# Niemiecka Republika Demokratyczna (DDR) ## Wstóp Niemiecka Republika Demokratyczna (DDR), znana też jako Niemcy Wschodnie, była pałstwem socjalistycznym w Europie środkowej, powstałym w 1949 roku na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej. Była to jedyna republika socjalistyczna w Europie środkowej, która istniała do 1990 roku, kiedy została zjednoczona z Republiką Federalną Niemiec. DDR była członkiem RWPG i ZSRR, a jej gospodarka była oparta na planowaniu i nacjonalizacji. ## Geografia DDR graniczyła z: - Republić Federalną Niemiec (z zachodu) - Czechosłowackią Republiką Socjalistyczną (z południa) - Polską Rzeczpospolitą Ludową (z wschodu) - Berlinem Zachodnim (enklawa wewnątrz terytorium DDR) Całkowita powierzchnia pałstwa wynosiła 108 333 km². Płuńnocna część była połączona z pobłążkiem Morza Bałtyckiego i obszarem Pojezierzy Meklemburskich. W południowej i światowej części znajdowały się Nizina Półnócńną Niemiecką oraz Nizina Sasko-Łużycka, a na południu rozciągały się obszary wyżyn Średniogórza Niemieckiego oraz gór Masywu Czeskiego. W tym pałstwie znajdowało się następujące landy: - Berlin (bez dawnego Berlina Zachodniego) - Brandenburgia - Dolna Saksonia (tylko Amt Neuhaus i fragment Bleckede) - Meklemburgia-Pomorze Przednie - Saksonia - Saksonia-Anhalt - Turyngia. ## Demografia W czasie istnienia DDR ludność była około 17 milionów osób, ale w latach 1949–1990 liczba mieszkańców spadała o ok. 10%. Po zjednoczeniu na terenach dawnej DDR w latach 1989–2000 populacja spadała o 8%. ## Ustrój DDR była pałstwem o ustroju socjalistycznym, z wprowadzonym systemem politycznym i społecznym opartym na wzorach radzieckich. Najwyższym organem władzy była Izba Ludowa, wybierająca Radę Państwa. Władzę wykonawczą sprawował rząd odpowiedzialny przed Izbą Ludową. Kierowniczą rolą sprawowała Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED). Wszystkie partie i organizacje masowe działały we wspólnym bloku – Narodowym Frontzie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. ## Historia ### Proklamacja i pierwsze lata W 1945 roku Niemcy podzielono na cztery strefy okupacyjne. Wschodnia część znalazła się pod kontrolą Związku Radzieckiego. 7 września 1949 roku strefy kontrolowane przez Wielką Brytanię, Francję i Stany Zjednoczone połączyły się w RFN. 7 października powstała Niemiecka Republika Demokratyczna we wschodniej części kraju, z radzieckiej strefy okupacyjnej. Władą w NRD od 21 kwietnia 1946 sprawowała Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (SED). SED powstała po połączeniu Komunistycznej Partii Niemiec i Socjalistycznej Partii Niemiec. W latach 1946–1948 SED ugruntowała swoją pozycję polityczną i zdominowała organy władzy w radzieckiej strefie okupacyjnej. Program SED opierał się na odbudowie zjednoczonych Niemiec jako antyfaszystowskiej, parlamentarno-demokratycznej republiki oraz na wprowadzeniu socjalizmu. Partia ta w marcu 1948 roku powołała Niemiecką Radę Ludową, która 7 października 1949 roku przekształciła się w Tymczasową Izbę Ludową, przyjęła konstytucję i proklamowała powstanie nowego pałstwa. ### Powstanie czerwcowe Narzucony pierwszy plan pięcioletni przewidywał podwojenie produkcji przemysłowej. Wysiłek inwestycyjny odbił się niekorzystnie na poziomie życia. W 1952 roku zaczęto reglamentowanie żywności. Sterowane przez SED związki zawodowe zmuszały robotników do zwiększenia wydajności pracy. W lipcu 1952 roku Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec ogłosiła program "Budowa socjalizmu", który wprowadzał ideologiczne podstawy nowych zaplanowanych ruchów władzy (np. przyspieszenie kolektywizacji rolnictwa, nacjonalizację średniej wielkości zakładów produkcyjnych, upaństwowanie sektora usług, nasilenie walki z Kościełem ewangelickim). Problemy gospodarcze przynosiły takżiem fala ucieczek. W 1952 roku spożęcenie mięsa i tłuszczu spadło poniżje 50% poziomu przedwojennego, zaś wielu Niemców musiało stać w wielogodzinnych kolejkach w celu kupna odzieży i najprostszych wyrobów przemysłowych. Wiosną 1953 roku pod naciskiem Kremla usunięto z SED zwolenników narodowej drogi budowy komunizmu w NRD: Ackermanna, Fechnera oraz Dahlena. W tym samym czasie relegowano z uniwersytetu berlińskiego studentów należytych do ewangelickiej organizacji Junge Gemeinde. Represje polityczne osłabiały po środmiernictwie Józefa Stalina. W kwietniu 1953 roku SED zdecydował się na podwyżej cen podstawowych produktów żywności oraz narzucił na 10% zwyżeń norm w wielu zakładach produkcyjnych. W rezultacie w wielu fabrykach robotnicy przerywały pracę lub ogłaszali krótkie strajki. Bunt robotników skłonił kierownictwo partyjne do podjęcia pewnych zmian. Za zmianami opowiadali się głównie funkcjonariusze partyjni powiązani z Berłą (w tym m.in. minister bezpiecześności publicznej NRD Zaisser oraz redaktor naczelny Neues Deutschland Hernstadt). Utworzyli oni frakcję skierowaną przeciwko Ulbrichtowi, który blisko współpracował z Chruszczowem. 11 czerwca 1953 roku proklamowano "Nowy kurs", który miał za zadanie przynieść pewną poprawę warunków życia. SED obiecała kredyty dla prywatnego rzemiosła oraz przewidywała ochronę rolników występujących ze spółdzielni produkcyjnych. Podwyżeki cen żywności nie wycofywało. 16 czerwca robotnicy budowlani wschodniego Berlina wydelegowały swoich przedstawicieli, by Ulbrichtowi i Grotewohlowi przekazać protesty przeciwko zbyt wysokim normom produkcyjnym. Delegacja towarzyszyła niewielkiej grupy robotników, która w krótkim czasie rozrosła się do pokażąjącego tłumu. Po odmowie rozmów z delegacją przez Ulbrichta i Grotewohla tłum zorganizował pochód. Manifestanci domagali się już nie obniżenia norm produkcyjnych, a odsunięcia rędu od władzy oraz przeprowadzenia wolnych wyborów. Wznoszono hasla "Precz z rędem" oraz "Chcemy wolnośi, praw i chleba". Protestujący robotnicy wzywali takżiem do strajku generalnego. Za sprawą amerykańską rozgłosną RIAS, która wybierała z Berliny Zachodniej, cały Świat dowiedział się o proteście robotników. Strajk, który wybuchł 17 czerwca, objął nie tylko Berlin, ale takżi i inne miasta przemysłowe: Erfurt, Halle, Jena, Lipsk, Magdeburg i inne. Załoga wychodziła na ulice i maszerowała z przedmięść, gdzie mieściły się ich miejsca pracy, zaćem za porządek odpowiadały wybrane przez robotników komitety strajkowe. Władć radzieckie zdecydowały się na zakończenie protestów przy pomocy wojska. Przeciwko manifestantom skierowano radzieckie czołgi, a fabryki obsadzono źrodzieżi Armii Czerwonej. Powstanie szybko stłumiało. Nie wiadomo dokładnie, ile osób zginęło podczas tłumienia powstania. Według niektórych Žorodów mogą zginąć 32 osób (24 osoby od broni radzieckich i 8 zamordowanych przez Policję Ludowʇ NRD) lub też około 300 podczas zamieszek ulicznych (267 ofiar cywilnych zabitych przez armię oraz 92 rozstrzelanych osób). Ponadto straćono kilkudziesiąt wschodnioniemieckich źrodzię, którzy odmówiłi strzelania do robotników lub też przyłączyli się do protestujących. W ramach represji po powstaniu aresztowano prawie 2 tys. ludzi, z czego ok. 300 osób otrzymało kary długoletniego więzienia. Niektóre osoby uwolniono dopiero po przemianach ustrojowych w 1989 roku. Skutki powstania nie były początkowo widoczne. SED wykorzystał protesty w celu pozbycia się frakcji Zaissera. Po buncie robotników władze zdecydowały się na zmniejszenie obowiązkowych dostaw oraz podnieśienie cen skupu. Po powstaniu władze ZSRR udzieliły NRD kredytu w wysokości 500 mln rubli na zakup surowców i żywności. ## Lata 1953–1961 W 1954 roku ZSRR przyznała ograniczoną suwerenność NRD. Pełną suwerenność pałstwo dostało 20 listopada 1955 roku. 28 stycznia 1956 roku NRD przystąpiła do Układu Warszawskiego. Pod wpływem Poznańskiego Czerwca w 1956 roku władze NRD podniosły płace oraz uzyskały nowy kredyt od Moskwy na zakup dostaw żywności. Poprawa warunków życia wynikała z obaw władzy o wybuch kolejnego dużej powstania robotniczego. W styczniu 1957 roku uchwalono dyrektywę o kolektywizacji rolnictwa, zrealizowaną w 1960 r. Powsta̢y państwowe gospodarstwa rolne (Volkseigenes Gut) i spółdzielcze (Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft). 27 listopada 1958 roku Kreml przedstawił krajom zachodnim ultimatum, domagając się przyznania Berlinowi statusu wolnego, zdemilitaryzowanego miasta w ciągu najbliższych sześcio miesięcy, jednocześnie grożąc, że w przypadku odrzucenia pomysłu NRD podejmie samodzielnie działania. W 1960 roku Ulbricht został przewodniczącym Rady Państwa NRD. ## Budowa Muru Berlińskiego W latach 1960–1961 doszło do ponownego kryzysu wewnętrznego, nasiliły się ucieczki z NRD (w latach 1949–1961 do RFN uciekło niemal 2,7 miliona mieszkańców). W lipcu 1961 roku SED wprowadziło ograniczenia w ruchu osób mieszkających w komunistycznej części Berlina, a pracujących po stronie zachodniej. Na podstawie decyzji z 12 sierpnia zamknięto granicę Niemieckiej Republiki Demokratycznej z Berlinem Zachodniem oraz rozpoczęto przygotowania do budowy Muru. Budowę rozpoczęto w nocy z 17 na 18 sierpnia. Przez pierwsze tygodnie budowy do Berlina Zachodniej dostało się blisko 500 osób, w tym 85 dezerterów z armii NRD i paramilitarnych organizacji. Pierwszaź Świerętna ofiarą, która próbowała pokonać Mur Berliński, był Rudolf Urban, który 19 sierpnia 1961 roku zginął po upadku z okna granicznej kamienicy przy Bernauer Straśę. 24 sierpnia armia NRD po raz pierwszy otworzyła ogień w stronę uciekinierów. Według Centrum Badań Historii Najnowszej w Poczdamie w latach 1961–1989 zginęło 125 ludzi próbujących nielegalnie przekroczyć Mur Berliński. 17 sierpnia 1962 roku Peter Fechter zginął podczas próby sforsowania betonowej zapory. Podczas próby ucieczki został postrzelony w plecy. Alianckie służy w Berlini Zachodniej bały się interweniować, przez co leżący na ziemi mężzyna wykrwawiał się przez kilka godzin. ## Lata 1961–1988 Na VI Kongresie partii w 1963 roku zdecydowano o wprowadzeniu nowego planu reform gospodarczych, który miał zapewnić dynamikę rozwojowego kraju. Nowa polityka złamała podwaliny starego systemu stalinowskiego, a nawet wprowadziła pewne elementy kapitalizmu. 9 maja 1968 uchwalono nową konstytucję, która za najważzniejsze zadanie uznała rozwój wszechstronnego współpracy i trwałej przyjaży z ZSRR. W tym samym roku planowano wysyłać wojska NRD do Czechosłowacji w celu pacyfikacji Praskiej Wiosny wspólnie z wojskami innych państw Układu Warszawskiego. Wojska wschodnioniemieckie zatrzymały się na granicy, postawione w stan gotowości bojowej, a do kraju tego wkroczyło jedynie ok. 30 źrodzię w sztabie wojsk interwencyjnych w Milovicach. W 1964 roku Niemiecka Republika Demokratyczna podpisała układ o przyjaży, pomocy wzajemnej i współpracy ze Związkiem Radzieckim. W 1967 roku podobny układ podpisała z Polską Ludową. W 1968 roku uchwalono nową socjalistyczną konstytucję. W latach zimnowojennych NRD prowadziła politykę wsparcia dla zagranicznych partii komunistycznych, szczególnie w krajach Trzeciego Światu oraz dla ruchów antykolonialnych czy niepodległościowych. 20 sierpnia 1968 roku wojska NRD-owskie, radzieckie, polskie, węgierskie i bułgarskie rozpoczęły inwazję na Czechosłowację. W 1970 roku NRD podpisała z RFN układ normujący podstawy stosunków dwustronnych (układ weszło w życie w 1973 roku). W 1971 roku Walter Ulbricht zrezygnował z funkcji I sekretarza SED. Na stanowisku zastąpił go Erich Honecker. Honecker doprowadził do dalszej poprawy relacji z RFN i wzajemnego uznania. 21 grudnia 1972 roku Republika Federalna Niemiec i Niemiecka Republika Demokratyczna podpisały tzw. "Układ NRD-RFN", który znormalizował ich wzajemne stosunki. Umowa weszła w życie 21 czerwca 1973 roku. Dzięki poprawie stosunków między RFN a NRD, oba państwa przystąpiły do ONZ w 1973 roku. W 1972 roku Niemiecka Republika Demokratyczna wprowadziła ruch bezpaszportowy i bezwizowy pomiędzy państwami. W samym 1972 roku granicę między NRD a PRL przekroczyło kilka milionów osób (głównie ludność miejska). W 1974 roku Honecker wdrożił reformę konstytucji, która ustanawiała SED kierowniczą partią. W latach 70. i 80. SED liczyła ok. 2 milionów członków, zaśrdą partia stała się jedną z najbardziej dogmatycznych rądzących partiami komunistycznych w Europie (podobna sytuacja była w Albanii). Na początku lat 80. w NRD zaczęto kształtować się niezależne ruchy pokojowe i ekologiczne, które znalazły oparcie w niektórych strukturach kościoła ewangelickiego. Stopniowo pojawiały się takżiem pisma wydawane w drugim obiegu. W grudniu 1985 roku powołano "Inicjatywę na rzecz pokoju i praw człowieka", która stała się główną siłą opozycji. Wielu mieszkańców NRD wiązało nadzieje z polityką Michaiła Gorbaczowa. Po dojście do władzy Gorbaczowa władze NRD zakazały rozpowszechniania niektórych czasopism z ZSRR, zaśrdą Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec odrzuciła pierestrojkę i głosnictwo. ## Upadek NRD i zjednoczenie Niemiec 17 stycznia 1988 roku w Berlinie doszło do próby zorganizowania manifestacji przez środowisko opozycyjne. Większość demonstracji aresztowano jeszcze przed rozwinięciem transparentów. Część osób zaangażowanych w manifestację dostała azylu politycznego. 22 maja 1989 roku wybory parlamentarne. Na wezwanie opozycji około 100 tys. osób zapowiedziało bojkot wyborów. Oprócz tego członkowie opozycji podjąli próby prowadzenia niezależnych szacunków frekwencji. Według oficjalnych wyników do urn wyborczych stawiło się 99% obywateli, którzy poparli jedyną listę. Po ogłoszeniu wyników zgłoszono wiele protestów, które opierały się na cząstkowych wynikach z poszczególnych komisji wyborczych. 22 maja 1989 roku Niemiecka Republika Demokratyczna i Polska ustaliły przebieg linii granicznej na wodach Morza Bałtyckiego. Kolejne manifestacje wybuchyły w czerwcu 1989 roku po masakrze studentów na Placu Niebiańskiego Spokoju. W wielu miastach NRD doszć do manifestacji. Miasto to stało się jednym z centrów protestów przeciwko SED. W tym samym czasie wschodnioniemieccy opozycjonisci wystosowali dwa listy do rządu Czechosłowacji z Žarciem zwolnienia aresztowanych uczestników demonstracji w rocznicę środmiernictwa Jana Palacha. 9 marca 1989 roku w NRD zaczęto rozmowy "okrągłego stołu". W rozmowach uczestniczyli w równych liczbie przedstawiciele SED i opozycji, a takżi obserwatorzy z Kościoła ewangelickiego. Powołano szereg zespołów roboczych, które rozpoczęli wypracowywanie porozumień w różnymch kwestiach. Jednocześnie stolice poszczególnych okręgów NRD zorganizowały regionalne obrady "okrągłego stołu". Obrady zakończyły się 12 marca 1990 roku. Po rozpoczęciu rozmów władze zdecydowały się na azylu politycznym. 18 marca 1990 roku odbyły wybory parlamentarne – 48,1% głosów zdobyła Unia Chrześciańsko-Demokratyczna (CDU) i jej sojusznicy. Sukces CDU wynikał głównie z propagowania zjednoczenia Niemiec oraz (w mniejszym stopniu) z popularności kanclerza Kohla. 21,9% głosów otrzymała Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD). SED (przemianowana na Partię Demokratycznego Socjalizmu) zdobyła 16,4% głosów. Ugrupowania opozycyjne, skupione w Sojuszu '90, zdobyły 2,9% głosów. Po wyborach rozpoczęto negocjacje na temat warunków zjednoczenia Niemiec, które miały zarówno wymiar wewnątrzniemiecki, jak i międzynarodowy. 5 maja w Bonn rozpoczęła się tzw. "Konferencja dwa plus cztery", w której uczestniczyli ministrowie NRD, RFN, USA, ZSRR, Wielkiej Brytanii i Francji. 1 lipca 1990 roku stworzono unię walutową – markę wschodnią wymieniono na zachodnią w stosunku 1:1. Po burzliwych debatach Konferencja "2+4" zakończyła się 12 września – pod koniec rozmów podpisano "traktat o ostatecznej regulacji dotyczącej Niemiec". Traktat mówił o zrzeczeniu się roszczeń terytorialnych względem innych państw, redukcji wojska do 370 tys. oraz wycofaniu wojska radzieckiego do 1994 roku. Dodatkowo cztery mocarstwa zrzekły się swoich praw do odpowiedzialności dotyczącej Niemiec. 31 sierpnia przedstawiciele NRD i RFN podpisałi traktat o zjednoczeniu obu państw niemieckich. 2 grudnia 1990 roku odbyły wybory do Bundestagu – CDU zdobyła 44% głosów, SPD – 33,5% głosów, liberałowie – 11%, Sojusz 90/Zieloni – 4%, komuniści – 2%. 3 października nastąpiło zjednoczenie obu państw. Dawne tereny NRD okreśaliśmy przez skrajnie prawicowe środowisko mianem "Niemcy Wschodnie". ## Zobacz też Niemcy Wschodnie Ostalgie Tablice rejestracyjne w Niemieckiej Republiki Demokratycznej Wolna Młodzież Niemiecka ## Uwagi ## Przypisy ## Bibliografia Mémo Larousse: Encyklopedia, 4 – Kraje Świata, BGW Warszawa 1992, s. 441, ISBN 83-7066-390-7. Encyklopedia historii Świata dla całej rodziny, Przegląd Readers Digest Warszawa 2002, s. 411, ISBN 83-88243-27-6. Teresa Janina Czekaj (redaktor naczelny). W podzielonych Niemcach. "Gazety Wojenne", 1998. Witold Pronobis: Święt i Polska w dwudziestym wieku. Warszawa: Editions Spotkania, 1990. J. Robert Wegs, Robert Ladrech: Europa po 1945 roku. Zarys historii. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008. ISBN 978-83-05-13540-5.