José Antonio Domínguez Banderas (ur. 10 sierpnia 1960 w Maladze) – hiszpański aktor, reżyser, producent filmowy, model i piosenkarz. Jedna z największych i najpopularniejszych gwiazd kina hiszpańskiego i amerykańskiego oraz symbol męskiego seksapilu. Występował w produkcjach hiszpańskich, europejskich, jak i amerykańskich takich jak Zabójcy (1995), Evita (1996), Wywiad z wampirem (1994), Filadelfia (1993), Desperado (1995), Maska Zorro (1998), Mali agenci (2001), Wytańczyć marzenia (2006) czy Niezniszczalni 3 (2014). Laureat Złotej Palmy w Cannes dla najlepszego aktora za rolę w filmie Ból i blask Pedro Almodovara. Za ten sam film nominowany do Oscara w kategorii dla najlepszego aktora pierwszoplanowego. 18 października 2005 otrzymał własną gwiazdę w Alei Gwiazd w Los Angeles znajdującą się przy 6801 Hollywood Boulevard. == Życiorys == === Wczesne lata === Urodził się w Maladze w rodzinie rzymskokatolickiej jako syn nauczycielki doñi Any Banderas i policjanta Guardia Civil José Domíngueza. Dorastał wraz z młodszym bratem Francisco Javiarem Banderasem „Chico”. Początkowo chciał zostać zawodowym piłkarzem, ale zakończył treningi po tym, jak w wieku 14 lat złamał nogę. Kiedy rok później zobaczył na scenie musical Hair, postanowił, że zostanie aktorem. W 1974 ukończył School of Dramatic Art w Madrycie. === Kariera === Opuścił szkołę i w wieku 19 lat udał się do Madrytu w celu rozpoczęcia kariery w hiszpańskim przemyśle filmowym. W 1980 związał się z hiszpańskim Teatrem Narodowym. Z powodu cenzury politycznej za rządów Francisco Franco został aresztowany przez hiszpańską policję za udział w sztuce Bertolta Brechta i całą noc spędził na policji. Podczas pracy z małym zespołem teatralnym, z którym dawał występy na ulicy, miał trzy lub cztery takie aresztowania. Dorabiał jako kelner, pracował w sklepie i małym kinie La Movida Madrileña, a także jako model (174 cm wzrostu) dla firmy Ralph Lauren i domu mody Gucci. Po debiucie na scenie w sztuce Los Tarantos (1981) i na ekranie w filmie Sztuczne rzęsy (Pestanas postizas, 1982), zagrał w pięciu obrazach Pedro Almodóvara: komedii Labirynt namiętności (Laberinto de pasiones, 1982) u boku Imanola Ariasa, dreszczowcu Matador (Matador, 1986) z Carmen Maurą jako nadpobudliwy i wrażliwy Ángel Giménez, melodramacie Prawo pożądania (La Ley del Deseo, 1987) w roli heteroseksualnego wdającego się w miłość homoseksualną nieprzewidywalnego Antonia Beníteza, komediodramacie Kobiety na skraju załamania nerwowego (Mujeres al borde de un ataque de nervios, 1988) jako słodki Carlos oraz dramacie kryminalnym Zwiąż mnie (¡Átame!, 1990) w roli zdesperowanego Ricky’ego. W 1991 pojawił się na planie filmu dokumentalnego z trasy koncertowej Madonny W łóżku z Madonną (Madonna: Truth or Dare). Po raz pierwszy wystąpił w hollywoodzkiej produkcji – dramacie muzycznym Królowie mambo (The Mambo Kings, 1992) u boku Armanda Assante. W dramacie Jonathana Demme’a Filadelfia (Philadelphia, 1993) zagrał partnera prawnika-nosiciela wirusa HIV (Tom Hanks). Ogromnym sukcesem okazała się rola wędrowca-samotnika, muzyka z futerałem na gitarę wypełnionym bronią, który przemierza Meksyk w poszukiwaniu morderców swej ukochanej w gangsterskim filmie akcji Roberta Rodrigueza Desperado (1995). W filmie muzycznym będącym adaptacją musicalu Andrew Lloyda Webbera i Tima Rice’a Evita (1996) z Madonną jako narrator ujawnił swoje zdolności wokalne. Pochlebne recenzje przyniosła mu kreacja Alejandro Murriety, czyli Zorro w filmie przygodowym Martina Campbella Maska Zorro (The Mask of Zorro, 1998) z Anthonym Hopkinsem i Catherine Zetą-Jones. Zadebiutował jako reżyser komediodramatu Wariatka z Alabamy (Crazy in Alabama, 1999) z Melanie Griffith, Davidem Morse, Lucasem Black, Cathy Moriarty, Meatem Loafem, Robertem Wagnerem i Elizabeth Perkins. W 2003 trafił na Broadway w roli Guido Continiego w Arthura Kopita Nine, za którą otrzymał nagrodę Theatre World i Drama Desk Award oraz był nominowany do Tony Award. Użyczył głosu Kotu w Butach w filmie Shrek 2 (2004), jego sequelach Shrek Trzeci (2007) i Shrek Forever (2010) oraz spin-offie Kot w butach (2011). W serialu National Geographic Geniusz: Picasso (Genius: Picasso, 2017) wcielił się w postać Pabla Picassa. Za rolę starzejącego się reżysera w Bólu i blasku (2019) Pedro Almodóvara otrzymał nagrodę aktorską na 72. MFF w Cannes. == Życie prywatne == 27 lipca 1987 poślubił Anę Lezę, z którą rozwiódł się w 1996. 14 maja 1996 zawarł związek małżeński z Melanie Griffith, z którą ma córkę Stellę del Carmen (ur. 24 września 1996). Jest ojczymem Alexandra Bauera i Dakoty Mayi Johnson. 4 grudnia 2015 doszło do rozwodu. W 2009 Banderas przeszedł operację łagodnego guza pleców. W przemówieniu na Festiwalu Filmowym w Maladze w marcu 2017 roku Banderas ujawnił, że 26 stycznia 2017 doznał zawału serca, ale stwierdził, że „nie był on poważny i nie spowodował żadnych uszkodzeń”. Po tym incydencie przeszedł operację serca, wszczepiając trzy stenty do tętnic. Został honorowym legionistą Hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej i przez kilka lat w każdy Wielki Czwartek brał udział w ceremonii Traslado del Cristo de la Buena Muerte, podczas której legioniści wynosili ze swojego kościoła garnizonowego w Maladze na wyprostowanych dłoniach potężny krucyfiks, śpiewając hymn Legii „El novio de la muerte”. 18 października 2025 roku jego córka Stella poślubiła Polaka Alexa Gruszynskiego w Hiszpanii. Jest synem polskiego operatora filmowego pochodzącego z Warszawy, Alexandra Gruszynskiego, znanego z pracy przy takich produkcjach jak Beverly Hills, 90210. == Filmografia == == Nagrody i nominacje == == Przypisy == == Bibliografia == Macho. „Film”. nr 4 (2307), s. 51, kwiecień 1994. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. Elżbieta Ciapara. Ludzie: Antonio Banderas. „Film”. nr 2 (2329), s. 87–89, luty 1996. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. Alexandra Horvathova. Święty Antonio?. „Film”. nr 3 (2342), s. 104–105, marzec 1997. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. Antonio Banderas jaki jest, każdy widzi. „Film”. nr 10 (2361), s. 52–56, październik 1998. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. == Linki zewnętrzne == Antonio Banderas w bazie IMDb (ang.) Antonio Banderas w bazie Filmweb Antonio Banderas w bazie Notable Names Database (ang.)