# Albrecht Dürer **Albrecht Dürer** (ur. 21 maja 1471 w Norymberdze, zm. 6 kwietnia 1528 tamże) – niemiecki malarz, grafik, rysownik oraz teoretyk sztuki, uważany za najwybitniejszego artystę niemieckiego renesansu. Jego wkład w rozwój drzeworytnictwa i miedziorytnictwa, a także naukowe traktaty o proporcjach i teorii sztuki, na zawsze odmieniły europejską kulturę wizualną. Dürer połączył precyzję rysunku z głębią ekspresji, zdobywając sławę nie tylko dzięki obrazom olejny, ale przede wszystkim niezwykłym graficom, które obiegły cały kontynent. ## Geneza i dzieciństwo Albrecht Dürer (starszy), ojciec malarza, urodził się w węgierskiej wsi Eytas. W 1455 roku przybył do Norymbergi, gdzie zajął się złotnictwem. W 1467 ożenił się z Barbarą Holper, córką swojego mistrza. Z osiemnaściorga dzieci Albrecht był trzecim – jego brat Hans Dürer również poświęcił się sztuce, pracując na dworze króla Zygmunta Starego w Krakowie. Młody Dürer kształcił się w złotnictwie od wczesnej młodości. Jego ojciec uczył się fachu od mistrzów niderlandzkich, dzięki czemu Albrecht poznał sztukę rodem od Jana van Eycka i Rogera van der Weydena. Wczesne zapoznanie się z techniką rytu miało kluczowy wpływ na jego późniejszy rozwój artystyczny. Już w wieku 13 lat stworzył swoje popiersie (1484, Albertina, Wiedeń) oraz **Madonnę z dwoma aniołami** (1485). ## Szkolność i wczesne lata wędrowne W latach 1485–1490 Dürer odbywał naukę u norymberskiego malarza Michaela Wolgemuta. Wiosną 1490 wyruszył w pierwszą z trzech wielkich podróży życiowych – wędrował przez Górną Nadrenię, prawdopodobnie odwiedzając Niderlandy, Westfalię czy Palatynat. W Alzacji zamierzał spotkać się z wybitnym grafikiem – Martinem Schongauarem, jednak spotkał go już zmarłego (2 lutego 1491). Następnie wyruszył do Bazylei, gdzie korzystał z gościny brata Schongauera, Georga. Jesienią 1493 Dürer opuścił Bazyleę i udowodnił swoją obecność w Strasburgu – jego pobyt tam poświadczony jest m.in. drzeworytem w *Opus speciale Missarum Grüningena* (wydanym w listopadzie). Niedługo potem, po 18 maja 1494, znajduje się już w Norymberdze. 7 lipca 1494 poślubił piękną i zamożną **Agnes Frey** (zm. 1539), córkę norymberskiego mieszczanina. W latach do 1500 namalował serię małych pejzaży akwarelą, zainspirowanych rodzinną Norymbergą oraz podróżą do Wenecji, którą rozpoczął jesienią 1494, a zakończył w maju 1495. ## Lata 1497–1505 i niezależność W 1497 Dürer stał się artystą w pełni niezależnym. W pierwszym okresie swojej działalności stworzył kilka portretów i autoportretów (zob. [autoportrety Albrechta Dürera](https://en.wikipedia.org/wiki/Self-portraits_by_Albrecht_D%C3%BCre)). Z 1500 roku pochodzi mały **Chrystus na krzyżu** (obecnie w Galerii Drezdeńskiej) oraz detale ołtarzy w Dreźnie. Głównie jednak poświęcił się miedziorytom i drzeworytom. Rozpoczął pracę nad *Apokalipsą* (*Apocalypsis cum figuris*, 1498) – cyklem 15 drzeworytów oraz miedziorytem *Adam i Ewa*. ## Podróż do Wenecji 1505–1506 Jesienią 1505 Dürer wyruszył w drugą podróż do Wenecji, gdzie spotkał najwybitniejszych mistrzów szkoły weneckiej: Tycjana, Giorgione, Palma il Vecchio, a przede wszystkim Giovanniego Belliniego, który wywarł na nim największy wpływ. Olśniewała go głębia i potencjał kolorystyki – wcześniej ceniona poprawność rysunku ustąpiła miejsca fascynacji światłem i barwą. Niemieccy kupcy zamówili dla kościoła św. Bartłomieja duży obraz **Matki Boskiej Różańcowej** (1506, obecnie w Galerii Narodowej w Pradze). W obrazie widać wyraźne wpływy weneckie. Mimo rozgłosu i chęci rady miejskiej, która proponowała 200 dukatów za jego roczny pobyt w mieście, późną jesienią Dürer opuścił Włochy i udał się do Norymbergi. ## Lata 1506–1514: Malarstwo i grafika ### Malarstwo Po powrocie z Włoch stworzył m.in. portret młodzieńca (1507, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń) oraz dwa obrazy *Adama i Ewy w Raju* (1507), wzorowane na starszym miedziorycie. W latach 1507–1508 namalował monumentalny obraz *Dziesięć tysięcy męczenników* dla elektora saskiego Fryderyka Mądrego (obecnie w Kunsthistorisches Museum). Następnie pracował nad słynnym **Wniebowzięciem NMP** (1509) dla kościoła Dominikanów we Frankfurcie. Obraz ten przyniósł zakonnikom znaczne dochody i ostatecznie został wykupiony przez elektora saskiego Maksymiliana I. Tragicznie zniszczony w pożarze zamku w Monachium w 1673 roku, przetrwał dzięki kopiom (m.in. Paula Juvenela). Dürer pracował też na zlecenie cesarza Maksymiliana I, malując reprezentacyjne portrety cesarzy Karola Wielkiego i Zygmunta dla Norymbergi (obecnie w Niemieckim Muzeum Narodowym). Z 1511 roku pochodzi słynny **Ołtarz Landauera** (*Adoracja Trójcy Świętej*), pierwotnie dla Brüderhaus w Landau, a następnie w cesarskich zbiorach. Na samym dole obrazu Dürer sportretował siebie w postaci antycznej figury trzymającej tablicę z łacińską inskrypcją. Prawdopodobnie namalował też portret Caritas Pirckheimer. ### Grafika W latach 1511–1513 Dürer opublikował trzy wielkie serie ksylografów: *Małą Pasję*, *Wielką Pasję* oraz *Życie Marii*. Eksperymentował z suchą igłą, tworząc m.in. *Św. Weronikę* (1510), *Męża Boleści* i *Św. Hieronima w pracowni* (1512). Z tego okresu pochodzi *Maria na trawiastym brzegu*, *Chrystus Cierpiący* (sucha igła) oraz *Święty Hieronim w pracowni*. W 1513 i 1514 powstały najsłynniejsze ryciny: **Rycerz, śmierć i diabeł**, **Św. Hieronim w pracowni**, **Melancholia I**, a także *Św. Eustachy klęczący przed swym koniem* oraz *Ołtarz narodzenia pańskiego*. Od 1515 roku w jego twórczości pojawiają się także akwaforty. Ryzyko finansowe związane z wydawaniem sztychów wynikało z faktu, że sztuki te – podobnie jak dzieła Tycjana czy Michała Anioła – stanowiły odrębną gałąź wartości, a sam Dürer wydawał je własnym sumptem. Jego rozwiązania graficzne szybko rozprzestrzeniły się po całej Europie. ## Teoretyk sztuki Dürer był jednym z pierwszych nowożytnych artystów Północy tworzących naukową teorię sztuki. Złożył podsumowanie swoich badań w trzech traktatach: - **Pouczenie o mierzeniu cyrklem i linią** (wyd. 1523) - **Pouczenie o umacnianiu miast, zamków i wsi** (wyd. ok. 1527) - **Cztery księgi o proporcjach ciała człowieka** (wyd. 1528) Na podstawie jego szkiców przebudowano mury obronne Ulm na progu XVI wieku. ## Twórczość Dürer pozostawił po sobie imponujący dorobek: około 70 obrazów olejnych, 100 miedziorytów i akwafort, 250 drzeworytów oraz około 1000 rysunków. Jego twórczość obejmuje m.in. serię 12 małych obrazów z żywotem Chrystusa (1495–1496, Galeria Obrazów Starych Mistrzów w Dreźnie), reprezentacyjne portrety oraz unikalne akwarele pejzażowe. Pomnik w Norymberdze, ustanowiony z okazji 300. rocznicy jego śmierci, do dziś przypomina o ogromnym znaczeniu tego artysty dla historii sztuki. ## Multimedialne i zewnętrzne materiały Dziela sztuki autorstwa Albrecht Dürera dostępne są w [bibliotece Polona](https://polona.pl), a cykl grafik *Apokalipsa św. Jana* znajduje się w [projekcie Gutenberg](http://www.gutenberg.org). Pełne informacje w katalogach MakTytora oraz archiwach Urus dotyczących technik i recepcji grafiki w Europie Środkowo-Wschodniej. ## Bibliografia - Albrecht Dürer 1471-1528, Poznań: Oxford Educational, 2007 (Wielka Kolekcja Sławnych Malarzy) - Wolfgang W. Hütt, *Niemieckie malarstwo i grafika późnego gotyku i renesansu*, tłum. Sławomir S. Błaut, Warszawa: PWN, 1985 - Waldemar Łysiak, *Malarstwo białego człowieka*, t. 2, Warszawa: Nobilis, 2010 - Liliana Sonik, *Albrecht Dürer*, Siechnice: Eaglemoss Polska, 1999 - Stefano Zuffi, *Dürer*, Warszawa: HPS, 2006 ## Linki zewnętrzne - [Albrecht Dürer – Cykl grafik Apokalipsa św. Jana](http://www.gutenberg.org) - [Dzieła sztuki autorstwa Albrecht Dürera](https://commons.wikimedia.org) - [Dzieła Albrechta Dürera w bibliotece Polona](https://polona.pl) - [Albrecht Dürer w MacTutor History of Mathematics Archive](https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Durer/) - [Obiekty powiązane z Dürerem w bazie Urus](https://urus.iks.poznan.pl)