# Styl Empire (Styl Cesarstwa) Styl Empire, określany również jako styl Cesarstwa, to jedno z najbardziej reprezentatywnych i monumentalnych odvartych w historii sztuki europejskiej. Narodził się we Francji na przełomie XVIII i XIX wieku i trwał w pełnej krasie przez okres panowania Napoleona I Bonaparte (1800–1815). Był u szczytowej formy manifestacją ideologii i potęgi I Cesarstwa Francuskiego. Ten odmiana późnego klasycyzmu błyskawicznie zapanowała nie tylko w kraju nad Sekwaną, ale także w całej Europie, w tym na terenach dawnej Rzeczypospolitej, głównie w Księstwie Warszawskim, a także głęboko we Francji. W Niemczech i Austrii styl Empire naturalnie współistniał i przechodził w styl Biedermeier. ## Geneza i inspiracje Twórcy stylu, architekci Charles Percier i Pierre François Louis Fontaine, stanowili osobisty skład projektujący cesarza i jego dwór. Ich twórczość opierała się na dogłębnym studium rzymskich i greckich form klasycznych, które traktowano jako wzór absolutnej doskonałości i potęgi cywilizacyjnej. Co ciekawe, w epoce napoleońskiej ogromną rolę odegrał również zjawisko egyptomanii, wywołane podróżami wojsk i uczonych napoleońskich do Egiptu. Sztuka staroegipska stała się więc równie ważnym, a czasem nawet dominującym motywem obok rzymskich proporcji i greckich detali. Cały projekt sztuki epoki napoleońskiej służył konkretnym celom politycznym. Miał on budować mit cesarza, czynić z niego nowego rzymskiego władcy i potężnego zarządcy Europy. Sztuka stawała się wówczas narzędziem propagandy o sile bezwzględnej. ## Ornamentyka i symbole Styl Empire charakteryzuje się niezwykle bogatą, lecz surową w formie dekoracji. Zestawia ona ciężar form architektonicznych z precyzją detali. Powtarzającymi się motywami i symbolem stylu były m.in.: * **Wielka litera "N"** – inicjał cesarza Napoleona, często umieszczana w złoconym wienieczu laurowym, symbolizującym zwycięstwo i cesarzowy majestat. * **Pszczoły** – wybrane przez Napoleona jako symbol pracowitości i lojalności, będące alternatywą dla średniowiecznego salamandra (symbolu Valois) czy róż (symbolu Burbonów). * **Orły cesarskie** – często wplatające w dziobach festony, będące jasnym nawiązaniem do orła rzymskiego. Gwiazdy pełniły rolę symboli wojskowych i astralnych, nawiązując do rangi cesarza jako władcy całego świata. * **Draperie i tkaniny** – bogato drapieżne zwinięcia materiałów, często imitujące te z antycznych rzymskich i greckich wnętrz, podkreślające majestat i bogactwo. * **Motywy staroegipskie** – sfinksy, lotusy, hieroglify i piramidy, które nadawały stylowi egzotyczny i mistyczny sznyt. * **Rzymskie kariatydy** – figury podporządkowane kolumn, w stylu Empire często ujmowane jako płaskie formy, nadające wnętrzom i elewacjom głębię. * **Łabędzie** – motyw niezwykle upodobany przez cesarzową Józefinę de Beauharnais, symbol wdzięku i czystości, powszechnie wykorzystywany m.in. w zdobnictwie porcelany, podłokietników, dywanów oraz drapieżnych narzut. * **Płaskie pilastry** – wyraźne, często złocone główne kolumn, zdobne i monumentalne. ## Sztuka użytkowa i meble Projektowanie wnętrz i mebli zajął się duży, a kluczowy wkład w rozwój tego nurtu wniósł właśnie Charles Percier i Pierre François Louis Fontaine. W 1802 roku wydali oni fundamentalną dla stylu książkę *„Palaise, maisons et autres edifices de Rome moderne”* (Paryż), która stała się kompendium wiedzy dla europejskich architektów i projektantów. Później, w 1833 roku, ukazała się również ich praca *„Résidences des souverains”* (Rezydencje władców), dokumentująca majestat dworskiej architektury. We wnętrzach stylu Empire kładziono najwyższą wagę na reprezentację i harmonię przestrzeni. Wnętrza pałacyku w Rueil-Malmaison, rezydencji cesarzowej, okazały się arcydziełami nowego stylu. Niezwykle okazałe i zyskujące charakter religijno-pałacowy wnętrza Grand Trianon w Wersalu oraz Luwrze stanowiły potężne manifestacje władzy Napoleona. Niezwykłe bogactwo materiałów – marmury, złoto, ciemne lasy (szczególnie palisander) – stwarzało atmosferę absolutnego bogactwa. Klasycznym przykładem architektury epoki napoleońskiej jest Łuk Triumfalny na Placu Carrousel w Paryżu, będący bezpośrednim nawiązaniem do rzymskich łuków triumfalnych i celebrującym zwycięstwa armii francuskiej. ## Architektura monumentalna Architektura stylu Empire naśladuje nierozerwalnie elementy starożytne, czerpiąc z nich proporcje, symetrię i ład. Jej najważniejszymi cechami charakterystycznymi są: 1. **Ścisła symetria** – budowniczy dążyli do absolutnego balansu w projektowaniu obiektów. 2. **Monumentalizm** – gigantyzm form był wyrazem potęgi politycznej i wojskowej cesarstwa. 3. **Surowość formy architektonicznej** – duże, ciężkie bryły często nawiązywały do architektury starożytnego Rzymu, z jego potężnymi ścianami i gzymnastykami. 4. **Liczne elementy dekoracyjne** – detale, często złocone lub marmurowe, nadające elewacjom bogactwa. Paryskie przykłady obfitości w architekturze to m.in. kościół św. Marty (La Madeleine), który miał przypominać klasyczny świątynię, oraz giełda Palais Brongniart. W całej Francji i na kontynencie rozsiane są liczne łuki triumfalne, z których najsłynniejszym jest z pewnością Łuk Triumfalny na placu Charlesa de Gaulle'a (Plac gwiazdy). Wpływ stylu Empire odczuwalny był również głęboko na wschodzie. W Rosji, w Sankt Petersburgu, wybudowano w tym stylu potężne gmachy na początku XIX wieku, m.in. imponujący gmach Instytutu Górniczego oraz monumentalną Admiralicję. Na ziemiach polskich, które po utworzeniu Księstwa Warszawskiego i Księstwa Krakowskiego znalazły się w strefie wpływów napoleońskich, styl Empire przyjął własny, unikalny sznyt. W Polsce zachowały się niezwykłe realizacje, takie jak budynek ratusza w Wejherowie oraz Pałac Brunszwickich w Kołobrzegu. Obiekty te łączą ciężar form klasycystycznych z bogatym ornamentem epoki napoleońskiej, stanowiąc w polskim krajobrazie architektonicznym jaskrawy wyjątkowy i niezwykle reprezentacyjny. ## Malarstwo i sztuka walki Malarstwo epoki napoleońskiej pełniło rolę precyzyjnego narzędzia propagandy artystycznej. Oczekiwano od artystów, by nawiązywali do triumfów cesarza i czcili jego zwycięstwa. Najważniejszym i najbardziej wpływowym artystą tego okresu był Jacques-Louis David. To on uwiecznił cesarza na płótnie w słynnym trójcy obrazów: *„Koronacja Napoleona”*, *„Napoleon przekraczający Przełęcz Świętego Bernarda w 1800 roku”* oraz niezwykle intymnym *„Napoleon w swoim gabinecie”*. Malował go również François Gérard, tworząc obrazy skupione na majestacie i zmyślonej potędze dworu. Antoine-Jean Gros pełnił funkcję oficjalnego artysty armii napoleońskiej, będąc świadkiem naocznym wielu bitew i zapisując na płótnie epicki dramat wojny i cesarza jako dowódcy. Malarzem i portrecistą cesarzowej Józefiny był niezwykle wpływowy Jean-Baptiste Isabey, który potrafił uchwycić delikatny urok i wdzięk cesarzowej. Sztuka malarska była zatem pełnym odbiciem politycznym i militarnym epoki, służąc wyłącznie do budowania i utrwalania kultu cesarza. ## Moda epoki napoleońskiej Wzory Empire przeniknęły również do świata mody, gdzie odegrały kluczową rolę. Stroje i ubiory tego okresu wprost nawiązywały do antycznej starożytności, stając się symbolem nowożytnego klasycyzmu i czystości formy. **Moda damska** miała na celu podkreślenie kobiecości, wdzięku i naturalnej gracji. Długie, zwiewne suknie wykonywane z delikatnych tkanin były strojne z wysoko osadzonym pasem pod biustem, odsłaniając szyję i klatkę piersiową. Taka konstrukcja idealnie naśladowała greckie chitony i rzymskie stoly. Zimową porą do sukienki dodawano szafy, peleryny i ciężkie płaszcze, często z fałdami przypominającymi rzymską togę. **Moda męska** lat 1800–1815 uległa znacznemu uproszczeniu wobec barokowego i rokokaowego przepychu wcześniejszych epok. Panował w niej stosunkowo surowy frak, odkrywający kamizelkę, oraz wysoko zapiętą koszulę z wyrazistą, często haftowaną apaszką. Wątpliwym, ale ważnym detalem był także charakterystyczny kubrak, często ozdobiony naszyjnikiem lub odznakami, który miał nawiązywać do mundurów antycznych legionistów. Moda ta miała na celu nadać mężczyźnie wygląd idealnego, rzymskiego obywatela-zwycięzcy.