# Polska (Rzeczpospolita Polska) Polska, Rzeczpospolita Polska (RP) – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu. Większość jej terytorium leży w dorzeczu Wisły i Odry. Polska graniczy od północy z Rosją (obwód królewiecki) i Litwą, od wschodu z Białorusią i Ukrainą, od południa ze Słowacją i Czechami, a od zachodu z Niemcami. Wybrzeże Morza Bałtyckiego formuje znaczącą część północnej granicy państwa. Polska Wyłączna Strefa Ekonomiczna na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji. ## Geografia i podział administracyjny Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 313 933 km², co daje jej 69. miejsce na świecie i 9. miejsce w Europie (pod względem powierzchni). Kraj ten zamieszkuje 37 563 071 osób (stan na 30 czerwca 2024 r.), co plasuje go na 38. miejscu na świecie pod względem liczby ludności, a 5. w Unii Europejskiej. Gęstość zaludnienia jest zróżnicowana, najwyższa w województwie śląskim, najniższa w podlaskim. Polska podzielona jest na 16 województw, 380 powiatów oraz 2479 gmin. Miastem największym i jednocześnie stolicą państwa jest Warszawa. Inne istotne metropolie to Kraków, Wrocław, Łódź, Poznań, Gdańsk i Szczecin. Największą polską konurbacją jest aglomeracja górnośląska. Polska to kraj jednolity etnicznie – aż 97% mieszkańców deklaruje narodowość polską. Mniejszości narodowe i etniczne stanowią łącznie niecałe 3% populacji, wśród nich najliczniejszymi są Ślązacy, Kaszubi, Niemcy, Ukraińcy, Białorusini, Romowie czy Rosjanie. ## Historia ### Początki i monarchia wczesnopiastowska Pierwszą historycznie potwierdzoną datą w dziejach Polski jest rok **966**, gdy książę **Mieszko I** przyjął chrzest, co zapoczątkowało chrystianizację państwa i umieściło Polskę w kręgu cywilizacji zachodniej. W 1025 powstało **Królestwo Polskie**, a jego pierwszym władcą został syn Mieszka I – **Bolesław I Chrobry**. Jego panowaniem i działalnością dyplomatyczną oraz militarną zintensyfikowano rozwój państwa, powołano metropolię gnieźnieńską, a Polska władała terenami dawnych Łużyc, Moraw, Górnych Węgier czy południowo-zachodnich regionów Rusi. W połowie X wieku Polska uformowała się w scentralizowaną monarchię. W XIII wieku nastąpił rozpad państwa pod wpływem najazdów mongolskich. Zjednoczenie Wielkopolski i Małopolski dokonał **Władysław Łokietek**, koronując się na króla w 1320 roku. Jego syn, **Kazimierz III Wielki**, znacząco umocnił i rozszerzył pozycję Polski w regionie, prowadząc liczne reformy administracyjne, gospodarcze i budownicze. ### Dynastia Jagiellonów i Rzeczpospolita Obojga Narodów W 1386 roku Jadwiga Andegaweńska, królowa Polski, wyszła za mąż za wielkiego księcia litewskiego **Jagiełłę**. To wydarzenie zapoczątkowało unię polsko-litewską i panowanie dynastii Jagiellonów, które trwało do 1572 roku. W 1569 roku zawarto **unię lubelską**, z której wynikała powstanie **Rzeczypospolitej Obojga Narodów** – jednego z największych i najbardziej zróżnicowanych etnicznie państw w Europie XVI i XVII wieku. W epoce tej, często nazywanej „złotym wiekiem”, Rzeczpospolita była azylem dla prześladowanych religijnie mniejszości z całej Europy (m.in. Żydów czy hugenotów). Oprócz tolerancji religijnej rozwijała się tu kultura, nauka i gospodarka. Nastąpił też rozwój wojska i nowe formacje, takie jak husaria. W XVII wieku Rzeczpospolita zmagała się z licznymi wojnami i kryzysami (szwedzkie „potop”, powstanie Chmielnickiego, wojny z Rosją). Ograniczanie władzy królewskiej i liczne rokosze prowadziły do stopniowego osłabienia państwa. Mimo prób ratowania sytuacji (Konstytucja 3 maja 1791), ostatecznie Rzeczpospolita przestała istnieć w wyniku **trzech rozbiórów** dokonywanych przez Rosję, Prusy i Austrię w latach 1772–1795. ### Okres pod zaborami Pod zaborami polskie społeczeństwo walczyło o przetrwanie tożsamości. W XIX wieku miały miejsce zrywy niepodległościowe (powstanie listopadowe 1830, powstanie styczniowe 1863), jednak przyniosły one tragiczne w skutkach represje. Zabory – rosyjski, pruski i austriacki – różniły się polityką wobec Polaków i stopniem rozwoju gospodarczego. Rozwój gospodarczy i urbanizacja przebiegał najszybciej na terenach zaboru pruskiego i rosyjskiego (głównie w regionach takich jak Zagłębie Dąbrowskie czy Warszawa), podczas gdy Galicja pozostawała w dużej mierze terytorium uboższego i rolniczego. ### II Rzeczpospolita i II wojna światowa **11 listopada 1918** Polska odzyskała niepodległość jako II Rzeczpospolita. Początki państwowości, zwłaszcza w latach 1918–1921, to walka o kształt i granice państwa (m.in. wojna polsko-bolszewicka). Po okresie demokracji parlamentarnej doszło w 1926 roku do zamachu stanu przeprowadzonego przez Józefa Piłsudskiego, co zapoczątkowało okres tzw. sanacji – rządów autorytarnych. W 1939 roku, po podpisaniu paktu Ribbentrop-Mołotow, Niemcy i ZSRR zaatakowały Polskę, co rozpoczęło II wojnę światową. W wyniku agresji i okupacji terytorium zostało podzielone między III Rzeszę i ZSRR. Okupacja przyniosła Polsce bezprecedensowe straty – zginęło ponad 6 milionów obywateli (przede wszystkim Żydzi, ale także Polacy wymordowani w obozach koncentracyjnych, podczas egzekucji, czy w wyniku pracy przymusowej), a zniszczeniu uległa ogromna część infrastruktury, gospodarki, kultury i dziedzictwa narodowego. Mimo to funkcjonował podziemny **Państwo Podziemne**, prowadzono zbrojną i informacyjną walkę zbrojną. W 1944 roku na wschodzie kraju władzę przejęła komunistyczna Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL), która do 1989 roku pozostawała państwem satelickim ZSRR. ### Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) PRL była państwem o ustroju socjalistycznym, gdzie de facto władzę sprawowała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Charakteryzowała się gospodarką centralnie planowaną, terror policyjnym (szczególnie w latach 50. XX wieku) oraz ograniczeniami wolności obywatelskich i słowa. Lata 70. i początek 80. to epoka tzw. Gierkówki, kiedy poprawiła się sytuacja bytowa społeczeństwa, ale narastały też problemy zadłużenia i nierówności gospodarczych, co doprowadziło do fal strajków na przełomie lat 70. i 80. (m.in. w 1970 i 1976). W 1980 roku powstała niezależna „Solidarność”, co ostatecznie zapoczątkowało proces przemian demokratycznych. ### III Rzeczpospolita W 1989 roku, w wyniku Okrągłego Stołu i częściowo wolnych wyborów, obalono władzę komunistyczną i przystąpiono do budowy ustroju demokratycznego i gospodarki rynkowej. Państwo zmieniło nazwę na Rzeczpospolitą Polską. Nowe władze przeprowadziły trudną transformację ustrojową i ekonomiczną, obniżając inflację i liberalizując gospodarkę. W 1997 roku uchwalono nową Konstytucję RP. Kolejnymi etapami w historii III RP były przystąpienie do NATO (1999) oraz Unii Europejskiej (2004). Polska stała się wiodącym graczem w regionie, a polska gospodarka dynamicznie się rozwijała. Sukcesywnie zmieniały się rządy i prezydenci, a po 2015 roku widać wyraźne zaangażowanie Polski w polityce bezpieczeństwa i sojuszu transatlantyckim. ## Ustrój polityczny Zgodnie z Konstytucją z 1997 roku, Polska jest republiką parlamentarną opartą na zasadzie trójpodziału władzy. * **Władza ustawodawcza** należy do Sejmu (460 posłów) i Senatu (100 senatorów), wybieranych w powszechnych wyborach na 4-letnią kadencję. * **Władza wykonawcza** sprawuje prezydent (wybierany na 5-letnią kadencję) oraz Rada Ministrów (rząd) na czele z premierem. * **Władza sądownicza** obejmuje sądy powszechne, administracyjne, wojskowe oraz trybunały (m.in. Trybunał Konstytucyjny). Polska należy do UE, NATO, ONZ, OBWE, WTO, OECD i Rady Europy, a Warszawa jest siedzibą Frontexu. ## Siły zbrojne Siły Zbrojne RP dzielą się na Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Wojska Specjalne, Marynarkę Wojenną oraz Wojska Obrony Terytorialnej. Stanowią one około 216 600 żołnierzy w służbie czynnej (stan na 2026 r.). W ramach NATO stacjonują w Polsce wojska USA. Polskie siły zbrojne są postrzegane jako jedna z najsilniejszych w Europie Środkowo-Wschodniej. ## Gospodarka Polska posiada wysoko rozwiniętą, gospodarkę mieszaną i jest szóstą co do wielkości gospodarką Unii Europejskiej oraz 20. na świecie. W 2014 PKB na głowę mieszkańca wyniósł 14 378 USD (nominalnie). Dynamika wzrostu gospodarczego jest wysoka i stabilna – w 2009 roku PKB wzrosło o 1,7%, co było wynikiem jedynie dodatnim w całej Unii Europejskiej. Sektor usług generuje 62,7% PKB, przemysł 33,3%, a rolnictwo 4%. Główne sektory przemyśłu to produkcja maszynowa, motoryzacyjna, spożywcza, chemiczna oraz elektroniczna. Głównym partnerem handlowym Polski są Niemcy, na które przypada około 25% polskiego eksportu. Na koniec 2016 roku stopa bezrobocia wynosiła 8,2%. Polska gospodarka charakteryzuje się wysokim poziomem zatrudnienia (59,7% w wieku 15–64 lat), choć wciąż niższym niż średnia unijna. W 2016 roku Polska miała najniższy wskaźnik należności zarabianych przez pracowników w stosunku do PKB w całej UE. ## Turystyka i transport Turystyka ma duże znaczenie dla gospodarki kraju. Najbardziej atrakcyjnymi miastami dla turystów są między innymi Kraków, Warszawa, Wrocław, Gdańsk czy Zakopane. Popularne są również trasy turystyczne wzdłuż wybrzeża Bałtyku oraz w Tatrach. W 2016 roku Polskę odwiedziło 17,5 mln turystów. Transport w Polsce opiera się w głównej mierze na komunikacji drogowej (ponad 85% ładunków przewoźnionych ciężarówkami). Rozwinięta jest sieć kolejowa i lotnicza, gdzie największym portem lotniczym jest Lotnisko Chopina w Warszawie, a największymi przedsiębiorstwami kolejowymi są spółki Grupy PKP. ## Kultura, nauka i religia ### Kultura i sztuka Polska ma bogate dziedzictwo kulturowe, które przetrwało nawet okresy zaborów. Kraj ten może pochwalić się 17 miejscami wpisanymi na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Sztuka polska przez wieki kształtowała się pod wpływem prądu gotyckiego, renesansu, baroku, klasycyzmu, romantyzmu, pozytywizmu, a później awangardy i sztuki współczesnej. W Polsce żyło i tworzyło wielu wybitnych twórców, m.in. pisarze (Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska), kompozytorzy (Fryderyk Chopin, Karol Szymanowski, Krzysztof Penderecki), filozofowie (Leszek Kołakowski, Tadeusz Kotarbiński) oraz malarze (Jan Matejko, Józef Chełmoński), czy rzeźbiarze (Xawery Dunikowski, Magdalena Abakanowicz). ### Nauka Polska ma długą tradycję naukową. Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Warszawski to jedne z najstarszych uczelni w Europie. Polscy naukowcy wnieśli ogromny wkład w rozwój światowego dorobku naukowego, w tym Maria Skłodowska-Curie (dwukrotna laureatka Nagrody Nobla) czy Jan Czochralski. W dziedzinie matematyki i kryptologii (m.in. rozszyfrowanie Enigmy) dokonano przełomowych odkryć. Wysoko oceniane są polskie szkoły wyższe, a polscy badacze aktywnie uczestniczą w międzynarodowych programach badawczych. ### Religia Według danych GUS (2021), około 71,3% mieszkańców Polski to rzymscy katolicy. Polska jest państwem sekularyzowanym, gdzie jednak religia odgrywa wciąż dużą rolę w życiu publicznym i kulturze. Znaczne mniejszości stanowią prawosławni (ok. 506 tys.), protestanci (ok. 150 tys.) oraz wyznania restoracjonistyczne (m.in. Świadkowie Jehowy). ## Społeczeństwo i polityka zagraniczna Polska w XXI wieku wchodzi w szeregi najbardziej zamożnych państw świata (indeks rozwoju społecznego HDI: 0,821). W 2026 roku rząd przyjął Strategię polskiej polityki zagranicznej na lata 2026–2030, zakłada ona m.in. utrzymanie silnej pozycji w UE, rozwój współpracy w ramach NATO i rozwój relacji z najważniejszymi partnerami międzynarodowymi. Polska jest aktywnym uczestnikiem procesów znoszenia barier w handlu międzynarodowym i integracji gospodarczej, a jej rynek jest jednym z najbardziej otwartych na świecie dla kapitału obcego.