NASAMS (National Advanced Surface-to-Air Missile System), znany także jako Norwegian Advanced Surface-to-Air Missile System – lądowy system obrony powietrznej krótkiego i średniego zasięgu opracowany przez Kongsberg Defence & Aerospace (KDA) oraz RTX Corporation. System przeznaczony jest do zwalczania bezzałogowych statków powietrznych (UAV), śmigłowców, pocisków manewrujących, UCAV oraz samolotów, wykorzystując szeroki zakres istniejących typów pocisków. NASAMS był pierwszym zastosowaniem wersji naziemnej pocisku AIM-120 AMRAAM (Advanced Medium Range Air-to-Air Missile). NASAMS 2 stanowi zmodernizowaną wersję systemu, zdolną do użycia Link 16, pozostającą w służbie operacyjnej od 2007 roku. Według stanu na 2022 rok NASAMS 3 jest najnowszą modernizacją. Wersja wdrożona w 2019 roku dodała zdolność odpalania pocisków AIM-9X Sidewinder oraz AMRAAM-ER, a także wprowadziła mobilne, transportowalne drogą powietrzną wyrzutnie. NASAMS wykazuje interoperacyjność z systemami dalekiego zasięgu, takimi jak Patriot. == Rozwój == Rozwój NASAMS rozpoczął się w latach 80. XX wieku, gdy Kongsberg Defence & Aerospace (KDA) podjęła współpracę z Hughes Missile Systems oraz Hughes Aircraft Ground Systems Group i zainicjowała program jako przedsięwzięcie kooperacyjne na potrzeby Królewskich Norweskich Sił Powietrznych (RNoAF). W pierwotnej koncepcji NASAMS miał zastąpić dwa stanowiska systemu Nike Hercules w obronie południowych baz lotniczych Norwegii, współdziałając z samolotami F-16 w warstwowym systemie obrony. Zintegrowany system dowodzenia i kierowania (battle management C2), oparty na komputerach KS500F oraz konsoli sterowania KMC9000 z dwoma kolorowymi monitorami CRT, opracowano pierwotnie na potrzeby programu Norwegian Adapted Hawk (NOAH), będącego modernizacją systemu MIM-23B Improved Hawk (półaktywna radiolokacyjna głowica naprowadzająca). System ten integrował istniejący radar oświetlający AN/MPQ-46 High Power Illuminator Doppler Radar (HPIR) z radarem artyleryjskim AN/TPQ-36 (counter-battery), zmodyfikowanym do roli trójwymiarowego radaru dozoru przestrzeni na małych wysokościach dzięki modernizacji oprogramowania TPQ-36A. NOAH wdrożono w Luftforsvaret w 1986 roku jako rozwiązanie pomostowe w okresie rozwoju NASAMS; system był operatywny do zastąpienia przez NASAMS w 1995 roku. Pocisk MIM-23B zastąpiono pociskiem AMRAAM z aktywnym naprowadzaniem radiolokacyjnym, wykorzystującym także układ nawigacji inercyjnej w fazie początkowej podejścia. Radar TPQ-36A zmodernizowano do obrotowej konfiguracji AN/MPQ-64 Sentinel. Próby odpaleń przeprowadzono w czerwcu 1993 roku. Wstępną gotowość operacyjną osiągnięto pod koniec 1994 lub na początku 1995 roku. Pełne wdrożenie operacyjne nastąpiło w 1998 roku. Ulepszony NASAMS 2 opracowano w latach 2000. i wprowadzono do służby w 2007 roku. Trzecia generacja, NASAMS 3, powstała w latach 2010. i została wprowadzona w 2019 roku. === NASAMS pierwszej generacji === System integrował amerykański radar obrony powietrznej TPQ-36A (3D, pasmo X) oraz pociski AMRAAM z norweskim systemem zarządzania walką C4I (command, control, communication, computers and intelligence) o nazwie FDC (Fire Distribution Center). FDC połączone z radarem tworzyło „Acquisition Radar and Control System” (ARCS). Zdolności NASAMS wzmacniała sieciowa i rozproszona architektura systemu. Moduł w schronie (shelter module) mieścił dwie identyczne konsole dla Tactical Control Officer (TCO) oraz Tactical Control Assistant (TCA). Pocisk AMRAAM odpalano z holowanej wyrzutni z sześcioma kontenerami; standardowy AMRAAM miał zasięg poziomy do 25 kilometrów (16 mi). Inne źródła podają zasięg „ponad 15 km” oraz 40 km dla wariantu o zwiększonym zasięgu. Pod koniec lat 90. RNoAF utworzyły zintegrowany lądowy system obrony powietrznej znany jako Norwegian Solution (NORSOL), łącząc stanowiska ARCS NASAMS z dwoma innymi systemami obrony powietrznej za pomocą przewodów polowych i łączności radiowej. Podporządkowane systemy obejmowały przenośny zestaw rakietowy RBS 70 (naprowadzanie w wiązce lasera) oraz armatę Bofors 40 mm L/70, kierowaną przez system kierowania ogniem Oerlikon Contraves FCS2000 z radarem monopulsowym śledzącym typu dopplerowskiego. Rozwiązanie integrowało wszystkie trzy systemy (NASAMS, RBS 70 oraz L70/FCS2000). === NASAMS 2 === RNoAF wraz z KDA przeprowadziły modernizację typu mid-life update na początku lat 2000., określaną jako NASAMS 2. Zmodernizowaną wersję przekazano RNoAF w 2007 roku. Kluczową różnicą względem wcześniejszej wersji było zastosowanie standardowych taktycznych łączy danych (Link 16, Link 11, JREAP, ATDL-1 itp.), a także ulepszonego radaru naziemnego. Pełna bateria NASAMS może obejmować do dwunastu wyrzutni (LCHR), do ośmiu radarów, do czterech pojazdów kontrolnych, cztery sensory elektrooptyczne oraz Tactical Control Cell (TCC). Ulepszony radar Sentinel dysponuje szerszym zakresem częstotliwości, zmienną prędkością obrotu oraz większą zdolnością wykrywania i śledzenia celów. Platforma radaru jest przewożona na przyczepie z własnym zasilaniem i może być holowana przez różne pojazdy. Każdy radar może niezależnie przetwarzać i dystrybuować dane, a także być łączony za pomocą łączy radiowych, kablowych, poprzez Multi Rolle Radio lub przez TADKOM. Sensor elektrooptyczny MSP500 firmy Rheinmetall jest wyposażony w dalmierz laserowy oraz kamerę TV, a także zmodernizowaną kamerę termowizyjną. Umożliwia to odpalanie pocisków pasywnie, co zostało pomyślnie przetestowane. MSP600 to nowszy, lżejszy wariant z cyfrowym przetwarzaniem sygnałów; jest używany przez kilka państw. Stanowiska FDC mogą tworzyć sieć z geograficznie rozproszonymi sensorami i stosować centralizowaną lub rozproszoną fuzję danych do przetwarzania ścieżek radarowych i budowania pełnego obrazu sytuacji powietrznej dla Tactical Control Officer (TCO). Każde stanowisko dowodzenia zawiera dwa kolorowe wyświetlacze z zadaniowym interfejsem CTOC. System kierowania może odłączyć się od sensorów w celu zmniejszenia wykrywalności. Operatorzy mogą przełączyć się do roli scentralizowanego ośrodka dowodzenia, uruchamiając oprogramowanie GBADOC. Opcjonalny pojazd Tactical Control Center (TCC), podobny do Battalion Operations Center (BOC) dla modernizacji Hawk XXI, obejmuje trzecie stanowisko dowodzenia do tej roli. Moduły sterowania mogą być montowane na różnych pojazdach. Każdy moduł może automatycznie wyznaczać pozycję, używając elektronicznego kompasu północnego (electronic northfinder) oraz odbiornika GPS. === NASAMS 3 === W kwietniu 2019 roku RNoAF wdrożyły zmodernizowany system NASAMS 3. W maju 2019 przeprowadzono pierwsze testy strzelań bojowych. NASAMS 3 obejmuje zmodernizowane stanowisko FDC, w tym konsolę „ADX” z ergonomicznymi elementami sterowania oraz trzema 30-calowymi wyświetlaczami płaskimi. Przeprojektowana wyrzutnia kontenerowa Mk 2 może odpalac krótkiego zasięgu pociski AIM-9X Sidewinder Block II oraz AMRAAM-ER z prowadnic startowych LAU-127, oprócz AIM-120 AMRAAM. AMRAAM-ER jest modernizacją o zwiększonym zasięgu, opartą na silniku rakietowym Evolved Sea Sparrow Missile oraz dwustopniowej głowicy naprowadzającej AMRAAM, poszerzającej obszar zwalczania (wzrost maksymalnego zasięgu o 50% i maksymalnego pułapu o 70%). Według przywoływanych źródeł maksymalny zasięg oceniano na około 50 km. Pocisk o zwiększonym zasięgu ma większą zdolność zwalczania celów szybkich i wykonujących gwałtowne manewry. W maju 2019 AIM-9X Block II został testowo odpalony z wyrzutni NASAMS w kierunku celów na Andøya Space Center w Norwegii. Opracowano nową konfigurację krótkiego zasięgu określaną jako „Mobile Ground Based Air Defense System” do początkowego wdrożenia wraz z Brigade Nord w Norweskich Wojskach Lądowych. Każda bateria obejmuje sześć mobilnych wyrzutni pocisków IRIS-T SLS na pojazdach gąsienicowych oraz trzy wyrzutnie High Mobility Launcher (HML) na bazie M1152A1 HMMWV dla AIM-120 AMRAAM, pierwotnie opracowane w ramach amerykańskiego projektu SLAMRAAM. Mogą być transportowane drogą powietrzną przez C-130 Hercules lub C-17 Globemaster. High Mobility Launcher może odpalać zarówno AIM-120, jak i AIM-9X z czterech prowadnic, a także być wyposażony w dwie dodatkowe prowadnice. Wyrzutnie IRIS-T oraz pojazdy wsparcia oparto na Armoured Combat Support Vehicle (ACSV) oraz zmodernizowanych wozach dowodzenia M113 (M577A2). Mają być wyposażone w radary pasma X XENTA-M opracowane przez Weibel Scientific. W czerwcu 2019 Australia zamówiła lokalnie wytwarzaną wersję NASAMS 3, z radarami AESA CEA (CEATAC i CEAOPS), wyrzutniami High Mobility Launcher oraz radarami przenoszonymi na pojazdach Hawkei PMV zamiast HMMWV, a także schronami FDC produkowanymi w zakładach Raytheon Australia w Mawson Lakes. System obejmuje także AN/AAS-52 Multispectral Targeting System (MTS)-A (EO/IR) z czujnikami dzienno-nocnymi o wysokiej rozdzielczości oraz zintegrowanym dalmierzem laserowym. Australijskie Siły Zbrojne planowały przeznaczyć 2,5 mld AUD na sieć obrony powietrznej opartą na NASAMS. W październiku 2021 Raytheon ogłosił, że NASAMS 3 zostanie zmodernizowany o radar GhostEye MR, nowy radar AESA pasma S średniego zasięgu, oparty na technologii GhostEye (wcześniej LTAMDS) rozwijaną dla systemu Patriot. W marcu 2022 Raytheon zademonstrował możliwość sparowania NASAMS z systemem broni laserowej HELWS (High Energy Laser Weapon System) do niszczenia roju dronów. == Pociski == AMRAAM jest jednym z najszerzej używanych pocisków powietrze–powietrze na świecie, a jego zapasy są większe niż w przypadku porównywalnych systemów. Ponieważ NASAMS wykorzystuje istniejące lotnicze pociski powietrze–powietrze (AIM-9 Sidewinder, AMRAAM i AMRAAM-ER), w arsenale NATO mogą znajdować się tysiące starszych pocisków, które da się odpalać z baterii NASAMS bez modyfikacji.2022-10 Wariant AIM-9X obejmuje wewnętrzny układ chłodzenia, eliminując potrzebę zasilania azotem prowadnicy startowej, wymaganą w starszych wariantach. W raporcie wskazano, że NASAMS jest „szczególnie dobrze dopasowany do Ukrainy”