# Aleksander Łukaszenko – polityk, dyktator i symbol Białorusi ## Wstęp Aleksander Grigoriewicz Łukaszenko (biał. Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка, ros. Александр Григорьевич Лукашенко), urodzony 30 sierpnia 1954 r. w Kopysie, jest pierwszym i jedynym prezydentem Białorusi od powstania tego urzędu w 1994 roku. Władza w jego rękach ewoluowała do formy autorytarno-dyktatorskiej, co uczyniło go najdłużej sprawującym się obywatelem tronu w Europie oraz jednym z najbardziej kontrowersyjnych polityków na świecie. Jego rządy określa się często mianem „łukaszenkizmu” (Lukashism) – mutantu układu radzieckiego, w którym społeczeństwo udaje pracę, a władza udaje demokrację. Łukaszenko występuje jako polityk „bliski narodu”, odwołujący się do wartości socjalnych i państwowej opieki nad obywatelami. W praktyce jego system opiera się na osobistym kultze, całkowitym podporządkowaniu sobie instytucji państwowych, brutalnej eliminacji opozycji oraz rewizjonizmie historycznym i kulturalnym, który przywrócił na Białorusi dominację języka rosyjskiego oraz symbolikę ZSRR. ## Tło historyczne i droga do władzy ### Wczesne lata i edukacja Urodzony w małej osadzie Kopys w obwodzie witebskim (wtedy Białoruska SRR), Łukaszenko dorastał bez ojca – jego matka, Katarzyna Trofimowna Łukaszenko, pracowała fizycznie na kolei, przy budowie i w fabrykach. Doktor nauk rolniczych, ukończył w 1975 roku Mogilewski Państwowy Instytut Pedagogiczny im. A.Kuleszowa, a w 1985 roku Białoruską Akademię Rolniczą w Gorkach. Jego dziadek z matki, Trochym Iwanowicz Łukaszenko, urodził się niegdyś w Cesarstwie Rosyjskim (dziś wsi Sobycze na Ukrainie). ### Kariera militarna i partyjna W latach 1975–1977 odbył służbę w Wojskach Ochrony Pogranicza ZSRR, a w latach 1980–1982 w Armii Radzieckiej, gdzie pełnił funkcję zastępcy oficera ds. politycznych w 120. Gwardyjskiej Zmechanizowanej Dywizji Piechoty. W 1979 roku wstąpił do Komunistycznej Partii ZSRR oraz Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (Białoruś). Po wojsku przejął kierownictwo nad spółdzielnią rolniczą, by w 1987 roku objąć stanowisko dyrektora państwowej gospodarki „Gorodoc” w rejonie szkłowskim, gdzie wprowadził umowy dzierżawcze – innowację na owe czasy. W 1990 roku Łukaszenko zdobył mandat w Supreme Soviet Białoruskiej SRR, gdzie szybko zyskał reputację bezkompromisowego występców korupcji. W kwietniu 1993 roku objął stanowisko pełnomocnika ds. przeciwdziałania korupcji, zyskując poparcie poprzez oskarżenia przeciwko ówczesnym elitom (m.in. przewodniczącemu Stanisławowi Szuszkiewiczowi czy premierowi Wiaczesławowi Kierbiczowi). Gdy po upadku ZSRR utworzono tymczasowy komitet antykorupcyjny, Łukaszenko stanął na jego czele, gotując grunt pod kandydaturę prezydencką. ## Prezydentura i kluczowe wydarzenia ### Pierwsza kadencja (1994–2001) i „referenda wolnościowe” W 1994 roku, po uchwaleniu nowej konstytucji, Łukaszenko wygrał pierwsze, uznane za wolne i uczciwe, wybory prezydenckie, pokonując faworytów dzięki retoryce populistycznej („jestem ani z lewicą, ani z prawicą, jestem z ludźmi przeciw tym, którzy ich okradają”). Szybko jednak zintensyfikował centralizację władzy. W 1995 roku przeprowadził pierwszy kontrowersyjny referendum, w którym narzucił przywrócenie radzieckiej flagi i godła, ustanowienie rosyjskiego języka jako drugiego języka urzędowego oraz – w zamian – poparcie integracji gospodarczej z Rosją. Gdy parlament sprzeciwił się referendum, Łukaszenko dysydentów zmusił do ewakuacji, rzekomo z powodu „zagrożenia bombowego”. W 1996 roku kolejne referendum umożliwiło mu rozszerzenie uprawnień prezydenckich i rozwiązanie nieposłusznego parlamentu, co spotkało się z brakiem uznania ze strony UE i USA. Po 1996 roku Łukaszenko skutecznie przejął pełnię władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. W 1997 roku został prezesem Białoruskiego Komitetu Olimpijskiego. Jego relacje z Rosją pogłębiły się poprzez inicjatywę Związku Państwowego (1999), choć nie brakowało napięć (m.in. wojna o chleb na Ukrainie w 1998 r. czy tzw. afera drazdowska z dyplomacją zachodnią). ### Druga i trzecia kadencja (2001–2010) W 2001 roku, mimo obietnic podniesienia standardów życia, OSCE uznała wybory za niespełniające standardów demokratycznych. Łukaszenko w zamian za rosyjskie poparcie polityczne oddał kontrolę nad rosyjskim gazociągiem Jamal–Europa przechodzącym przez Białoruś. W 2004 roku kolejne referendum znosi ograniczenie liczby kadencji prezydenckich, co pozwoliło mu na start w 2006 r. Kolejne wybory (2006) odczytano w Zachodzie jako fałszerstwo. Łukaszenko deklarował wtedy, że fałszował wyniki przeciwko sobie, by uzyskać „bardziej europejską” przewagę (oficjalnie: 93,5% głosów). Białoruś w tym okresie doświadczała wzrostów gospodarczych dzięki rosyjskim subsydiom na ropę, choć krytycy wskazywali na parcie państwowe i brak reform. ### Czwarta i piąta kadencja (2010–2020) W 2010 roku brutalne starcia z opozycją i aresztowania kandydatów (m.in. Andrei Sannikowa) wywołały sankcje UE, które odnowiono po protestach. W 2012 roku uruchomiono chińską strefę ekonomiczną „Wielki Kamień” pod Mińskiem. W 2015 roku Łukaszenko, wspierany przez Rosję, wygrał piątą kadencję. Podczas pandemii COVID-19 słynął z pogardliwych komentarzy (np. że „traktory uleczyłyby wszystkich”), lecz sam poddał się szczepieniu i w 2021 roku sprzeciwił się obowiązkowemu szczepieniu. ### Szósta i siódma kadencja (2020–obecnie) – apogeum izolacji W 2020 roku sfałszowane wybóry wywołały największe w historii kraju protesty. UE, USA i Wielka Brytania nie uznają Łukaszenki za legalnego prezydenta. W odpowiedzi reżim przyspieszył represje (tortury w areszcie Okrestina, znęcanie się seksualne) oraz instrumentalizację kryzysu migracyjnego przy granicy z UE. W 2021 roku doszło do głośnych porwań i prób zamachów na dysydentów za granicą oraz skandalicznego lądowania samolotu Ryanair z Romanem Protasiewiczem na pokładzie. Po ataku Rosji na Ukrainę w 2022 r. Łukaszenko pozwolił na użycie terytorium Białorusi do ataku, choć publicznie narzekał na przedłużającą się wojnę. W 2023 roku zyskał międzynarodową wagę, zawierając umowę dla żołnierzy Wagneru o bezpiecznej emigracji do Mińska, co spłaciło rosyjskie zobowiązania. W 2024 roku zapowiedział gotowość użycia broni jądrowej w razie ataku Zachodu. W styczniu 2025 r. wygrał siódmy raz, by w sierpniu zapowiedzieć – zapewne z powodów taktycznych – rezygnację z kolejnych startów i odrzucając plotki o sukcesji jego syna Nikołaja. ## Gospodarka i model „łukaszenkizmu” Gospodarka Białorusi pod Łukaszenką opiera się na przetrwaniu kluczowych przedsiębiorstw w rękach państwa (szczególnie przemysł ciężki, rola i chemia), uniknięciu masowych zwolnień z pracy i niskiej oficjalnej stopie bezrobocia. Mimo to brak reform i zależność od rosyjskich surowców oraz chińskiej inwestycji sprawiły, że kraj ten w rankingach dobrobytu (np. Global Finance, 2024) plasuje się w drugiej setce świata, a kryzysy walutowe i inflacja regularnie uderzają w budżety domowe. ## Społeczeństwo, kultura i religia Łukaszenko odwoływał się do tradycji radzieckich, wykluczając opozycję z przestrzeni publicznej. Jego społeczeństwo charakteryzuje się wysokim odsetkiem osób zaufających władzy (kilkadziesiąt procent w sondażach państwowych), podczas gdy niezależne pomiary sugerowały znaczny spadek poparcia (około 30% w 2016 r.). Społeczeństwo podzielone jest na zwolenników (nazywających go „Batską” – Ojcem) i przeciwników (używających szyderczych memów: „Saszka 3%” czy „Tarakaniśce”). Na polityce międzynarodowej Łukaszenko odznaczał się protekcjonalizmem, m.in. poparciem dla rządów w Syrii i Libii czy inwigilacją dysydentów. Jego otwarcie na Chiny i oporu wobec zachodnich sankcji nie przeszkadzało w brutalnym tłumieniu własnego społeczeństwa. Łukaszenko określa się jako „prawosławny ateista” i unika nowoczesnych technologii. Jest miłośnikiem sportu (hokej, biegów, piłki nożnej), a jego polityka doprowadziła w 2014 roku do zorganizowania w Mińsku mistrzostw świata w hokeju, co spotkało się z bojkotem ze strony zachodnich organizacji. ## Kontrowersje, łamania praw człowieka i korupcja Rząd Łukaszenki jest odpowiedzialny za setki zleceń uprowadzeń i morderstw dysydentów (m.in. Yury Zacharanka, Viktar Hanchar, Dźmitry Zavadski) w latach 90. i 2000. W 2020 r. OHZT potwierdziło masowe tortury i przemoc seksualną wobec zatrzymanych. W 2021 roku doszło do skandalu z hakerami i tropieniem opozycjonistów w Europie. Oskarżono go również o korupcję i nieprzeprowadzanie reform, mimo miliardów pomocy zagranicznej. ## Dziedzictwo Dla jednych Łukaszenko to polityk, który uratował Białoruś przed chaosem i biedą lat 90. i zachował niepodległość w obliczu imperializmu rosyjskiego i zachodniego. Dla innych jest dyktatorem, który zniszczył demokrację, narzucając państwu sowieckie więzienie narodu, terror i izolację. W XXI wieku Białoruś stała się państwem satelickim Rosji, tracąc suwerenność gospodarczą i polityczną na rzecz Kremla, choć nadal pozostaje geopolitycznym miejscem konfliktu między Wschodem a Zachodem. --- *Artykuł opracowany na podstawie danych encyklopedycznych i historycznych z uwzględnieniem pluralizmu źródeł i rzetelnej analizy kontekstu politycznego, gospodarczego i społecznego państw Europy Wschodniej.*