# Unia Europejska (UE) Unia Europejska (UE) to gospodarczo-polityczny związek 27 demokratycznych państw europejskich. Powstała 1 listopada 1993 roku na mocy traktatu z Maastricht, będąc efektem wieloletniego procesu integracji politycznej, gospodarczej i społecznej. Korzenie współczesnej integracji europejskiej sięgają okresu powojennego. ## Historia ### Historyczne idee zjednoczenia Europy U podstaw europejskich tendencji zjednoczeniowych leży wspólna historia i kultura narodów tego kontynentu. Od I wieku p.n.e. do V wieku n.e. większość zachodniej Europy i południowa część wschodniej znajdowała się w Imperium Rzymskim. Ekspansja cywilizacji rzymskiej i grecko-chrześcijańskiej na północ doprowadziła do wytworzenia się kulturowej i gospodarczej wspólnoty europejskiej. W średniowieczu idee zwierzchnictwa cesarskiego lub papieskiego nad światem chrześcijańskim nawiązywały do tradycji Imperium Romanum. W okresie nowożytnym, wraz z ekspansją zamorską i rozbiciem kulturowym Europy Zachodniej, tendencje zjednoczeniowe osłabły. W XVIII i XIX wieku porządek europejski opierał się na systemie sojuszy monarchii. ### Wspólnoty Europejskie 18 kwietnia 1951 roku sześć państw podpisało traktat paryski, tworząc Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Członkami założycielami były: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, RFN i Włochy. Celem EWWiS było utworzenie wspólnej puli produkcji węgla i stali, aby zapobiec wojnie gospodarczej. Było to urzeczywistnienie planu Jeana Monneta, upowszechnionego przez Roberta Schumana. 9 maja 1950 roku Schuman przedstawił propozycję utworzenia organizacji europejskiej, uważaną za początek współczesnej integracji europejskiej. W 1955 roku na konferencji w Mesynie ministrowie spraw zagranicznych państw „szóstki” przyjęli rezolucję z Mesyny, zakładającą: merytoryczną rozbudowę wspólnych instytucji europejskich, stopniową fuzję gospodarki narodowej, stworzenie wspólnego rynku oraz harmonizację polityki socjalnej. W wyniku prac specjalnej komisji, w 1956 roku powstał raport Spaaka, stanowiący podstawę do przyjęcia traktatów rzymskich podpisanych 25 marca 1957 roku w Rzymie. Pierwszy ustanawiał Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG), a drugi Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Traktaty weszły w życie 1 stycznia 1958 roku. Trzy wspólnoty europejskie miały wspólne organy od 1958 roku. Pełne połączenie instytucjonalne nastąpiło w 1967 roku. W 1973 roku do wspólnot dołączyły Wielka Brytania, Dania i Irlandia. W 1981 roku dołączyła Grecja, a w 1986 roku Hiszpania i Portugalia. Wraz ze zjednoczeniem Niemiec w 1990 roku, w skład Unii Europejskiej weszło terytorium dawnej Niemieckiej Republiki Demokratycznej. W 1995 roku przyjęto Austrię, Szwecję i Finlandię. W 1985 roku uzgodniono w układzie z Schengen utworzenie systemu wspólnej kontroli granic i zniesienie wizowych granic wewnętrznych. W ramach Wspólnot stopniowo doszło do utworzenia wspólnego jednolitego rynku poprzez likwidację barier celnych, wprowadzanie wspólnych norm prawnych i technicznych. ### Unia Europejska 7 lutego 1992 roku został podpisany Traktat o Unii Europejskiej – traktat z Maastricht, na mocy którego 1 listopada 1993 roku powstała Unia Europejska. Traktat nie likwidował wspólnot europejskich, zmienił jedynie nazwę EWG na Wspólnotę Europejską. Rozszerzono zakres wspólnej polityki gospodarczej i opracowano harmonogram wprowadzenia unii gospodarczej i walutowej. Formalnie wzmocniono politykę zagraniczną, dodano politykę bezpieczeństwa i współpracę w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i administracyjnej współpracy państw członkowskich. Kolejne ważne umowy to traktat amsterdamski z 2 października 1997 roku i traktat nicejski z 26 lutego 2001 roku. 16 kwietnia 2003 roku podpisano w Atenach traktat akcesyjny, rozszerzający Unię, w wyniku czego 1 maja 2004 roku do wspólnoty wstąpiło 10 krajów: Estonia, Łotwa, Litwa, Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Malta i Cypr. 25 kwietnia 2005 roku Bułgaria i Rumunia podpisały traktat akcesyjny, a 1 lipca 2013 roku do Unii Europejskiej wstąpiła Chorwacja. Traktat lizboński wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku. ### Pokojowa Nagroda Nobla W 2012 roku Unia Europejska otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla za rolę w przekształcaniu Europy z kontynentu wojny w kontynent pokoju. ## Geografia Państwa członkowskie Unii Europejskiej zajmują obszar ok. 4,233 mln km², a ich populacja przekracza 450 milionów osób. Najwyższy szczyt to Mont Blanc (ponad 4808 m n.p.m.), najniżej położony punkt to Lammefjorden w Danii i Zuidplaspolder w Holandii (niemal 7 m p.p.m.). ### Państwa członkowskie Od 1 lutego 2020 roku w skład UE wchodzi 27 państw. ### Państwa kandydujące Obecnie status kandydata posiadają: Albania, Czarnogóra, Macedonia Północna, Serbia, Turcja, Mołdawia, Ukraina, Bośnia i Hercegowina, Gruzja. Kosowo aspiruje do tego miana. ## Charakter organizacji Unia Europejska jest przypadkiem *sui generis* w stosunkach międzynarodowych. Do grudnia 2009 roku była kombinacją struktur ponadnarodowych i międzyrządowych. Posiada cechy organizacji międzynarodowej, konfederacji, a nawet państwa federalnego. Istnieją różne teorie na temat tego, czym dokładnie jest Unia. Traktat lizboński zlikwidował podział Unii na filary, nadał jej osobowość prawną i podmiotowość prawnomiędzynarodową, zlikwidował Wspólnotę Europejską. Unia Europejska ma ok. 17-procentowy udział w światowym PKB. Jej rola jako mocarstwa w polityce zagranicznej wzrasta. Cechy UE świadczące o jej charakterze: * Organizacja międzynarodowa * Konfederacja * Federacja ## Cele W TUE, w artykule 3, wśród celów Unii wymienione są między innymi: * Promowanie ekonomicznego i społecznego postępu. * Wzmacnianie obrazu Unii na arenie międzynarodowej. * Dążenie do stworzenia obywatelstwa europejskiego. * Rozwijanie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwego traktowania. * Ujednolicenie struktury gospodarczej krajów członkowskich. * Polepszenie standardów życia. ## Kompetencje, polityka i główne obszary działań Art. 2 TFUE określa i rozdziela kompetencje Unii Europejskiej. Są to: * Kompetencje wyłączne (np. funkcjonowanie rynku wewnętrznego). * Kompetencje dzielone (np. wspólny rynek, polityka społeczna). * Kompetencje wspomagające (np. ochrona zdrowia, przemysł, kultura). ## Budżet Środki pieniężne Unii Europejskiej gromadzone są przez państwa członkowskie i przekazywane do unijnego budżetu. Źródła wpływów do budżetu: * Cło * Podatek od towarów i usług (VAT) * Produkt Narodowy Brutto (PNB) * Inne podatki * Kary finansowe ## Instytucje, organy i agencje Unia Europejska wykształciła specyficzny system rządzenia, oparty na administracji wykonawczej szczebla unijnego (Komisja Europejska), Radzie Unii Europejskiej (ministrowie poszczególnych sektorów) i Parlamencie Europejskim. Trójpodział władzy dopełnia Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Szefowie rządów i głów państw spotykają się w Radzie Europejskiej. ## Prawo Traktat o Unii Europejskiej i Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej stanowią konstytucyjną kartę prawa wspólnotowego. Prawo unijne ma pierwszeństwo przed aktami prawa wewnętrznego państw członkowskich. Prawo stanowione w ramach Unii Europejskiej dzieli się na prawo pierwotne i prawo wtórne (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, opinie, zalecenia). ### Traktat lizboński Zawiera zmiany w Traktacie o Unii Europejskiej i Traktacie ustanawiającym Wspólnotę Europejską. Wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku. Najważniejsze założenia to zniesienie podziału na Wspólnotę Europejską i Unię Europejską, nadanie Unii Europejskiej osobowości prawnej, zniesienie podziału filarowego. #### Karta praw podstawowych W 2000 roku przyjęto Kartę Praw Podstawowych. Dołączona została do Traktatów w formie deklaracji. Wszystkie przepisy Karty są prawami wynikającymi z konstytucji i aktów prawa wtórnego państw członkowskich. ## Polityka zagraniczna ### Europejski Obszar Gospodarczy Państwa Unii mają zintegrowane rynki z Islandią, Liechtensteinem i Norwegią w ramach Europejskiego Obszaru Gospodarczego. ### Europejska Polityka Sąsiedztwa Projekty realizowane w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa to Unia dla Śródziemnomorza i Partnerstwo Wschodnie, Wymiar Północny Unii Europejskiej. ## Demografia Brak szczegółowych danych w tekście źródłowym. ## Religia Większość ludności zamieszkującej UE to chrześcijanie (70% według badań Eurobarometr 2010). Europejskie chrześcijaństwo tradycyjnie podzielone jest na katolicyzm, protestantyzm i prawosławie. ## Gospodarka Gospodarka wszystkich państw tworzących Unię Europejską rozpatrywanych łącznie, jakby stanowiły jedno państwo. W 2025 roku PKB Unii Europejskiej wg Międzynarodowego Funduszu Walutowego wynosi 19,99 biliona USD ### Euratom Obecnie Euratom jest osobną organizacją międzynarodową, której podstawą funkcjonowania jest Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej. ## Kultura Europejska Stolica Kultury to europejskie miasto wybrane przez Unię Europejską, które w ciągu jednego roku może zaprezentować życie kulturalne miasta, regionu i państwa. ## Symbole Unia Europejska posiada symbole, które przyjęte zostały podczas szczytu UE w Brukseli w 2004 roku. Są to: * Hymn europejski (finałowa kantata z IX Symfonii Ludwiga van Beethovena). * Flaga europejska (dwanaście złotych gwiazd rozłożonych w okręgu na niebieskim tle). * Dzień Europy (obchodzony 9 maja). * Dewiza Unii Europejskiej (In varietate concordia – Jedność w różnorodności). * Znak graficzny euro (€). * Paszport potwierdzający obywatelstwo jednego z państw Unii Europejskiej. * Domena internetowa .eu.