Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (ang. Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, NPT) – umowa międzynarodowa stanowiąca fundament globalnego reżimu nieproliferacji nuklearnej, oparta na trzech filarach: zapobieganiu rozprzestrzenianiu broni jądrowej, zobowiązaniu do rozbrojenia nuklearnego oraz gwarancji prawa do pokojowego wykorzystania energii jądrowej. Otwarty do podpisu 1 lipca 1968 roku, wszedł w życie 5 marca 1970 roku. Jest najszerzej ratyfikowanym traktatem rozbrojeniowym: liczy 191 państw stron, w tym pięć uznanych państw nuklearnych. Układ dzieli sygnatariuszy na państwa nuklearne (te, które przeprowadziły próbę jądrową przed 1 stycznia 1967 roku: Stany Zjednoczone, ZSRR/Rosja, Wielka Brytania, Francja i Chińska Republika Ludowa) oraz państwa nienuklearne. Państwa nuklearne zobowiązują się do nieprzekazywania broni jądrowej, a nienuklearne do nieodbierania jej i niewytwarzania, przy czym obie grupy deklarują dążenie do rozbrojenia. W 1995 roku układ został przedłużony bezterminowo. Co pięć lat odbywa się konferencja przeglądowa; ostatnia, która przyjęła dokument końcowy, miała miejsce w 2010 roku. == Historia == === Negocjacje === Negocjacje rozbrojeniowe prowadzone pod auspicjami ONZ napotykały trudności wynikające z zimnej wojny. Wcześniejsze organy, takie jak Komisja Energii Atomowej ONZ i Komitet Dziesięciu Państw, nie przyniosły rezultatów. Przełom nastąpił po powołaniu w 1961 roku Komitetu Rozbrojeniowego 18 Państw z siedzibą w Genewie, którego prace doprowadziły do uzgodnienia tekstu traktatu. Główną trudnością było pogodzenie interesów mocarstw nuklearnych z postulatami państw nienuklearnych. Stany Zjednoczone proponowały umożliwienie przekazywania broni jądrowej pod wspólne dowództwo bloków wojskowych (co popierała RFN), natomiast ZSRR sprzeciwiał się temu rozwiązaniu. Państwa niezaangażowane domagały się zrównoważenia zobowiązań: przedstawiciel Indii argumentował, że traktat nie może nakładać kontroli wyłącznie na państwa nienuklearne, pozostawiając pełną swobodę posiadaczom arsenałów. 12 czerwca 1968 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję 2373 (XXII), zawierającą uzgodniony tekst układu i rekomendację przystąpienia do niego. === Wejście w życie === Układ został otwarty do podpisu 1 lipca 1968 roku jednocześnie w Londynie, Moskwie i Waszyngtonie. Wszedł w życie 5 marca 1970 roku, po złożeniu dokumentów ratyfikacyjnych przez trzech depozytariuszy (Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i ZSRR) oraz 40 innych państw. Polska podpisała układ 1 lipca 1968 roku, ratyfikowała 3 maja 1969, a złożyła dokumenty ratyfikacyjne 12 czerwca 1969 roku. Układ został zawarty na 25 lat. W maju 1995 roku, na konferencji przeglądowej i przedłużeniowej w Nowym Jorku, sygnatariusze podjęli decyzję o bezterminowym przedłużeniu traktatu. == Trzy filary == === Nieproliferacja === Artykuł I zabrania państwom nuklearnym przekazywania komukolwiek, bezpośrednio lub pośrednio, broni jądrowej lub innych jądrowych urządzeń wybuchowych, a także udzielania pomocy w ich wytwarzaniu. Artykuł II nakłada na państwa nienuklearne symetryczny zakaz: nie mogą one przyjmować broni jądrowej, wytwarzać jej ani ubiegać się o pomoc w jej produkcji. System weryfikacji opiera się na porozumieniach o zabezpieczeniach (ang. safeguards agreements) zawieranych z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (MAEA). Artykuł III zobowiązuje państwa nienuklearne do przyjęcia tych zabezpieczeń w odniesieniu do całej ich działalności w dziedzinie energii jądrowej. W 1997 roku MAEA przyjęła Protokół Dodatkowy (ang. Additional Protocol), rozszerzający uprawnienia inspektorów o niezapowiedziane kontrole i dostęp do nierejestrowanych obiektów. === Rozbrojenie === Artykuł VI zobowiązuje wszystkie państwa strony do prowadzenia w dobrej wierze negocjacji w sprawie zaprzestania wyścigu zbrojeń jądrowych, rozbrojenia nuklearnego oraz powszechnego i całkowitego rozbrojenia. Przepis ten jest przedmiotem trwałego sporu: państwa nienuklearne zarzucają mocarstwom nuklearnym, że nie wywiązują się z tego zobowiązania. W 1996 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w opinii doradczej w sprawie legalności groźby lub użycia broni jądrowej orzekł, że artykuł VI nakłada nie tylko obowiązek negocjowania, ale również obowiązek osiągnięcia rezultatu w postaci rozbrojenia nuklearnego. === Pokojowe wykorzystanie energii jądrowej === Artykuł IV potwierdza prawo wszystkich państw stron do rozwijania badań, produkcji i wykorzystania energii jądrowej dla celów pokojowych oraz zobowiązuje do ułatwiania wymiany materiałów, urządzeń i informacji naukowych. Artykuł V przewidywał udostępnienie państwom nienuklearnym korzyści z pokojowych zastosowań wybuchów jądrowych, jednak postanowienie to nigdy nie zostało wdrożone i jest obecnie uznawane za przestarzałe. Napięcie między prawem do pokojowego programu nuklearnego a ryzykiem proliferacji stanowi centralny dylemat traktatu. Technologie wzbogacania uranu i przetwarzania plutonu mogą służyć zarówno celom energetycznym, jak i wojskowym (problem podwójnego zastosowania). == Konferencje przeglądowe == Artykuł VIII przewiduje zwoływanie konferencji przeglądowych co pięć lat w celu oceny realizacji traktatu. Od 1975 roku odbyło się jedenaście takich konferencji. Konferencja w 1995 roku podjęła trzy decyzje: bezterminowe przedłużenie traktatu, przyjęcie zasad i celów nieproliferacji i rozbrojenia nuklearnego oraz wzmocnienie procesu przeglądowego. Konferencja w 2000 roku uzgodniła 13 kroków w kierunku rozbrojenia nuklearnego, w tym zobowiązanie do „nieodwracalnego" eliminowania arsenałów. Konferencja w 2010 roku przyjęła plan działania obejmujący 64 konkretne zobowiązania w trzech filarach traktatu. Była to ostatnia konferencja przeglądowa, która zakończyła się przyjęciem dokumentu końcowego. Konferencje w 2005 i 2015 roku zakończyły się bez przyjęcia dokumentu końcowego. Konferencja w 2022 roku (X konferencja przeglądowa, przełożona z 2020 roku z powodu pandemii COVID-19) również nie osiągnęła konsensusu: Rosja zablokowała przyjęcie dokumentu końcowego ze względu na zapisy dotyczące Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej okupowanej w ramach rosyjskiej inwazji na Ukrainę. XI konferencja przeglądowa odbywa się od 27 kwietnia do 22 maja 2026 roku w siedzibie ONZ w Nowym Jorku, pod przewodnictwem ambasadora Wietnamu Do Hung Vieta. == Państwa poza traktatem == === Państwa, które nie przystąpiły === Cztery państwa członkowskie ONZ nie są stronami NPT: Indie, Izrael, Pakistan i Sudan Południowy. Indie i Pakistan przeprowadziły próby jądrowe w 1998 roku i otwarcie deklarują posiadanie broni jądrowej. Izrael prowadzi politykę celowej dwuznaczności (ang. nuclear ambiguity), ani nie potwierdzając, ani nie zaprzeczając posiadaniu broni jądrowej. Sudan Południowy, niepodległy od 2011 roku, nie przystąpił do traktatu. === Wycofanie Korei Północnej === Korea Północna przystąpiła do NPT w 1985 roku. W styczniu 2003 roku ogłosiła wycofanie się z traktatu na podstawie artykułu X, powołując się na zagrożenie ze strony Stanów Zjednoczonych. Status tego wycofania pozostaje sporny: część państw kwestionuje, czy Korea Północna dopełniła wymaganych procedur. Korea Północna przeprowadziła sześć prób jądrowych w latach 2006, 2009, 2013, 2016 (dwie) i 2017. == Naruszenia i kontrowersje == === Program nuklearny Iranu === Iran jest stroną NPT, ale od 2002 roku jego program nuklearny budzi obawy o potencjalne dążenie do uzyskania broni jądrowej. W 2015 roku zawarto Wspólny Kompleksowy Plan Działania (JCPOA), ograniczający irański program wzbogacania uranu w zamian za zniesienie sankcji. W 2018 roku Stany Zjednoczone jednostronnie wycofały się z porozumienia, po czym Iran stopniowo wznowił wzbogacanie uranu powyżej ustalonych limitów. === Udostępnianie broni jądrowej w ramach NATO === Stany Zjednoczone rozmieszczają taktyczną broń jądrową na terytorium pięciu sojuszników NATO: Belgii, Niemiec, Holandii, Turcji i Włoch. W czasie pokoju broń pozostaje pod kontrolą amerykańską, ale w sytuacji konfliktu ma zostać przekazana siłom powietrznym państw przyjmujących. Krytycy argumentują, że taki układ narusza artykuły I i II traktatu; państwa NATO odrzucają tę interpretację, wskazując, że broń nie jest „przekazana" w czasie pokoju. === Porozumienie nuklearne USA z Indiami === Podpisane w 2008 roku porozumienie o współpracy nuklearnej między Stanami Zjednoczonymi a Indiami umożliwiło Indiom dostęp do cywilnej technologii nuklearnej mimo nieprzynależności do NPT. Grupa Dostawców Nuklearnych przyznała Indiom specjalne wyłączenie ze swoich wytycznych eksportowych, co krytycy uznali za podważenie reżimu nieproliferacji. == Traktat o zakazie broni jądrowej == W odpowiedzi na postrzegany brak postępu w realizacji artykułu VI NPT, w lipcu 2017 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Traktat o zakazie broni jądrowej (TPNW), zakazujący posiadania, użycia i groźby użycia broni jądrowej. TPNW wszedł w życie 22 stycznia 2021 roku po ratyfikacji przez 50 państw. Żadne państwo nuklearne ani żaden członek NATO nie przystąpił do TPNW. Państwa nuklearne i ich sojusznicy argumentują, że traktat podważa NPT i odstraszanie nuklearne; zwolennicy TPNW twierdzą, że uzupełnia on zobowiązania rozbrojeniowe z artykułu VI. == Współczesne wyzwania == Skuteczność NPT jest kwestionowana z kilku powodów. Trzy kolejne konferencje przeglądowe (2005, 2015, 2022) zakończyły się bez dokumentu końcowego. Arsenały nuklearne po okresie redukcji po zimnej wojnie ponownie rosną: Chiny prowadzą intensywną rozbudowę, Rosja modernizuje wszystkie trzy komponenty triady nuklearnej, a Stany Zjednoczone realizują program modernizacji szacowany na ponad bilion dolarów. Traktat Nowy START, ostatni obowiązujący układ ograniczający strategiczne arsenały nuklearne Stanów Zjednoczonych i Rosji, wygasł w lutym 2026 roku bez następcy. Brak jakichkolwiek ram kontroli zbrojeń strategicznych między dwoma największymi arsenałami nuklearnymi pogłębia sceptycyzm państw nienuklearnych w