Reprezentacja Związku Radzieckiego w piłce nożnej mężczyzn – drużyna reprezentująca ZSRR w międzynarodowych meczach i turniejach piłkarskich. Funkcjonowała w latach 1922–1991. W barwach reprezentacji ZSRR grali głównie Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini, Gruzini lub Ormianie, a w mniejszym stopniu zawodnicy pochodzący z pozostałych republik radzieckich. == Zarys == Na Euro 1992 dawna reprezentacja Związku Radzieckiego, prowadzona przez Anatolija Byszowca, zagrała pod nazwą Wspólnota Niepodległych Państw. W okresie stalinowskim futbol radziecki istniał w warunkach częściowej izolacji międzynarodowej. Radziecka federacja piłkarska nie była członkiem FIFA, a reprezentacja ZSRR – Sborna – nie mogła rozgrywać oficjalnych meczów międzynarodowych. Przez długi czas jej jedynymi przeciwnikami były: Turcja oraz drużyny robotnicze z Niemiec i Austrii. Od 1936 roku w towarzyskich meczach z drużynami zagranicznymi występowały jedynie kluby. Rzeczywistym debiutem międzynarodowym radzieckiego futbolu był występ na Igrzyskach Olimpijskich w Helsinkach w 1952 roku. Reprezentacja Związku Radzieckiego grała w siedmiu turniejach o Puchar Świata FIFA. Najlepszy wynik zanotowała w roku 1966, kiedy, po porażce z RFN 1–2 w półfinale i z Portugalią 1–2 w meczu o trzecie miejsce, została ostatecznie czwartą drużyną świata. Znacznie lepsze wyniki osiągała w mistrzostwach Europy. W turnieju inauguracyjnym, w 1960 roku, po zwycięstwie nad Jugosławią zdobyła Puchar Henri Delaunaya. Później trzykrotnie przegrywała w finale (1964, 1972 i 1988), a w 1968 roku zajęła czwarte miejsce. Reprezentacja ZSRR odnosiła również sukcesy w piłce olimpijskiej, młodzieżowej i juniorskiej – dwukrotnie zdobywała złoty medal na Igrzyskach Olimpijskich (w 1956 i 1988 roku), trzykrotnie brązowy (w 1972, 1976 i 1980 roku), ponadto wygrała pierwsze mistrzostwa świata U-21 w 1977 roku i mistrzostwa świata U-16 w 1987 roku. == Lata 1922–1952 == === Lata 1922–1925 === Życie piłkarskie na terenie Rosji zamarło w okresie rewolucji październikowej w 1917 roku i wojny domowej w latach 1917–1922. Po zakończeniu działań wojennych i po przejęciu pełni władzy przez komunistów kontrolę nad rozgrywkami piłkarskimi sprawowała Wszechzwiązkowa Rada Kultury Fizycznej (ros. Всесоюзный совет физической культуры, Wsiesojuznyj sowiet fiziczeskoj kultury). 21 sierpnia 1923 roku swój pierwszy mecz rozegrała reprezentacja Rosyjskiej FSRR, składająca się z zawodników z Moskwy i Leningradu. W rozegranym w Sztokholmie meczu ze Szwecją wygrała 2–1. W następnych tygodniach reprezentanci Rosyjskiej FSRR rozegrali jeszcze dwa zwycięskie mecze: 30 sierpnia z Norwegią i 18 września z Estonią. Rozegrane w Tallinnie spotkanie z Estonią uznawane jest przez statystyków za pierwszy mecz międzypaństwowy drużyny radzieckiej. Pierwsze oficjalne spotkanie międzypaństwowe kadra ZSRR rozegrała 16 listopada 1924 roku w Moskwie. Jej rywalem była drużyna Turcji. Sborna wygrała 3–0. === Lata 1925–1952 === W latach 1925–1935 mecze międzynarodowe reprezentacja ZSRR rozgrywała jedynie z Turkami. Poza tym jej rywalami były różnego rodzaju drużyny klubowe i amatorskie (przede wszystkim robotnicze) z Niemiec czy Austrii. W tym czasie radziecka federacja nie była członkiem FIFA, w związku z czym Sborna nie rozgrywała meczów międzypaństwowych z innymi drużynami narodowymi, zaś ich stali sparingpartnerzy Turcy nie występowali jako oficjalna reprezentacja. Mecze ZSRR–Turcja rozegrane w latach 1931–1935 nie są uznawane przez FIFA za oficjalne mecze międzynarodowe. W 1934 roku przy Wszechzwiązkowej Radzie Kultury Fizycznej utworzono Sekcję Piłki Nożnej (ros. Секция футбола СССР, Sekcija futboła SSSR). Dwa lata później ruszyły rozgrywki o Mistrzostwo ZSRR, do których dopuszczono drużyny klubowe. W drugiej połowie lat trzydziestych i w latach czterdziestych to właśnie kluby reprezentowały radziecki futbol na arenie międzynarodowej, rozgrywając towarzyskie spotkania z drużynami zagranicznymi. Na czas wielkiej wojny ojczyźnianej z Niemcami (II wojna światowa) ponownie zawieszone zostały wszelkie rozgrywki. == Lata 1952–1960 == === Lata 1952–1956 === ==== 1952 rok – debiut na Igrzyskach Olimpijskich ==== Sekcja Piłki Nożnej ZSRR (w 1959 roku przekształcona w Federację – Федерация Футбола СССР, Fiedieracija Futboła SSSR) uzyskała członkostwo w FIFA dopiero w 1946 roku, a w UEFA w 1954 roku. W 1952 roku radziecka reprezentacja przystąpiła po raz pierwszy do rozgrywek międzynarodowych. Zawodnicy ZSRR pojechali do Helsinek na turniej piłki nożnej Igrzysk Olimpijskich. Po wygraniu w rundzie eliminacyjnej z Bułgarią piłkarze Sbornej trafili w I rundzie na Jugosławię. Po remisie w pierwszym spotkaniu rozegrano dodatkowy mecz, który reprezentanci ZSRR przegrali i odpadli z turnieju. Porażka z Jugosławią miała również bardzo poważne znaczenie z politycznego punktu widzenia – był to bowiem okres silnych napięć na tle politycznym pomiędzy władzami ZSRR z Józefem Stalinem na czele a przywódcą Jugosławii Josipem Tito. Na helsińskim turnieju po raz pierwszy szerokiej publiczności międzynarodowej pokazali się tacy zawodnicy jak rozgrywający Igor Netto (22, Spartak Moskwa) czy obrońca Anatolij Baszaszkin (28, CSKA Moskwa) oraz późniejszy selekcjoner Konstantin Bieskow (32, Dinamo Moskwa). ==== 1956 rok – złoty medal na Igrzyskach Olimpijskich ==== Zdecydowanie lepiej radziecka kadra zaprezentowała się na kolejnym turnieju olimpijskim w Melbourne, zdobywając złoty medal. W rundzie eliminacyjnej Sborna pokonała Izrael, a w kolejnych rundach wyeliminowała kolejno RFN, Indonezję i Bułgarię. W meczu finałowym drużyna radziecka zrewanżowała się zespołowi Jugosławii za porażkę sprzed 4 lat, wygrywając 1–0. Strzelcem jedynego gola był Anatolij Iljin (25, Spartak Moskwa). Liderem i kapitanem drużyny był uczestnik poprzednich Igrzysk – Nietto. W ekipie Sbornej pojawili się jednak także inni gracze wysokiej klasy, zwłaszcza para młodych napastników Torpedo Moskwa: 22-letni Walentin Iwanow i 19-letni Eduard Strielcow. Jednak na największą gwiazdę zespołu wyrastał bramkarz Lew Jaszyn (27, Dinamo Moskwa), który przez długie lata miał być pewnym punktem radzieckiej kadry. Głównym trenerem zespołu podczas Igrzysk był Gawrił Kaczalin. === 1958 rok – debiut na mistrzostwach świata === W 1957 roku prowadzona przez Kaczalina drużyna Związku Radzieckiego po raz pierwszy w historii przystąpiła do eliminacji mistrzostw świata w Szwecji. W grupie eliminacyjnej rywalizowała z Finlandią oraz Polską. Trudniejszym rywalem okazali się biało-czerwoni. W inauguracyjnym meczu eliminacji drużyna radziecka wygrała co prawda 3–0, jednak rewanżowe spotkanie, po dwóch golach Gerarda Cieślika, wygrali Polacy. Ponieważ obie drużyny zakończyły rundę grupową z taką samą liczbą punktów o awansie decydował baraż na neutralnym terenie. 24 listopada 1957 w Lipsku (NRD) Sborna wygrała z reprezentacją Polski 2–0 i wywalczyła pierwszy w historii radzieckiego futbolu awans na mistrzostwa świata. Drużyna ZSRR rozpoczęła udział w turnieju finałowym od remisu 2–2 z Anglią. Następnie wygrała z Austrią 2–0 i przegrała z Brazylią 0:2. W meczu barażowym decydującym o awansie z grupy pokonała Anglię 1–0. W ćwierćfinale Sborna musiała uznać wyższość Szwedów, którzy pokonali ZSRR 2–0. O obliczu zespołu radzieckiego w mistrzostwach świata w dużej mierze decydowali złoci medaliści z Melbourne: Jaszyn w bramce, Borys Kuzniecow (30, Dinamo Moskwa) w obronie oraz czwórka napastników: W. Iwanow, Iljin, Siergiej Salnikow (33, Spartak Moskwa) oraz Nikita Simonian (32, Spartak Moskwa), zastępujący w roli kapitana Igora Niettę, który na szwedzkim turnieju wystąpił jedynie w meczu z Brazylią. Olimpijczyków wspierali obrońcy Dinama Moskwa: 28-letni Władimir Kiesariew i 32-letni Konstantin Kriżewski oraz pomocnicy: Jurij Wojnow (27, Dynamo Kijów), Wiktor Cariow (27, Dinamo Moskwa) i Aleksander Iwanow (30, Zenit Leningrad). Znaczącym osłabieniem drużyny był brak Eduarda Strielcowa, który po odmowie przejścia z Torpedo do Dinama lub CSKA Moskwa został usunięty z kadry, a następnie skazany w pokazowym procesie pod zarzutem gwałtu i osadzony w obozie pracy. === 1960 rok – zwycięstwo w mistrzostwach Europy === Po mistrzostwach świata pracę z reprezentacją kontynuował Kaczalin. We wrześniu 1958 roku drużyna Związku Radzieckiego przystąpiła do eliminacji rozgrywanych po raz pierwszy mistrzostw Europy. Rozgrywany 28 września mecz 1/8 finału mistrzostw z Węgrami był zarazem inauguracyjnym spotkaniem całych rozgrywek. Zawodnikowi radzieckiemu – Anatolijowi Iljinowi przypadł zaszczyt strzelenia pierwszej bramki w historii mistrzostw Europy (w czwartej minucie meczu z Węgrami). Po zwycięstwie w dwumeczu z Madziarami w ćwierćfinale drużyna ZSRR miała spotkać się z Hiszpanią (która wcześniej wyeliminowała Polskę). Do dwumeczu jednak nie doszło. Znany z antykomunistycznych przekonań przywódca Hiszpanii Francisco Franco nie wyraził zgody na podróż podopiecznych trenera Helenio Herrery do Moskwy ani na pobyt na hiszpańskim terenie zawodników radzieckich. UEFA zweryfikowała wyniki obu niedoszłych meczów jako walkowery 3–0 dla ZSRR. Tym samym Sborna awansowała do turnieju finałowego. Kaczalin przebudował skład reprezentacji wprowadzając do niej zawodników, którzy nie grali na mistrzostwach świata w Szwecji. Do Jaszyna, Wojnowa, W. Iwanowa i powracającego w roli kapitana Netty dołączyli obrońcy: Giwi Czocheli (23, Dinamo Tbilisi), Anatolij Maslonkin (30, Spartak Moskwa) i Anatolij Krutikow (27, Spartak Moskwa) oraz napastnicy: Sława Metreweli (24, Torpedo Moskwa), Wiktor Poniedielnik (23, SKA Rostów), Walentin Bubukin (27, Lokomotiw Moskwa) i Michaił Meschi (23, Dinamo Tbilisi). Spośród nowicjuszy istotną rolę odegrali zwłaszcza Poniedielnik oraz gracze pochodzący z Gruzji: Czocheli, Metreweli i Meschi. Po zwycięstwie 3–0 w półfinale z Czechosłowacją podopieczni Kaczalina przystąpili 10 lipca 1960 roku do finałowej gry z Jugosławią. Podobnie jak finale Igrzysk Olimpijskich w Melbourne i tym razem górą była drużyna