# Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO) **Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO)** – międzynarodowa organizacja zrzeszająca europejskie kraje, powołana w 1962 roku w celu budowy i utrzymywania obserwatoriów astronomicznych na półkuli południowej. ## Historia Początki ESO sięgają **1953 roku**, kiedy astronom **Walter Baade** zaproponował wybudowanie wspólnego obserwatorium dla europejskich astronomów. Po latach dyskusji i spotkań, **5 października 1962 roku** pięć krajów podpisało konwencję o ESO: Belgia, Francja, Holandia, Niemcy i Szwecja. Wielka Brytania początkowo zaangażowana w ten pomysł nie przystąpiła do projektu, uczyniła to dopiero w 2002 roku. Jako lokalizację rozważano teren w Republice Południowej Afryki, ale ostatecznie wybrano **Chile w Ameryce Południowej**. Organizacja kupiła od rządu Chile **627 km² terenu** i w 1969 roku oficjalnie otwarto pierwsze obserwatorium na górze La Silla. Jednak pierwsze teleskopy obserwatorium rozpoczęły pracę wcześniej i nadal działają (informacja z 2015 roku). ## ESO obecnie Instytucja jest jedną z największych i najbardziej liczących się organizacji do badań astronomicznych. Dysponuje około **140 mln euro rocznych składek** od krajów członkowskich i zatrudnia około **700 osób** – naukowców, inżynierów, informatyków oraz personel techniczny i administracyjny. Główna siedziba organizacji mieści się w niemieckiej miejscowości **Garching** niedaleko Monachium (Niemcy). Organizacja posiada także biuro w Santiago w Chile. Większość urządzeń obserwacyjnych znajduje się w Chile, w rejonie pustyni Atakama: - **Obserwatorium La Silla** (teleskopy 2,2 m, 3,6 m oraz 3,58-metrowy NTT) - **Obserwatorium Paranal** (2,5 m, 4 m oraz Very Large Telescope) - **Obserwatorium Atacama Large Millimeter Array ALMA** (zespoły radioteleskopów) - **ELT** – w trakcie budowy, który ze zwierciadłem o średnicy 39,3 m będzie największym teleskopem optycznym/podczerwonym na świecie. Chile to teren, na którym występują silne trzęsienia ziemi. Teleskopy ESO są tak skonstruowane, żeby być odporne na wstrząsy sejsmiczne. ## Misja ESO Istotą misji jest wspieranie współpracy w astronomii. Organizacja odegrała wiodąca rolę w tworzeniu Europejskiego Obszaru Badań (European Research Area) dla astronomii i astrofizyki. Co roku wielu astronomów z krajów członkowskich i spoza nich prowadzi badania, korzystając z danych zebranych w obserwatoriach ESO. Astronomowie często tworzą międzynarodowe zespoły, a uzyskane wyniki są publikowane w setkach artykułów naukowych rocznie. Organizacja prowadzi program staży dla młodych astronomów ze stopniem doktora oraz studentów. Starsi naukowcy pracują okresowo jako goście w placówkach ESO. Dodatkowo ESO posiada aktywny program międzynarodowych konferencji dotyczących czołowych tematów badań astronomicznych i technologii oraz udziela wsparcia logistycznego czasopismu Astronomy and Astrophysics. Aby udostępnić użytkownikom coraz lepsze teleskopy i inne instrumenty astronomiczne, ESO ściśle współpracuje z wieloma europejskimi firmami z przemysłu nowoczesnych technologii. Dzięki temu astronomowie są w dużym stopniu zaangażowani w planowanie i budowę instrumentów naukowych do obecnych i planowanych teleskopów. ### Przepływ danych Wszystkie zgromadzone dane naukowe i kalibracyjne są przechowywane w **Archiwum Naukowym ESO**. Obejmuje kompletny zestaw wszystkich obserwacji uzyskanych od początku działalności VLT, interferometru VLTI oraz teleskopów VISTA i VST. Zawiera również obserwacje wykonane teleskopami w La Silla oraz submilimetrowym radioteleskopem APEX na Chajnantor. Obserwacje przechowywane w archiwum stają się dostępne (zazwyczaj) publicznie po roku od ich wykonania. Pozwala to na ich wykorzystanie przez innych naukowców. ### Prowadzenie obserwacji Proces obserwacji rozpoczyna się gdy astronomowie z całego świata nadsyłają opis proponowanych projektów. Wnioski są recenzowane przez ekspertów, a zaaprobowane projekty są poszerzane o dokładny opis obserwacji, które należy wykonać. Tradycyjnym sposobem prowadzenia obserwacji jest przydzielenie określonych dni, w których astronomowie muszą pojechać do teleskopu i osobiście przeprowadzić, przy pomocy personelu obserwatorium, obserwacje. ## Kraje członkowskie ESO obecnie zrzesza 16 państw członkowskich: - Austria - Belgia - Czechy - Dania - Finlandia - Francja - Hiszpania - Holandia - Irlandia - Niemcy - Polska - Portugalia - Szwajcaria - Szwecja - Wielka Brytania - Włochy Partner strategiczny: - Australia Trwa procedura ratyfikacji umowy: - Brazylia ## Odkrycia naukowe ESO ### 10 najważniejszych odkryć astronomicznych (stan na październik 2014) 1. **Gwiazdy okrążające supermasywną czarną dziurę w Drodze Mlecznej** – Kilka teleskopów ESO uczestniczyło w zbadaniu ruchu gwiazd wokół czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki. 2. **Przyspieszający Wszechświat** – Dwa zespoły badawcze wykorzystały obserwacje wybuchających gwiazd, w tym dane z teleskopów ESO w La Silla i Paranal, do udowodnienia, że rozszerzający Wszechświat przyspiesza. Za ten wynik przyznano w 2011 roku Nagrodę Nobla z fizyki. 3. **Pierwsze zdjęcie planety pozasłonecznej (2M1207b)** – VLT uzyskał pierwsze w historii zdjęcie planety spoza Układu Słonecznego (2004). 4. **Rozbłyski gamma – związek pomiędzy supernowami a zderzającymi się gwiazdami neutronowymi** – Teleskopy ESO rozwiązały zagadkę dotyczącą dwóch rodzajów rozbłysków gamma. 5. **Pomiar kosmicznej temperatury** – VLT wykrył cząsteczki tlenku węgla w galaktyce odległej o prawie 11 mld lat świetlnych. 6. **Najstarsza znana gwiazda w Drodze Mlecznej** – Astronomowie zmierzyli wiek najstarszej gwiazdy w naszej galaktyce: 13,2 mld lat. 7. **Błyski z supernowej czarnej dziury w Drodze Mlecznej** – Dwa teleskopy, VLT i APEX połączono, aby zbadać błyski w pobliżu supermasywnej czarnej dziury w centrum Galaktyki. 8. **Bezpośrednie pomiary atmosfery planet pozasłonecznych** – Atmosfera wokół planety pozasłonecznej z kategorii superziem została po raz pierwszy przebadana dzięki badaniom przeprowadzonym za pomocą teleskopu VLT. 9. **Najliczniejszy układ planetarny** – Astronomowie używający spektrografu HARPS odkryli system planetarny zawierający co najmniej pięć planet, okrążających gwiazdę HD 10180. 10. **Ruchy gwiazd Drogi Mleczowej** – Po ponad tysiącu nocy obserwacji w La Silla, rozciągających się na okres 15 lat, astronomowie zbadali ruchy ponad 14 000 podobnych do Słońca gwiazd znajdujących się w sąsiedztwie Układu Słonecznego. ## Kalendarium 1953 – Walter Baade proponuje ideę wspólnego obserwatorium dla europejskich astronomów. 1962 – Podpisanie konwencji o ESO przez Belgię, Francję, Holandię, Niemcy i Szwecję. 1963 – Wybór Chile na miejsce budowy obserwatorium. 1964 – ESO kupuje 627 km² terenu z górą La Silla od rządu Chile. Tam powstanie pierwsze obserwatorium. Ratyfikowanie umowy o powstaniu ESO przez kraje członkowskie. 1966 – Pierwsze światło teleskopu 1-metrowego w La Silla. 1967 – Dania przystępuje do ESO. 1969 – Otwarcie Obserwatorium La Silla. 1976 – Pierwsze światło teleskopu 3,6-metrowego w La Silla. 1981 – Szwajcaria wstępuje do ESO. 1982 – Włochy wstępują do ESO. 1983 – Pierwsze światło teleskopu 2,2-metrowego MPG/ESO w La Silla. 1987 – Pierwsze światło 15-metrowego teleskopu submilimetrowego SEST. 1989 – Pierwsze światło teleskopu NTT (3,58 m) – wprowadzenie do astronomii optyki aktywnej. 1990 – Wybranie szczytu Cerro Paranal na miejsce budowy teleskopu VLT. 1998 – Obserwacje dowodzące, że Wszechświat rozszerza się coraz szybciej. Pierwsze światło pierwszego teleskopu VLT. 1999 – Obserwacje rozpoczyna 67-megapikselowa kamera WFI na teleskopie 2,2-metrowym. Oficjalne otwarcie Obserwatorium Paranal. 2000 – Działa czwarty teleskop VLT. Portugalia dołącza do ESO. 2001 – Pierwsze światło interferometru VLTI. 2002 – Wielka Brytania wstępuje do ESO. 2003 – Finlandia dołącza do ESO. Pierwsze zdjęcie planety pozasłonecznej (2M1207b). 2004 – Austria wstępuje do ESO. 2005 – Pierwsze światło teleskopu submilimetrowego APEX. 2006 – Hiszpania wstępuje do ESO. Początek prac projektowych nad E-ELT. 2007 – Czechy stają się członkiem ESO. 2008 – Austria wstępuje do ESO. 2009 – Odkrycie egzoplanety o masie dwóch mas Ziemi (Gliese 581 e). 2010 – Odkrycie najmasywniejszej gwiazdy (R136a1). 2014 – Instrument SPHERE zainstalowany na VLT UT 3. 2015 – Polska ratyfikuje umowę z ESO. ## Linki zewnętrzne **Polskojęzyczne:** - ESO – wersja polskojęzyczna - Strona projektu E-ELT - Europejskie Obserwatorium Południowe, kanał Astronarium na YouTube, 17 czerwca 2015 **Anglojęzyczne:** - Oficjalna witryna ESO - Strona projektu OWL