowy przybrał na sile . W 1946 powstał Związek Sudański, będący częścią składową Afrykańskiego Zrzeszenia Demokratycznego (RDA), któremu przewodził Modibo Keïta (1915–1977) . W 1958 roku Sudan Francuski proklamował powstanie autonomicznej Republiki Sudanu Zachodniego w ramach Wspólnoty Francuskiej . W 1959 Sudan Zachodni i Senegal utworzyły Federację Mali, do której przez krótki czas należały też Górna Wolta i Dahomej . W 1960 roku Federacja Mali uzyskała niepodległość w ramach Wspólnoty Francuskiej . Dwa miesiące później federacja rozpadła się, a 22 września 1960 roku Sudan Zachodni ogłosił niepodległość jako Republika Mali . === Niepodległe Mali === Pierwszym prezydentem kraju został lider ruchu niepodległościowego, Keïta, który zdystansował się od Francji i nawiązał bliskie stosunki z krajami komunistycznymi, które wspierał na arenie międzynarodowej . Mali zaczęło wprowadzać gospodarkę planową . Doprowadziło to do ucieczki kapitału zagranicznego, podniesienia podatków i inflacji . Polityka gospodarcza i zainaugurowana w 1967 roku rewolucja kulturalna nie zyskały poparcia społecznego . 19 listopada 1968 roku doszło do wojskowego zamachu stanu przeprowadzonego przez Moussa Traoré . Traoré utworzył juntę o nazwie Wojskowy Komitet Wyzwolenia Narodowego i został prezydentem . Konstytucja została zawieszona i wprowadzono zakaz działalności partii politycznych . Traoré nawiązał bliską współpracę z Francją . Nowa konstytucja z 1974 roku wprowadziła jednopartyjny system prezydencki . W 1976 roku utworzona została jedyna legalna partia w kraju – Demokratyczny Związek Ludu Malijskiego (UDPM), która grupowała wojskowych i na czele której stanął Traoré . Traoré był wybierany prezydentem w 1979 i 1985 roku . Na przełomie lat 70. i 80. XX w. doszło do studenckich protestów antyrządowych, które zostały krwawo stłumione przez juntę . Mali pogrążone było w kryzysie ekonomicznym spotęgowanym przez wieloletnie susze . Dwukrotnie, w latach 1974–1975 i w 1985 roku, prowadziło wojnę z Burkina Faso . Konflikt graniczny został ostatecznie rozstrzygnięty przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w 1986 roku . Pod koniec lat 80. XX w. zadłużone Mali przyjęło pod presją wierzycieli program liberalizacji gospodarki przy wsparciu Banku Światowego . W 1991 roku nasiliły się ruchy na rzecz demokratyzacji kraju, w wielu miastach odbywały się demonstracje, dochodziło do zamieszek . W marcu reżim Traoré został obalony przez grupę oficerów pod przywództwem Amadou Toumani Touré . Zatwierdzona w referendum w 1992 roku nowa konstytucja wprowadziła system wielopartyjny . W tym samym roku przeprowadzono wolne wybory parlamentarne, które wygrał Sojusz na rzecz Demokracji w Mali (ADEMA-PASJ), a jej przywódca Alpha Oumar Konaré zwyciężył w wyborach prezydenckich . Na północy kraju wybuchały raz po raz konflikty między osiadłą czarną ludnością a powracającymi z emigracji w Algierii i Libii koczowniczymi Tuaregami . W 1997 roku kolejne wybory ponownie wygrał Sojusz, a Konaré został po raz drugi prezydentem . Pod koniec lat 90. Mali zaczęło realizować kolejne programy reform gospodarczych przy wsparciu Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego . === XXI wiek === W 2002 roku władzę objął Toumani Touré, a rok później na zachodzie kraju doszło do starć między rywalizującymi grupami islamskimi . Rząd Touré borykał się z nieustającymi problemami gospodarczymi i konfliktami na tle etnicznym i religijnym . W 2003 i 2005 roku umorzono długi państwa, a w 2007 roku Touré został ponownie wybrany prezydentem kraju . W 2007 roku doszło do wznowienia walk z Tuaregami na północy kraju . Do zaognienia relacji państwa z Tuaregami doszło w 2012 roku, kiedy po obaleniu i zabójstwie przywódcy Libii, pułkownika Muammara al-Kaddafiego (1942–2011), do Mali powrócili tuarescy najemnicy, walczący w czasie wojny domowej po stronie Kaddafiego . Napływ nowych, dobrze uzbrojonych i wyćwiczonych bojowników zmienił sytuację w regionie i w rezultacie w styczniu 2012 roku doszło do wybuchu zbrojnego powstania Tuaregów, które przerodziło się w wojnę domową pod przewodnictwem Narodowego Ruchu Wyzwolenia Azawadu. Do rebelii włączył się też Arabski Ruch Azawadu. W związku z niepowodzeniami rządu w walce z rebeliantami tuareskimi, w marcu 2012 roku doszło do buntu armii i zamachu stanu . Władzę w państwie w następstwie przewrotu objął Narodowy Komitet na rzecz Przywrócenia Demokracji i Państwa pod przywództwem Amadou Sanogo . W odpowiedzi Unia Afrykańska i Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej nałożyły na juntę i Mali sankcje, co szybko doprowadziło do niedoborów żywności i energii oraz wzrostu cen . Rebelianci tuarescy wykorzystali moment niestabilności politycznej, przejmując kontrolę nad północną częścią kraju wraz z miastami Gao i Timbuktu . 6 kwietnia 2012 roku tuareska grupa Narodowy Ruch na Rzecz Wyzwolenia Azawadu (fr. Mouvement National pour la Libération de l’Azawad, MNLA) ogłosiła utworzenie niezależnego państwa Azawad . Tego samego dnia Touré zgodził się na madiację Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Zachodniej i ustąpił ze stanowiska . 12 kwietnia tymczasowym prezydentem kraju został prezydent Zgromadzenia Narodowego Dioncounda Traoré . Miesiąc później w wyniku ataku demonstrantów na pałac prezydencki w Bamako, Dioncounda został pobity do nieprzytomności i z urazami głowy trafił do szpitala . Po leczeniu we Francji wrócił pod koniec lipca do Mali, by ut