1 Wall Street (znany także jako Irving Trust Company Building, Bank of New York Building oraz BNY Mellon Building) – wieżowiec w stylu art déco o wysokości 199 metrów, położony w dzielnicy finansowej na Dolnym Manhattanie w Nowym Jorku. Budynek zajmuje całą przecznicę miejską i składa się z dwóch części. Pierwotny, 50-piętrowy gmach zaprojektowany przez Ralpha Walkera z biura Voorhees, Gmelin and Walker wzniesiono w latach 1929–1931 dla banku Irving Trust. Po stronie południowej dobudowano w latach 1963–1965 aneks (początkowo 28-piętrowy, później rozbudowany do 36 pięter) autorstwa firmy sukcesyjnej Voorhees, Walker, Smith, Smith & Haines. Elewacja z wapienia składa się z lekko wklęsłych, pofalowanych traktów z pionowymi żłobieniami przypominającymi zasłony. Na niższych kondygnacjach znajdują się wąskie okna i bogato zdobione wejścia. Bryła pierwotnej wieży jest mocno kanelurowana, narożniki są sfazowane, a zwieńczenie stanowi wolnostojąca nadbudówka z oknami bez żłobień. Elewacja aneksu stylistycznie nawiązuje do oryginalnej części. We wnętrzu gmachu pierwotnego znajduje się bogato zdobione lobby zwane Red Room z kolorowymi mozaikami. Piętra od 10. do 45. były pierwotnie przeznaczone na wynajem zewnętrznym najemcom, natomiast pozostałe zajmowały biura, sale reprezentacyjne i inne pomieszczenia Irving Trust. Działka pod 1 Wall Street należała w chwili budowy do najdroższych w mieście. Wcześniej stały tu m.in. Manhattan Life Insurance Building – niegdyś najwyższy budynek świata. Po przejęciu Irving Trust przez Bank of New York w 1988 roku budynek do 2015 roku pełnił funkcję światowej siedziby BNY i jego następcy BNY Mellon. W 2018 roku obiekt zakupił deweloper Harry B. Macklowe, który w latach 2018–2024 przeprowadził gruntowną przebudowę, przekształcając go w budynek mieszkalno-handlowy z 566 luksusowymi apartamentami mieszkalnymi. Sprzedaż lokali mieszkalnych okazała się jednak znacznie wolniejsza niż oczekiwano. Budynek należy do najważniejszych nowojorskich zabytków stylu art déco. Początkowo pozostawał w cieniu bardziej znanych wieżowców (Empire State Building, Chrysler Building). Elewacja zewnętrzna części pierwotnej została uznana za zabytek miejski w 2001 roku, a Red Room otrzymało ten status w 2024 roku. Cały obiekt wchodzi w skład wpisanego w 2007 roku do National Register of Historic Places okręgu zabytkowego Wall Street Historic District. == Położenie == 1 Wall Street zajmuje całą przecznicę w dzielnicy finansowej na Dolnym Manhattanie. Działka ograniczona jest od zachodu Broadwayem, od północy Wall Street, od wschodu New Street i od południa Exchange Place. Budynek sąsiaduje z: Adams Express Building, 65 Broadway, Empire Building, kościołem Świętej Trójcy i cmentarzem przy kościele (od zachodu); American Surety Building (północ); 14 Wall Street (północny wschód); budynkiem New York Stock Exchange (wschód) oraz 52 Broadway (południe). Tuż obok znajdują się wejścia do stacji metra Wall Street (linie 4 i 5). Ze względu na falistą i wklęsłą elewację część pierwotna nie zajmuje całej powierzchni działki – około 17 m² pozostawiono na poszerzony chodnik. W narożach sfazowanych elewacja jest cofnięta nawet o 2,3 m od linii działki. Zgodnie z ówczesnym prawem miejskim grunt prywatny bezpośrednio przylegający do własności publicznej mógł z czasem stać się własnością miasta, jeśli nie był wyraźnie oznaczony jako prywatny. Dlatego podczas budowy główny najemca – Irving Trust – wmurował w chodnik małe metalowe tabliczki wyznaczające dokładną granicę działki, dzięki czemu miasto nie mogło przejąć tego terenu. == Architektura == Część pierwotną zaprojektował Ralph Walker z pracowni Voorhees, Gmelin and Walker w stylu art déco. Aneks powstał według projektu firmy sukcesyjnej – Voorhees, Walker, Smith, Smith & Haines. Konsultantem projektowym części pierwotnej był Everett Meeks, dziekan Yale School of Art. Budynek główny ma 50 pięter i wysokość 199 m. Południowy aneks liczył pierwotnie 28 pięter i ok. 119 m wysokości, natomiast w 2019 roku nadbudowano go do 36 pięter i ok. 151 m. Przebudowę na cele mieszkaniowe (w tym nadbudowę południowego aneksu) w latach 2018–2024 zaprojektowała pracownia SLCE Architects. Na dachach obu części znajdują się dwukondygnacyjne lukarny. Choć Daniel Abramson określił 1 Wall Street jako budynek „w wielu aspektach art déco”, historyk architektury Anthony Robins scharakteryzował go jako „gotycki modernizm – drapacz chmur odbijający kościół Świętej Trójcy”. Walker zaprojektował wcześniej inne nowojorskie budynki art déco, głównie obiekty telekomunikacyjne: budynek Barclay–Vesey (1927), siedzibę New Jersey Bell (1929), 60 Hudson Street (1930) oraz 32 Avenue of the Americas (1932), a także centrale telefoniczne w stanie Nowy Jork poza granicami miasta. Robert A. M. Stern nazwał 1 Wall Street „jedynym ukończonym drapaczem chmur Walkera”. === Forma i elewacja === Elewacja wykonana jest głównie z wapienia. Stanowi to wyraźny kontrast z ceglanymi elewacjami wcześniejszych budynków telekomunikacyjnych Walkera, w których widoczne były wpływy holenderskiego i niemieckiego ekspresjonizmu. W okresie budowy 1 Wall Street wapień należał do materiałów stosunkowo drogich i rzadko stosowano go na całej wysokości elewacji – zazwyczaj zastępowano go tańszą cegłą. Budynek posiada liczne uskoki elewacyjne. W nowojorskich drapaczach chmur były one pierwotnie wymagane przez uchwałę zoningową z 1916 roku w celu zapewnienia dostępu światła i powietrza do ulic poniżej, z czasem jednak stały się jednym z charakterystycznych elementów stylu art déco. Elewacje charakteryzują się nieprzerwanymi pionowymi filarami, co jest typowe dla architektury art déco. Choć filary podkreślają wysokość budynku, sam Walker twierdził, że nie był to główny cel projektowy. ==== Budynek pierwotny ==== Część pierwotna z 1931 roku zajmuje północną połowę działki. Pierwsze dwadzieścia kondygnacji wypełnia niemal całą powierzchnię działki. Od 21. piętra zaczynają się niewielkie uskoki, które kontynuowane są aż do 35. piętra; powyżej wznosi się smukła wieża. Uskoki na elewacjach od strony Broadwayu i Wall Street są naprzemienne. Południowa część budynku pierwotnego sięga maksymalnie do lukarny na 37. piętrze; 36. piętro jest najwyższym, które łączy się z aneksem. Bryła pierwotna ma wymiary 55 m wzdłuż Broadwayu i 31 m wzdłuż Wall Street. Kondygnacje wieżowe (37.–48. piętro) mają wymiary 18 × 24 m. Dwie najwyższe kondygnacje stanowiły niegdyś ekskluzywny penthouse. Projekt Walkera kładł nacisk na bogate detale dekoracyjne elewacji – w odróżnieniu od innych drapaczy chmur dolnego Manhattanu z początku XX wieku, które eksponowały przede wszystkim bryłę. Fasada składa się z kanelur uformowanych jak kurtyny. Z różnych perspektyw budynek może przypominać naturalną formę klifową. Sam Walker podkreślał, że budynek „w ciągu jednego roku będzie oglądać z każdej strony 200 tysięcy osób” – zarówno pracowników, jak i przechodniów – i chciał, aby sam jego widok dawał im „psychiczną ulgę i przyjemność”. Stwierdził również, że „nałożył jeden rytm na rytm podstawowy”, traktując elewację jako zespół „motywów rytmicznych” różnej skali. Wklęsłe wykusze są pochylone do wewnątrz w proporcji 1:9. Poszczególne wykusze oddzielają zakrzywione, wysunięte filary biegnące aż do kolejnych uskoków. Niektóre filary mają pionowe nacięcia podkreślające pionowość. Okna otrzymały specjalnie wygięte ramy dopasowane do krzywizn fasady, co podniosło koszt budowy o 40 tys. dolarów. Cokół budynku pierwotnego tworzą trzy najniższe kondygnacje. Fragment cokołu od strony Wall Street ma osiem traktów, z dwuskrzydłowym głównym wejściem umieszczonym pośrodku elewacji, do którego prowadzi krótki bieg schodów zewnętrznych. Portal prowadzi bezpośrednio do głównego holu. Otwór wejściowy obramowany jest postrzępionym portalem. Części cokołu od strony Broadwayu i New Street liczą po siedemnaście traktów. Na elewacji od strony New Street widnieje zapisana kursywą nazwa pracowni „Voorhees, Gmelin & Walker”. Przy New Street znajduje się także odsłonięty granitowy cokół z wejściem serwisowym. Na wyższych piętrach każdy trakt zawiera jedno otwierane pionowo okno na kondygnację. Narożniki północno-zachodni i północno-wschodni są fasetowane, co pozwala na płynne połączenie elewacji zachodniej i wschodniej z elewacją północną. ==== Aneks ==== Południowy aneks, ukończony w 1965 roku, również wykonano głównie z wapienia. Od strony New Street występują uskoki nad 5. i 10. piętrem, a powyżej budynek wznosi się jako smukła płyta z uskokami na 29., 34. i 35. piętrze. Wzdłuż Broadwayu elewacja aneksu była pierwotnie cofnięta o dwa trakty względem części pierwotnej. W 2018 roku przed aneksem wzniesiono przeszklone wejście do części handlowej. Konstrukcja wejściowa ma od jednego do siedmiu pięter wysokości i wysuwa elewację aneksu do linii elewacji budynku pierwotnego. Nad pierwotną częścią aneksu dobudowano osiem kondygnacji. Według dokumentów planistycznych aneks mierzy 55 m wzdłuż Broadwayu i 40,4 m wzdłuż Exchange Place. === Wnętrze === W 2019 roku w budynku pracowało 10 wind, natomiast przed konwersją na cele mieszkaniowe było ich 43 oraz 14 schodów ruchomych. W momencie ukończenia budynek posiadał 29 wind, z których część umieszczono przy zewnętrznych ścianach. Irving Trust dysponował sześcioma prywatnymi windami z bezpośrednim dostępem od strony Wall Street. Pozostałe windy podzielono na trzy grupy obsługujące odpowiednio dolne, środkowe i górne kondygnacje; wejścia do nich znajdowały się od strony Broadwayu, New Street oraz z peronu metra. Ponieważ poziom terenu przy New Street był niższy niż przy Broadwayu, szyby windowe zaprojektowano tak, aby w razie potrzeby można było zainstalować windy dwupoziomowe (ostatecznie ich nie zamontowano). 1 Wall Street był pierwszym biurowcem na dolnym Manhattanie zasilanym prądem przemiennym i wyposażonym w sieć rur pneumatycznych do przesyłania dokumentów między piętrami. Podczas przybudowy wieżowca na budynek mieszkalny wszystkie windy przeniesiono w cen