Agnieszka Irena Holland (ur. 28 listopada 1948 w Warszawie) – polska reżyserka filmowa i teatralna, scenarzystka filmowa i aktorka, reprezentantka nurtu zwanego kinem moralnego niepokoju, dama Orderu Odrodzenia Polski (II i IV Klasy). Od grudnia 2020 przewodnicząca Europejskiej Akademii Filmowej. Córka Henryka Hollanda i Ireny Rybczyńskiej, starsza siostra reżyserki i scenarzystki Magdaleny Łazarkiewicz. W latach 1966–1971 studiowała na Wydziale Filmowym i Telewizyjnym Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, biorąc w międzyczasie udział w wydarzeniach Praskiej Wiosny. Po raz pierwszy uznanie ze strony krytyków zagranicznych zdobyła kameralnym dramatem Aktorzy prowincjonalni (1978), a swoją renomę w Polsce ugruntowała nagrodzonym na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych filmem historycznym Gorączka (1980). Ukończywszy film Kobieta samotna (1981), krytyczny zarówno wobec środowiska „Solidarności”, jak i wobec pełnej marazmu komunistycznej rzeczywistości, wyemigrowała do Francji, gdzie pozostała po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Realizując filmy we Francji i Niemczech, a później głównie w Stanach Zjednoczonych, Holland zasłynęła filmami: Gorzkie żniwa (1985, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) czy Europa, Europa (1990, nominowany do Oscara za najlepszy scenariusz adaptowany) o Zagładzie Żydów, a także mniej politycznymi dramatami: Olivier, Olivier (1991) lub Plac Waszyngtona (1997). Od 2007 ponownie kręciła filmy w Polsce, gdzie jej następne dwa dzieła – W ciemności (2011, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) oraz Obywatel Jones (2019) – otrzymały Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Jeden z kolejnych filmów Holland – Zielona granica (2023) zdobył Nagrodę Specjalną Jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji oraz Złote Lwy i Nagrodę Publiczności na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. W swoich filmach Holland skupia się na jednostkowych doświadczeniach osób znajdujących się na uboczu politycznych wydarzeń. Częstym poruszanym przez nią motywem jest krytyka zbrodni nazistowskich oraz komunistycznych. Holland była wielokrotnie honorowana, m.in. w 2020 otrzymała nagrodę FIPRESCI Platinum Award na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Sofii, a w 2021 – Platynowe Lwy za całokształt twórczości. == Życiorys == === Młodość i wykształcenie === Urodziła się 28 listopada 1948 w Warszawie. Jej ojciec, Henryk Holland, był dziennikarzem i socjologiem żydowskiego pochodzenia. Po kapitulacji Warszawy w 1939 przedostał się najpierw do Wilna, a następnie do Lwowa znajdującego się pod okupacją Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, po ataku Niemiec na ZSRR wstąpił w szeregi Armii Czerwonej, a po II wojnie światowej był oficerem Ludowego Wojska Polskiego, działaczem komunistycznym i członkiem PZPR. Jej matka, Irena z domu Rybczyńska, była polską dziennikarką wyznania katolickiego oraz uczestniczką powstania warszawskiego, negatywnie jednak oceniała sam wybuch powstania. Wedle wspomnień Agnieszki Holland matka źle przyjmowała postępowanie władz sanacyjnych II Rzeczypospolitej: „w jaki sposób przegrały wojnę, na parę tygodni przedtem uprawiając narodową tromtadrację, uciekając do Rumunii i na Zachód, i zostawiając ludzi samym sobie”. Po wojnie Irena Holland, tak jak jej mąż, wstąpiła do PZPR. Po rozwodzie rodziców w 1959 Agnieszka Holland pozostała przy matce, która poślubiła dziennikarza Stanisława Brodzkiego. Henryk Holland, aresztowany pod podejrzeniem zdrady stanu, popełnił samobójstwo w 1961. Śmierć ojca była dla Agnieszki wstrząsem. Ukończywszy w 1966 II Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego w Warszawie, próbowała znaleźć ukojenie w reżyserii filmowej. Bez powodzenia starała się dostać do łódzkiej szkoły filmowej, w związku z czym złożyła aplikację do Wydziału Filmowego i Telewizyjnego Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, gdzie przebywała w latach 1966–1971. W 1968, podczas Praskiej Wiosny, brała aktywny udział w strajkach studenckich. W 1970 została aresztowana na sześć tygodni przez czechosłowacką służbę bezpieczeństwa (SNB) pod zarzutem kontaktów z osobami przemycającymi wydawnictwa emigracyjne (sprawa taterników). Po powrocie do Polski asystowała Krzysztofowi Zanussiemu na planie filmu Iluminacja (1970). Następnie podjęła współpracę z Andrzejem Wajdą i nowo stworzonym Zespołem Filmowym „X”, a w międzyczasie próbowała zrealizować własny film, lecz kolejne jej scenariusze były odrzucane przez komunistyczną cenzurę. === Kariera filmowa === ==== Polska: przed stanem wojennym (1975–1981) ==== W 1975 Holland nakręciła pierwszy telewizyjny film krótkometrażowy, Wieczór u Abdona, którego bohaterem jest tytułowy intelektualista zakochany w zamężnej aptekarzowej. Rok później zrealizowała epizod nowelowego filmu Obrazki z życia, powstałego na podstawie felietonów Jerzego Urbana. Bohaterką noweli Dziewczyna i „Akwarius” była dziewczyna zakochana w soliście zespołu beatowego, z którym spontanicznie rusza w tournée. W 1976 wraz z Pawłem Kędzierskim i Jerzym Domaradzkim wyreżyserowała Zdjęcia próbne, film poświęcony dziewczynie próbującej dostać się na plan wymarzonego filmu. W międzyczasie miała asystować przy tworzeniu filmu Człowiek z marmuru Wajdy, jednak na żądanie decydentów została odsunięta od produkcji, a jej nazwisko nie pojawiło się na liście płac. W 1977 nakręciła kolejny film telewizyjny, Coś za coś, którego bohaterką była psycholożka rozmawiająca z niedoszłą samobójczynią na temat nieszczęśliwej miłości tej ostatniej. W 1978 Holland napisała scenariusz do uhonorowanego Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych filmu Wajdy Bez znieczulenia (1978). Równocześnie poczyniła przygotowania do realizacji własnego, pełnometrażowego debiutu pod tytułem Aktorzy prowincjonalni (1978). Treścią filmu są naznaczone marazmem losy małżeństwa artystów: pełnego pomysłów, zdolnego aktora (Tadeusz Huk), który zmaga się z obojętnością reżysera-karierowicza, oraz pracującej w teatrzyku kukiełkowym żony tegoż aktora (Halina Łabonarska), na której ten wyładowuje swoje frustracje. Film zdobył Nagrodę FIPRESCI na 33. MFF w Cannes, zwracając uwagę krytyki zagranicznej na młodą wówczas reżyserkę. Następnie Holland nakręciła film przekorny wobec euforii ruchu solidarnościowego z sierpnia 1980. Gorączka (1980), adaptacja Dziejów jednego pocisku Andrzeja Struga, ukazywała w drastycznych szczegółach nieudolne działania członków Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy podczas rewolucji 1905 roku planują dokonać zamachu na życie cara za pomocą chałupniczo skonstruowanej bomby. Jak pisała Maria Janion, w filmie Holland „od bomby wszyscy popadają w gorączkę, ona kieruje ich krokami, ona wyznacza bieg życia i śmierci”; Gorączka ukazuje „tragiczną ironię” losu Polaków, której ucieleśnieniem okazuje się postać Gryziaka (Bogusław Linda), anarchisty niezwiązanego z żadną partią, który wykazuje zarazem największą determinację do zdetonowania bomby. Gorączka okazała się wielkim sukcesem artystycznym, zdobywając Złote Lwy na FPFF; docenione zostały kreacje Lindy oraz Krzysztofa Zaleskiego, a także scenografia Andrzeja Przedworskiego. Na Festiwalu Filmowym w Berlinie z uznaniem spotkała się natomiast gra aktorska Barbary Grabowskiej (Srebrny Niedźwiedź). W 1981, korzystając z chwilowego odprężenia politycznego, Holland pośpiesznie nakręciła kolejny film przekorny wobec sukcesu „Solidarności”. W cieniu politycznych wydarzeń rozgrywa się akcja Kobiety samotnej. Jak twierdziła reżyserka: „Chciałam zrobić film o ludziach biednych, którzy nie umieją siebie wyrazić”, a punktem wyjścia dla jej dzieła była „sytuacja mieszkaniowa pewnej kobiety z dzieckiem”. Film o marazmie życia samotnej matki (Maria Chwalibóg), która wiąże się z rencistą (Linda) i naraża się na ostracyzm otoczenia (nawet solidarnościowego), skupiał się na ludziach, którzy są ofiarami wielkiej polityki nawet wtedy, gdy nie dokonują żadnego wyboru. Nakręcona w maju i czerwcu 1981 Kobieta samotna została zmontowana tuż przed ogłoszeniem stanu wojennego w Polsce; Holland, wyjechawszy przedtem do Francji, przezornie zabrała ze sobą kopię filmu. Kobieta samotna została nie tylko okrojona o sceny ewidentnie polityczne (na przykład zdemolowanie mieszkania przez esbeków), ale również otrzymała zakaz rozpowszechniania aż do 1987. Dopiero na FPFF w 1988 film otrzymał w ramach rekompensaty Nagrodę Specjalną Jury, spotykając się jednak z umiarkowanym odbiorem. ==== Europa Zachodnia: na emigracji politycznej (1982–1990) ==== Po ogłoszeniu stanu wojennego Holland pozostała okresowo we Francji i w RFN, gdzie współpracowała z Wajdą przy pisaniu scenariuszy do Dantona (1982) na podstawie sztuki Stanisławy Przybyszewskiej oraz Miłości w Niemczech (1983). W RFN pozostała na dłużej, podejmując się realizacji kolejnego filmu drastycznego pod względem środków wyrazu, Gorzkich żniw (Bittere Ernte, 1985). Jego bohaterka, żydowska studentka medycyny, ucieka z transportu do obozu koncentracyjnego. Napotkawszy polskiego chłopa – niedoszłego księdza i gorliwego katolika, który przejął majątek pożydowski – zostaje przezeń zmuszona do oddania mu się w zamian za względne bezpieczeństwo. Holland otrzymała fundusze na realizację filmu od żydowskiego producenta Artura Braunera, którego uważała za „wyjątkowo trudnego człowieka”. Brauner chciał usunąć z obsady grającą rolę drugoplanową Elisabeth Trissenaar ze względu na nieatrakcyjny wygląd tejże, jednak reżyserka nie pozwoliła się zdominować producentowi. Gorzkie żniwa zostały przyjęte z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony, Karen Jeahne pisała, że „Holland jest zauważalnie zdolna do tego, aby w owej wojnie płci przedstawić psychologiczne mechanizmy oszukiwania samych siebie, jakie praktykowali Polacy w dobie Holokaustu, jak również klęskę Kościoła katolickiego w Polsce w swej próbie wzniesienia się ponad samozadowolenie z bycia «tą właściwą religią»”. Z drugiej strony, Roger Ebert wytykał liczne błędy scenariuszowe i dziury fabularne, uznając, że całość „osuwa się w stronę opery mydlanej i melodrama