Filmowe Uniwersum Marvela, skrót. FUM (oryg. Marvel Cinematic Universe, skrót. MCU) – franczyza obejmująca głównie filmy o superbohaterach produkcji Marvel Studios, które zaś oparte są na komiksach Marvel Comics. Pomiędzy produkcjami zrzeszonymi w Filmowym Uniwersum Marvela stosowane są częste crossovery, a także wspólne wątki i członkowie obsady. Filmy z Filmowego Uniwersum Marvela zyskały pozytywną opinię krytyków i znalazły się wysoko w rankingach filmowych na całym świecie. Dwanaście dni po premierze filmu Avengers: Czas Ultrona stała się najbardziej dochodową franczyzą na świecie, prześcigając dotychczasowego lidera – serię filmów o Harrym Potterze. Do końca maja 2019 roku dwadzieścia dwa filmy zarobiły łącznie ponad 21 miliardów dolarów. W skład Uniwersum wchodzą również między innymi: komiksy, filmy krótkometrażowe Marvel One-Shots i seriale. Pierwszym filmem jest powstały w 2008 roku Iron Man, który rozpoczął I Fazę. Kolejnymi produkcjami I Fazy były: Incredible Hulk (2008), Iron Man 2 (2010), Thor (2011), Kapitan Ameryka: Pierwsze starcie (2011) i The Avengers (2012). II Fazę tworzą filmy: Iron Man 3 (2013), Thor: Mroczny świat (2013), Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz (2014), Strażnicy Galaktyki (2014), Avengers: Czas Ultrona (2015) i Ant-Man (2015). W skład III fazy wchodzą Kapitan Ameryka: Wojna bohaterów (2016), Doktor Strange (2016), Strażnicy Galaktyki vol. 2 (2017), Spider-Man: Homecoming (2017), Thor: Ragnarok (2017), Czarna Pantera (2018), Avengers: Wojna bez granic (2018), Ant-Man i Osa (2018), Kapitan Marvel (2019), Avengers: Koniec gry (2019) i Spider-Man: Daleko od domu (2019). Dwadzieścia trzy filmy wchodzące w skład trzech pierwszych faz tworzą serię zatytułowaną Saga Nieskończoności. Pierwszym filmem Fazy IV jest Czarna Wdowa (2021), a następnie pojawiły się Shang-Chi i legenda dziesięciu pierścieni (2021), Eternals (2021), Spider-Man: Bez drogi do domu (2021), Doktor Strange w multiwersum obłędu (2022), Thor: Miłość i grom (2022) i Czarna Pantera: Wakanda w moim sercu (2022). W skład tej Fazy wchodzą również seriale wyprodukowane przez Marvel Studios: WandaVision (2021), Falcon i Zimowy Żołnierz (2021), Loki (2021), A gdyby…? (2021), Hawkeye (2021), Moon Knight (2022), Ms. Marvel (2022), Ja jestem Groot (2022) i Mecenas She-Hulk (2022). V Fazę rozpoczął film Ant-Man i Osa: Kwantomania (2023). Po nim zadebiutowały Strażnicy Galaktyki vol. 3 (2023), Marvels (2023), Deadpool & Wolverine (2024), Kapitan Ameryka: Nowy wspaniały świat (2025) i Thunderbolts* (2025). Fazę VI rozpoczął film Fantastyczna 4: Pierwsze kroki (2025), a studio zapowiedziało kolejne produkcje: Spider-Man: Całkiem nowy dzień (2026), Avengers: Doomsday (2026) i Avengers: Secret Wars (2027). Filmy IV, V i VI Fazy wraz z serialami tworzą Sagę Multiwersum. Pierwszy serial jaki powstał to Agenci T.A.R.C.Z.Y. emitowany przez stację ABC. Drugim, emitowanym również przez stację ABC, był serial Agentka Carter. Marvel Television nawiązało współpracę z serwisem Netflix, w wyniku której swoją premierę miały seriale: Daredevil i Jessica Jones w 2015 roku, Luke Cage w 2016 roku oraz Iron Fist, Defenders i Punisher w 2017 roku. We wrześniu 2017 roku swoją premierę na kanale ABC miał serial Inhumans. W tym samym roku swoją premierę miał serial Runaways w serwisie Hulu, a w czerwcu 2018 roku swoją premierę miał serial Cloak & Dagger na kanale Freeform. == Produkcja i rozwój franczyzy == === Filmy === W 2005 roku Marvel Entertainment rozpoczęło planowanie niezależnej produkcji własnych filmów dystrybuowanych przez Paramount Pictures. W tym samym roku powołano do życia Marvel Studios z Avi Aradem na czele, które rozpoczęło przygotowywania do stworzenia wspólnego uniwersum filmowego. W założeniu studia, miały powstać indywidualne filmy o superbohaterach, a później mieli oni się pojawić we wspólnej produkcji. Arad nie wierzył w sukces wspólnego uniwersum i w 2007 roku zrezygnował ze stanowiska. Jego miejsce zajął, wówczas 33-letni, Kevin Feige. Utworzono sześcioosobową komisję twórczą, w której składzie znalazł się Feige, jego zastępca Louis D’Esposito, szef Marvel Comics Dan Buckley, szef kreatywny Joe Quesada, scenarzysta Brian Michael Bendis i prezes Marvel Entertainment Alan Fine. Wspólne uniwersum zostało nazwane Marvel Cinema Universe, a następnie zmieniono nazwę na Marvel Cinematic Universe. Studio określiło Filmowe Uniwersum Marvela jako Earth-199999. W październiku 2014 roku odbyło się po raz pierwszy MarvelEvent, gdzie studio zaprezentowało skład filmowy III Fazy Uniwersum. W lutym 2015 roku Sony Pictures Entertainment i Marvel Studios ogłosili umowę licencyjną, która włącza postać Spider-Mana oraz filmy z tym bohaterem do Filmowego Uniwersum Marvela. Za dystrybucję filmów solowych odpowiedzialne jest Sony, a producentem solowych filmów o Spider-Manie ma być Amy Pascal z ramienia Sony i Kevin Feige. We wrześniu 2015 roku Marvel Studios zostało podłączone bezpośrednio pod Walt Disney Studios. W wyniku tej zmiany szef studia, Kevin Feige odpowiada bezpośrednio przed Alanem Hornem, szefem studia Disneya. Wcześniej odpowiadał on bezpośrednio przed prezesem Marvel Entertainment, Issakiem Permutterem. Komisja twórcza została rozwiązana, a kluczowe decyzje dotyczące filmów są podejmowane przez Feige’a, D’Esposito i Victorię Alonso. W grudniu 2017 roku Walt Disney Company zakupiła znaczną część kapitału 21st Century Fox, w tym studio 20th Century Fox. W wyniku tej umowy prawa filmowe do X-Menów i Fantastycznej Czwórki mają powrócić do Marvela, a same postaci mają zostać włączone do franczyzy. W marcu 2019 roku Feige określił pierwsze trzy fazy jako Saga Nieskończoności (oryg. The Infinity Saga). W lipcu 2022 roku wyjawiono tytuły Fazy V i VI oraz poinformowano, że wraz z Fazą IV tworzyć będą Sagę Multiwersum. ==== Dystrybucja ==== We wrześniu 2008 roku, po międzynarodowym sukcesie filmu Iron Man, Paramount Pictures nabyła prawa do dystrybucji kolejnych filmów: Iron Man 2, Thor, Kapitan Ameryka: Pierwsze starcie i Avengers. Jedynym filmem nie wchodzącym w skład umowy był Incredible Hulk, którego prawa do dystrybucji posiada Universal Pictures. W grudniu 2009 roku Walt Disney Company nabyło Marvel Entertainment. W październiku 2010 roku Walt Disney Studios odkupiło prawa do dystrybucji filmów Avengers i Iron Man 3 od Paramount Pictures. Disney jest dystrybutorem wszystkich kolejnych filmów studia, z wyjątkiem filmów o Spider-Manie. Za ich dystrybucję odpowiada Sony Pictures. W 2013 roku Disney odkupił prawa do dystrybucji pierwszych filmów Uniwersum od Paramountu. === Seriale === W lipcu 2012 roku, po pozytywnym odbiorze filmu Avengers, Marvel rozważał rozwój franczyzy o serial telewizyjny, którym ostatecznie stał się serial Agenci T.A.R.C.Z.Y. We wrześniu 2013 roku studio rozpoczęło przygotowania do kolejnego serialu Agentka Carter. Inspiracją do powstania obu seriali stały się filmy krótkometrażowe Marvel One-Shots: Przedmiot 47 i Agentka Carter. W sierpniu 2015 roku stacja zamówiła pilot serialu Most Wanted, a w październiku tego samego roku pilot serialu komediowego Damage Control. Przy współpracy ze stacją ABC są również dwa niezatytułowane projekty. 12 maja 2016 poinformowano, że ABC anulowała dalszą produkcję serialu Agentka Carter oraz zrezygnowała z projektu serialu Marvel’s Most Wanted. W listopadzie 2013 roku ogłoszono współpracę Marvela z siecią Netflix nad kolejnymi tytułami: Daredevil, Jessica Jones, Luke Cage i Iron Fist, które miały doprowadzić do miniserii Defenders. W styczniu 2015 roku Ted Sarandos, dyrektor programowy Netflixa, zapewnił, że wszystkie seriale tworzone przy współpracy z Marvelem, mają szansę na kolejne sezony. W styczniu 2016 roku poinformowano, że serial Punisher jest we wstępnej fazie rozwoju, a trzy miesiące później został on potwierdzony. W kwietniu 2016 roku stacja Freeform zamówiła serial Cloak & Dagger. W sierpniu tego samego roku zamówiony został pilot serialu Runaways przez platformę Hulu. W tym samym miesiącu poinformowano, że ABC Studios pracuje nad serialem o grupie New Warriors. W listopadzie 2016 roku ABC zamówiła serial Inhumans współprodukowany z IMAX Corporation, którego dwa pierwsze odcinki zadebiutowały w kinach IMAX we wrześniu 2017 roku. W kwietniu 2019 roku podczas prezentacji serwisu Disney+ oficjalnie potwierdzono, że na jego potrzeby powstanie kilka seriali wyprodukowanych przez Marvel Studios, należą do nich: WandaVision, Falcon i Zimowy Żołnierz, Loki i pierwsza animowana produkcja A gdyby…?. W tym samym miesiącu portal Variety ujawnił, że planowany jest również serial Hawkeye. W lipcu tego samego roku podczas San Diego Comic-Conu studio oficjalnie potwierdziło produkcję tych seriali i ujawniono, że będą one wchodziły w skład IV Fazy Uniwersum. W sierpniu 2019 roku podczas konwentu D23 zapowiedziano trzy kolejne tytuły na platformę Disney+: Moon Knight, She-Hulk i Ms. Marvel. Na początku maja 2019 ogłoszono, że na platformie Hulu w 2020 roku pojawią się dwa kolejne seriale współprodukowane przez Marvel Television: Ghost Rider opowiadający o Robbie Reyesie z Gabrielem Luną w tytułowej roli, który został przedstawiony w czwartym sezonie Agentów T.A.R.C.Z.Y. oraz Helstrom o rodzeństwie Any i Daimona Helstromów. We wrześniu 2019 roku poinformowano, że New Warriors i Ghost Rider zostały anulowane. === Inne media === W 2010 roku ukazał się pierwszy oficjalny komiks tie-in MCU. W listopadzie 2010 roku Joe Quesada przedstawił plan ekspansji Uniwersum o komiksy powiązane. W sierpniu 2011 roku studio zapowiedziało wydanie filmów krótkometrażowych, które będą wydawane wraz z wersją Blu-ray filmów. Cykl ten nazwany został Marvel One-Shots. Niektóre z krótkometrażówek posłużyły jako inspiracja do wyprodukowania seriali. W marcu 2015 roku Cort Lane z Marvel Animation ogłosił, że są planowane animacje powiązane z FUM. == Filmy == == Marvel One-Shots == == Seriale == === Marvel Television === === Marvel Studios === ==== Seriale fabularne ==== ==== Seriale animowane ===