Alaksandr Ryhorawicz Łukaszenka (biał. Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка, ros. Александр Григорьевич Лукашенко, Aleksandr Grigorjewicz Łukaszenko; ur. 30 sierpnia 1954 w Kopysiu) – białoruski polityk, prezydent Białorusi od 1994, sprawujący władzę autorytarną, od 2020 nieuznawany przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kanadę oraz Unię Europejską za legalnego przedstawiciela tego państwa na arenie międzynarodowej. == Życiorys == === Młodość === Urodził się 30 sierpnia 1954 roku w osiedlu typu miejskiego Kopyś, w rejonie orszańskim obwodu witebskiego Białoruskiej SRR jako jedyne dziecko Kaciaryny Trafimauny Łukaszenki, niezamężnej pracownicy Orszańskiego Kombinatu Lnianego. Jego ojciec jest nieznany. Wkrótce po urodzeniu Alaksandra, matka przeprowadziła się z nim w pobliże swojej rodziny, do Aleksandrii (wówczas Aleksandria-2, centrum kołchozu „Dnieprowski”), gdzie pracowała jako dojarka. Alaksandr wychowywał się w trudnych warunkach materialnych i ze stygmatem panieńskiego dziecka. Uczył się w Szkole Średniej w Aleksandrii i chodził do szkoły muzycznej, gdzie od V do VIII klasy opanowywał grę na bajanie. W 1969 roku zaczął być aktywny politycznie i wstąpił do Rewolucyjnego Komunistycznego Związku Młodzieży (Komsomołu), w którym zajmował się propagandą. W latach 1971–1975 studiował na Wydziale Historycznym Mohylewskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego (MPIP), po ukończeniu którego uzyskał wykształcenie nauczyciela historii i wiedzy o społeczeństwie. Skierowano go na kilka miesięcy do pracy w Szkole Średniej nr 1 w Szkłowie jako nauczyciela i sekretarza komitetu Komsomołu (według innego źródła w tym okresie pracował na MPIP dla Komsomołu, kontrolując jakość żywności). Od listopada 1975 do 1977 roku (według innego źródła – do 1976) odbywał obowiązkową służbę wojskową w szeregach pogranicznych wojsk KGB w Brześciu. Pełnił tam funkcję instruktora oddziału politycznego ds. Komsomołu w jednostce wojskowej nr 2187 Zachodniego Okręgu Pogranicznego. W latach 1977–1978 pracował jako sekretarz komitetu Komsomołu Mohylewskiej Miejskiej Organizacji ds. Handlu Towarami Spożywczymi i instruktor Październikowego Rejonowego Komitetu Wykonawczego miasta Mohylewa. W latach 1978–1980 był sekretarzem odpowiedzialnym Szkłowskiej Rejonowej Filii Wszechzwiązkowego Towarzystwa „Wiedzy” (ros. „Znanije”). W 1979 roku wstąpił do Komunistycznej Partii Białorusi i zaczął podejmować wysiłki w kierunku uzyskania stanowiska kierowniczego w kołchozie. W latach 1980–1982 ponownie znalazł się w wojsku, służąc w 120. Gwardyjskiej Dywizji Piechoty Zmechanizowanej Sił Zbrojnych ZSRR w Mińsku jako zastępca ds. politycznych dowódcy kompanii czołgów w jednostce wojskowej nr 04104. W latach 1982–1983 pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego kołchozu „Udarnik” w rejonie szkłowskim. W latach 1983–1985 był zastępcą dyrektora Szkłowskiego Kombinatu Materiałów Budowlanych. W 1985 roku ukończył Białoruską Państwową Akademię Gospodarstwa Wiejskiego, zdobywając wykształcenie ekonomisty produkcji rolno-przemysłowej. W latach 1985–1987 pracował jako sekretarz komitetu partyjnego kołchozu im. Lenina. Od marca 1987 do lipca 1994 roku (według innych źródeł – do 1990 roku) pracował jako dyrektor sowchozu „Haradziec” w rejonie szkłowskim. W tym okresie w Związku Radzieckim zaczęto wprowadzać reformy polityczne i gospodarcze w ramach tzw. „pieriestrojki”. Alaksandr Łukaszenka odniósł się do nich entuzjastycznie, zwłaszcza do reform wprowadzających leasing w kołchozach, pozwalający samodzielnie gospodarować nadwyżkami produkcji. Jego zarządzanie sowchozem uznano za efektywne, w wyniku czego został m.in. wybrany do komitetu rejonowego KPB i zaproszony do Moskwy na konferencję prowadzoną przez Michaiła Gorbaczowa jako przykład dyrektora z powodzeniem wprowadzającego zasady leasingu. Pełniąc funkcję dyrektora sowchozu, odznaczył się jednak także brutalnym podejściem do pracowników, stosując przemoc fizyczną wobec 8 do 12 z nich. Za pobicie sowchozowego traktorzysty zostało przeciwko niemu wszczęte śledztwo. Zdaniem Alaksandra Fiaduty, Alaksandr Łukaszenka już w młodości cechował się bardzo wysokimi ambicjami i dążył do politycznej kariery w strukturach państwa radzieckiego poprzez wejście w skład, a następnie awans w łonie tzw. „nomenklatury”. W okresie ZSRR wszedł w skład politycznej nomenklatury średniego szczebla w obwodzie mohylewskim, nie należał jednak do elity politycznej Białoruskiej SRR. === Działalność polityczna przed prezydenturą === W 1989 roku Alaksandr Łukaszenka zorganizował w swoim sowchozie okręgowe zebranie wyborcze i został wystawiony jako kandydat z tego okręgu na deputowanego na Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR. W czasie kampanii wyborczej dystansował się od KPB, obwiniając działaczy partyjnych i mieszkańców miast za złą sytuację materialną swoich wyborców. Przegrał w drugiej turze w stosunku 49% do 51% z Wiaczasłauem Kiebiczem. W czasie wyborów parlamentarnych 4 marca 1990 roku został wybrany na deputowanego ludowego do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR XII kadencji, pokonując w drugiej turze swojego byłego przełożonego, Jausieja Karniejeua z wynikiem 68,2%. W związku z otrzymaniem immunitetu, śledztwo przeciwko Łukaszence w sprawie pobicia traktorzysty zostało umorzone. Pracując w parlamencie, Alaksandr Łukaszenka wyróżniał się wysoką aktywnością. Często korzystał z możliwości wystąpień i zabierał głos w debatach, także w dziedzinach niebędących jego specjalnością. W swoich wystąpieniach popierał prywatyzację, identyfikował się jako opozycjonista i dystansował od KPB, która w tym czasie traciła wpływy. Poparł inicjatywę Hienadzia Hruszawego, aby zorganizować wyjazd dzieci poszkodowanych w wyniku katastrofy w Czarnobylu na rehabilitację do Niemiec, organizując grupę ze Szkłowa. Uczestniczył w spotkaniach opozycyjnej frakcji Białoruskiego Frontu Ludowego (BFL), jednak większość jego propozycji była tam odrzucana jako bliska ideologii komunistycznej i niezgodna z polityką frakcji. Uczestniczył w tworzeniu Partii Zgody Ludowej, razem z Alaksandrem Sasnouem kierując pierwszym posiedzeniem komitetu organizacyjnego partii. Kandydował do jej kierownictwa, ale nie został wybrany. Zdaniem Sasnoua, Łukaszenka nie miał żadnych konstruktywnych propozycji, a przede wszystkim dążył do objęcia kierowniczego stanowiska. W kwietniu 1991 roku, w czasie strajków przeciwko podwyżkom cen, wystąpił o odwołanie ze stanowiska premiera Wiaczasłaua Kiebicza. Na przełomie wiosny i lata tego samego roku utworzył grupę deputacką „Komuniści dla Demokracji” (według innego źródła – frakcję „Komuniści Białorusi za Demokrację”). Frakcja i jej lider potępiali politykę KPB i wyrażali poparcie dla niepodległości Białorusi. W sierpniu 1991 roku, podczas puczu moskiewskiego, Alaksandr Łukaszenka określał się jako zwolennik „pieriestrojki” i demokratyzacji, obwiniając komunistów o kryzys, w którym znalazł się kraj. Ostro wystąpił przeciwko propozycji pierwszego sekretarza KC KPB Anatola Małafiejeua, by ogłosić w republice stan wyjątkowy i utworzyć stanowisko prezydenta, twierdząc, że grozi to wprowadzeniem na Białorusi dyktatury. 24 sierpnia 1991 roku, na nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej zwołanej na wniosek deputowanych BFL, na wniosek Alaksandra Łukaszenki i Wiktara Hanczara został odwołany ze stanowiska przewodniczący parlamentu Mikałaj Dziemianciej. Łukaszenka wystąpił przeciwko upaństwowieniu własności dawnego Komsomołu (przemianowanego na Związek Młodzieży Białorusi). Dzięki jego staraniom organizacja zachowała swoje struktury, nieruchomości, dotacje budżetowe i inną własność. W późniejszym okresie Alaksandr Łukaszenka zaczął się deklarować jako zwolennik prezydenckiego systemu władzy, twierdząc, że wprowadzi to oczekiwane przez naród silne przywództwo i poczucie kierunku. Popierał ścisłe związki Białorusi z Rosją, twierdząc, że Białorusini i Rosjanie walczyli razem w Armii Czerwonej przeciwko nazistom, a upadek Związku Radzieckiego był największą katastrofą XX wieku. Proponował unię gospodarczą z Rosją, wspólną walutę i wprowadzenie języka rosyjskiego jako drugiego, obok białoruskiego, języka oficjalnego na Białorusi. Zapowiadał chęć walki z korupcją. Za problemy materialne mieszkańców Białorusi obwiniał kierownictwo polityczne kraju, przede wszystkim premiera Wiaczasłaua Kiebicza i przewodniczącego Rady Najwyższej Stanisłaua Szuszkiewicza. W kwietniu 1993 roku (według innego źródła – 4 czerwca 1993 roku) objął funkcję przewodniczącego Czasowej Komisji ds. Badania Działalności Komercyjnych Struktur Utworzonych przy Organach Władzy Państwowej (zwanej potocznie „Komisją do Walki z Korupcją”). Zwolennikiem przyznania mu tego stanowiska był przewodniczący Rady Najwyższej Stanisłau Szuszkiewicz, który zakładał, że bezkompromisowy polityk przyczyni się do wykrycia bezprawnych działań ludzi z otoczenia premiera Wiaczasłaua Kiebicza. „Komisja do Walki z Korupcją” posiadała znaczne pełnomocnictwa, w tym prawo do kontroli dowolnej dokumentacji wszelkich organizacji, łącznie z niepaństwowymi. W grudniu 1993 roku Łukaszenka zaprezentował w Radzie Najwyższej raport na temat korupcji w ponad trzygodzinnym wystąpieniu transmitowanym na żywo przez media. Formułował w nim zarzuty pod adresem zarówno urzędników średniego szczebla, jak i kierownictwa Rady Najwyższej, przede wszystkim premiera Wiaczasłaua Kiebicza i przewodniczącego Rady Najwyższej Stanisłaua Szuszkiewicza. W odpowiedzi prokurator generalny stwierdził, że wszystkie przedstawione w raporcie sprawy zostały już zbadane i wyjaśnione, w związku z czym nikomu nie postawiono oficjalnych zarzutów. Tym niemniej Alaksandr Łukaszenka stał się wówczas powszechnie znany w społeczeństwie jako nieprzejednany przeciwnik korupcji, a na jego konkurentów politycznych zostało rzucone podejrzenie. W późniejszym czasie kontynuował tę linię, twierdząc, że cała klasa polityczna Białorusi jest skorumpowana, a przyczyną podejrzeń mogło być np. posiadanie mieszkania czy samochodu. W czasie wystąpień w mediach oskarżał o „nielegalne machinacje” wicepr