Kukiz’15 – polskie ugrupowanie polityczne powołane przez Pawła Kukiza przed wyborami parlamentarnymi w 2015, po jego starcie w wyborach prezydenckich, w których zajął on trzecie miejsce, zdobywając ok. 21% głosów. W wyborach parlamentarnych w 2015 (startując jako komitet wyborczy wyborców) także zajęło trzecią pozycję, uzyskując 8,8% głosów i wprowadzając swoich przedstawicieli do Sejmu. Po wyborach powołano stowarzyszenie, które stało się jego bazą. W latach 2019–2020 formacja wchodziła w skład Koalicji Polskiej, w ramach której wprowadziła w wyborach w 2019 przedstawicieli do Sejmu z list PSL. Po tychże wyborach zdecydowano o powołaniu partii politycznej K’15, która została zarejestrowana 31 lipca 2020, a wyrejestrowana 11 stycznia 2023. 19 kwietnia 2023 została zarejestrowana partia Kukiz15. Głównym postulatem ugrupowania jest doprowadzenie w Polsce do zmian ustrojowych poprzez wprowadzenie m.in.: ordynacji większościowej w formie jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do Sejmu, systemu semiprezydenckiego oraz referendów bezprogowych. Kukiz’15 początkowo określał się jako aideologiczny ruch (pomimo tworzenia go głównie przez osoby o poglądach prawicowych), jednak później określił się jako ugrupowanie konserwatywne społecznie i liberalne gospodarczo. Określany bywa również jako ugrupowanie prawicowo-populistyczne. == Historia == === Geneza === Paweł Kukiz, ówczesny radny sejmiku dolnośląskiego i wieloletni zwolennik jednomandatowych okręgów wyborczych, zdecydował się wystartować w wyborach prezydenckich 2015, głosząc hasła „zmiany systemu” i „przekazania państwa obywatelom z rąk partyjnych klanów”. Po tym, jak w pierwszej turze tychże wyborów muzyk zdobył nieco ponad 20% poparcia, jego współpracownicy poinformowali, że w czerwcu rozpocznie działalność ruch obywatelski skupiony wokół Pawła Kukiza, a on sam zapowiedział, że wkrótce ruszy z objazdem po Polsce, ponieważ oczekują tego jego zwolennicy. Paweł Kukiz stwierdził, że niebudowanie partii politycznej jest kwestią jego wiarygodności. Pod koniec czerwca 2015 odbyła się konwencja ruchu, na której Paweł Kukiz ogłosił, że podstawowym problemem Polski jest ustrój. Stwierdził też, że „programy wyborcze to jedno wielkie kłamstwo”, a on zamiast tego będzie „wskazywać problemy i drogi do ich rozwiązania”. W lipcu przedstawiono oficjalną nazwę ruchu Pawła Kukiza – „Kukiz’15” oraz zarejestrowano pod taką nazwą komitet wyborczy wyborców. Ponadto poinformowano, że każdy chętny może ubiegać się o kandydaturę z list komitetu w nadchodzących wyborach parlamentarnych. Aby zgłosić swoją kandydaturę, należało wypełnić specjalny kwestionariusz, w którym potencjalny kandydat musiał ustosunkować się m.in. do kwestii jednomandatowych okręgów wyborczych, zarządzania służbą zdrowia, reformy emerytalnej czy repolonizacji banków. Na przełomie września i października przedstawiono pakiet politycznych postulatów ruchu. Oprócz jednomandatowych okręgów wyborczych, opowiedziano się za wprowadzeniem systemu prezydenckiego oraz za ogólnokrajowym, dorocznym referendum bez frekwencyjnego progu ważności. Ogłoszono także postulaty m.in. wyboru sędziów najniższej instancji w wyborach powszechnych, deregulacji przepisów dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej oraz zmniejszenie opodatkowania pracy. === 2015–2019 === Komitet Kukiz’15 wystawił listy we wszystkich okręgach do Sejmu oraz w 9 ze 100 okręgów do Senatu. Oprócz osób bezpartyjnych na listach komitetu znaleźli się także przedstawiciele Ruchu Narodowego (w tym Unii Polityki Realnej, będącej wówczas jego częścią), Kongresu Nowej Prawicy (w dużej części), Demokracji Bezpośredniej i Partii Libertariańskiej, kilka osób z Prawicy Rzeczypospolitej oraz nieliczni członkowie Polski Razem, Solidarnej Polski, Wspólnoty, Stronnictwa Pracy i Samoobrony. Odrębne komitety wyborcze, jednak tylko w części okręgów, powołały środowiska, które zerwały wcześniej współpracę z Pawłem Kukizem. Bezpartyjni Samorządowcy (z ramienia których muzyk w 2014 uzyskał mandat radnego sejmiku dolnośląskiego) wraz z innymi niepartyjnymi środowiskami samorządowymi oraz Ruchem Obywatelskim na rzecz JOW zorganizowali komitet JOW Bezpartyjni. Ponadto własne listy wystawił popierający Pawła Kukiza w wyborach prezydenckich Ruch Społeczny Rzeczypospolitej Polskiej. Na listach komitetu Kukiz’15 znaleźli się natomiast konkurujący z nim w elekcji prezydenckiej Paweł Tanajno (DB) i Jacek Wilk (KNP). W wyborach do Sejmu komitet Kukiz’15 zajął trzecie miejsce, uzyskując 8,81% głosów, co dało 42 mandaty poselskie. Do Senatu nie wprowadził żadnego przedstawiciela. Mandaty poselskie zdobyli m.in.: Paweł Kukiz, Piotr Liroy-Marzec (także muzyk, raper), Kornel Morawiecki (założyciel Solidarności Walczącej), Jacek Wilk (wiceprezes KNP), a także kilku przedstawicieli Ruchu Narodowego (w tym jego prezes Robert Winnicki, prezes UPR Bartosz Józwiak, były eurodeputowany i były p.o. prezesa LPR Sylwester Chruszcz oraz ówczesny prezes Młodzieży Wszechpolskiej Adam Andruszkiewicz). Kornel Morawiecki pełnił funkcję marszałka seniora podczas pierwszego posiedzenia Sejmu VIII kadencji, przegrał też głosowanie na marszałka Sejmu z Markiem Kuchcińskim z PiS. Szefem uformowanego klubu poselskiego został Paweł Kukiz, rzecznikiem członek UPR Jakub Kulesza, a wicemarszałkiem Sejmu z klubowej rekomendacji związany wcześniej z Fundacją Republikańską i Polską Razem Stanisław Tyszka. Janusz Sanocki wybrany z listy Kukiz’15 decyzją klubu poselskiego nie wszedł w jego skład i został posłem niezrzeszonym. Klub Kukiz’15 zagłosował przeciw wotum zaufania dla rządu Beaty Szydło, uzasadniając to nieporuszeniem w exposé kwestii zmian ustrojowych. Z początkiem grudnia 2015 Paweł Kukiz ogłosił powstanie Stowarzyszenia na rzecz Nowej Konstytucji „Kukiz’15”, zostając jego prezesem. Stowarzyszenie powstało jako baza do budowy regionalnych struktur ruchu skupionego wokół Pawła Kukiza, dotychczas funkcjonującego jedynie jako komitet wyborczy w wyborach parlamentarnych oraz później jako klub poselski. W tym samym miesiącu poseł Paweł Kobyliński przeszedł do klubu Nowoczesnej. W styczniu 2016 ruch Kukiz’15 ogłosił rozpoczęcie zbiórki podpisów pod wnioskiem o referendum ogólnokrajowe ws. przyjmowania w Polsce uchodźców z będącej w stanie wojny Syrii. Pytanie referendalne miałoby brzmieć: „Czy jesteś za przyjęciem przez Polskę uchodźców, w ramach systemu relokacji w Unii Europejskiej?”. Na przełomie kwietnia i maja 2016 skład klubu poselskiego zmniejszył się o czterech posłów. Po tym, jak posłanka Małgorzata Zwiercan zagłosowała w Sejmie za nieobecnego Kornela Morawieckiego, została ona wykluczona z klubu, a Kornel Morawiecki sam zrzekł się członkostwa. Wkrótce potem klub opuścił Ireneusz Zyska i cała trójka współtworzyła koło poselskie Wolni i Solidarni (a następnie partię o tej nazwie). W międzyczasie poza klubem znalazł się także Robert Winnicki, po decyzji RN o wystąpieniu z klubu (pozostali posłowie RN pozostali jednak jego członkami i opuścili swoją partię). W tym samym czasie w ramach ruchu Kukiz’15 doszło do wyodrębnienia się kilku frakcji, mających funkcjonować równolegle do Stowarzyszenia na rzecz Nowej Konstytucji oraz grupować osoby o konkretnych poglądach i celach: zwolenników myśli narodowo-demokratycznej, wolnościowców-republikanów, związkowców-rolników i tzw. woJOWników, czyli zwolenników jednomandatowych okręgów wyborczych; spoiwem łączącym wszystkie grupy miał według liderów ruchu pozostać „sprzeciw wobec systemu III RP”. W maju tego samego roku z inicjatywy m.in. posła Jarosława Sachajki powołano „Stowarzyszenie Rolników i Konsumentów – Kukiz’15”. Ponadto siedmiu posłów klubu Kukiz’15 o poglądach narodowych, a także m.in. publicysta Rafał Ziemkiewicz założyło stowarzyszenie Endecja. W czerwcu pięcioro posłów klubu Kukiz’15, należących do Stowarzyszenia „Republikanie”, utworzyło Klub Republikański w Sejmie, jako parlamentarny oddział tego stowarzyszenia (jeden z nich, Rafał Wójcikowski, w styczniu 2017 zginął w wypadku drogowym, zaś miesiąc później koordynatorka KR Magdalena Błeńska i inna jego członkini Anna Siarkowska wystąpiły z klubu Kukiz’15 i wraz z Małgorzatą Janowską, która wcześniej objęła mandat w miejsce Rafała Wójcikowskiego, jednak nie przystąpiła do klubu Kukiz’15, założyły koło poselskie „Republikanów”). W lipcu 2016 oficjalnie do ruchu Kukiz’15 dołączyło stowarzyszenie „WoJOWnicy’15”, zrzeszające popierających Pawła Kukiza zwolenników jednomandatowych okręgów wyborczych, w tym posła Andrzeja Kobylarza. 22 marca 2017 Paweł Kukiz poinformował o powstaniu Klubów Młodych Kukiz’15. W ciągu tygodnia powstało 180 klubów lokalnych, do których zapisało się 1700 członków. W ciągu dwóch miesięcy powstało 270 klubów, zrzeszających ponad 2700 działaczy. 8 czerwca 2017 z klubu został wykluczony poseł Piotr Liroy-Marzec (który kilka miesięcy wcześniej powołał stowarzyszenie, a później partię Skuteczni). 18 dni później stowarzyszenie Kukiz’15 zyskało pierwszego radnego wojewódzkiego, gdy przystąpił do niego zasiadający w sejmiku lubuskim jego były przewodniczący Tomasz Możejko (wybrany z listy PO, związany potem z UED). 13 października tego samego roku do klubu poselskiego dołączył Łukasz Rzepecki, wykluczony uprzednio z klubu PiS. 30 października 2017 z klubu odszedł współtwórca stowarzyszenia Endecja Sylwester Chruszcz, przechodząc jednocześnie do koła poselskiego WiS, natomiast 9 listopada tego samego roku jego śladami podążył prezes Endecji Adam Andruszkiewicz, a 7 grudnia Jarosław Porwich. W 2017 dwoje posłów klubu (Tomasz Rzymkowski i Elżbieta Zielińska) dołączyło do UPR (działając w niej do 2019), a Jacek Wilk przeszedł z KNP do KORWiN (Wolności). Ten ostatni w lutym 2018 opuścił klub Kukiz’15. W maju 2018 poinformowano o wspólnym starcie ruchu do sejmików województw w wyborach samorządowych w tym samym roku z Prawicą Rzeczypospolitej. Komitet Kukiz’15 wystawił w październikowych listy do sejmików w niemal wszystkich okręgach wyborczych, a także liczne listy do rad, jak również kilkud