Bernie Sanders, właśc. Bernard Sanders (ur. 8 września 1941 w Brooklynie w Nowym Jorku) – amerykański polityk żydowskiego pochodzenia, senator ze stanu Vermont od 2007, burmistrz Burlington w stanie Vermont w latach 1981–1989, członek Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych w latach 1991–2007. Urodził się 8 września 1941 roku na Brooklynie w Nowym Jorku. Ukończył studia z politologii na University of Chicago z tytułem zawodowym Bachelor of Arts, a następnie studia podyplomowe z badań społecznych na New York's New School. W czasie studiów był związany z socjalistycznym ruchem młodzieżowym Young People’s Socialist League. Po zakończeniu edukacji pracował jako stolarz i socjalistyczny działacz społeczny. Od początku kariery politycznej deklaruje poglądy socjalistyczne. W latach 70. XX wieku był jednym z założycieli partii Liberty Union Party, z której wystąpił w 1977. W 1981 wygrał wybory na burmistrza miasta Burlington w stanie Vermont jako kandydat bezpartyjny. Pełnił urząd burmistrza do 1989, trzykrotnie z powodzeniem ubiegając się o reelekcję. Przez cały ten czas pozostał niezależnym politykiem. Od 1989, w czasie przerwy od kariery politycznej, uczył politologii na uniwersytecie Harvarda i w Hamilton College. Od 1991 do 2007 był członkiem Izby Reprezentantów, a od 2007 jest senatorem I klasy. Sanders jest najdłużej urzędującym niezrzeszonym kongresmenem w historii USA oraz jedną z nielicznych osób, które deklarowały się otwarcie jako socjaliści i zostały wybrane na urząd federalny w Stanach Zjednoczonych. W 1991 pomógł utworzyć grupę Congressional Progressive Caucus, która zrzeszała kongresmenów o progresywnych poglądach. Bezskutecznie kandydował w prawyborach prezydenckich Partii Demokratycznej przed wyborami w 2016, przegrywając z Hillary Clinton. Zdobył 43,14% głosów powszechnych. Ponowną próbę podjął w prawyborach prezydenckich Partii Demokratycznej przed wyborami w 2020, jednak w kwietniu 2020 r. wycofał się z kampanii. == Pochodzenie == Jego dziadkowie byli Żydami. Jego ojciec, Eli Sanders, pochodził z polskiej wsi Słopnice. Rodzice Eliego Sandersa zginęli w Holokauście. On sam wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, zamieszkał w Nowym Jorku i ożenił się z Dorothy Glassberg, córką imigrantów z Polski i Rosji i przyszłą matką Berniego Sandersa. == Wczesne życie i edukacja == Bernard Sanders urodził się 8 września 1941 roku na Brooklynie w Nowym Jorku. Jego ojciec handlował farbą, z trudem utrzymując pięcioosobową rodzinę. Matka, aby móc opiekować się domem, nie pracowała zawodowo. W latach 1959–1960 kształcił się na Brooklyn College, po czym przeniósł się na University of Chicago, gdzie w roku 1964 otrzymał stopień Bachelor of Arts z politologii. Następnie ukończył studia podyplomowe na New York's New School z badań społecznych. Podczas studiów związał się z socjalistycznym ruchem młodzieżowym Young People’s Socialist League. Po ich ukończeniu spędził pół roku w izraelskim kibucu. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych osiadł w Vermont, uważanym wówczas za jeden z najbardziej liberalnych stanów, do którego często podróżowali hipisi. W latach 60. i 70. był samotnym ojcem po rozwodzie. Utrzymywał się z dorywczych prac stolarskich i pisania artykułów do lokalnych gazet. Jednocześnie brał aktywny udział w protestach przeciwko interwencji wojsk USA w Wietnamie i segregacji rasowej. Uniknął poboru wojskowego jako obdżektor. W 1963 uczestniczył w Marszu na Waszyngton, którego celem było podniesienie płacy minimalnej i zniesienia segregacji rasowej. == Wczesna kariera polityczna == W latach 70. był jednym z założycieli socjalistycznej partii Liberty Union Party. Z jej ramienia dwukrotnie bezskutecznie kandydował do Senatu: w 1972 i 1974. Bez powodzenia kandydował też na stanowisko gubernatora Vermont w 1972 i 1976 jako kandydat niezależny. W czasie kampanii wyborczych proponował między innymi wydłużenie pasów wjazdowych na autostrady w celu pomocy autostopowiczom, legalizację narkotyków, likwidację CIA, zwiększenie wydatków socjalnych, darmowe studia na uczelniach publicznych i wyższe opodatkowanie wielkich korporacji. Po przegranych wyborach złagodził retorykę. Zaczął zajmować się produkcją filmów dokumentalnych o najbardziej zasłużonych dla Ameryki socjalistach, które rozwoził po Nowej Anglii i sprzedawał szkołom. W 1977 Sanders wypisał się z Liberty Union Party z powodu różnicy ideologicznych. Jeden ze współzałożycieli partii, Peter Diamondstone powiedział w 2016, że jego zdaniem Sanders nigdy nie był socjalistą i niesłusznie określa się tym mianem. == Wybory na burmistrza Burlington w 1981 == W 1981 był niezależnym kandydatem na urząd burmistrza Burlington, największego miasta w stanie Vermont. W czasie kampanii sprzeciwiał się niepopularnym planom burlingtońskiego biznesmena Tony’ego Pomerleau, który chciał zmienić uprzemysłowione nadbrzeże jeziora Champlain należące do Central Vermont Railway w kompleks drogich kondominiów, hoteli i biurowców. Hasłem wyborczym Sandersa było wówczas „Burlington nie jest na sprzedaż”. Sanders wygrał wybory, pokonując dziesięcioma głosami Demokratę Gordona Paquette’a, który zajmował dotychczas ten urząd przez sześć kadencji. == Burmistrz Burlington == === Działalność === Podczas jego pierwszej kadencji popierające go osoby utworzyły zalążek Partii Postępowej Vermontu, która stała się politycznym zapleczem Sandersa. Wkrótce po objęciu urzędu wsławił się wysyłając do przywódców USA, ZSRR, Chin, Wielkiej Brytanii i Francji listy z apelami o rozbrojenie nuklearne. Zwrócił się także do Margaret Thatcher z apelem o pokój w Irlandii Północnej, do władz RPA apelował o zakończenie apartheidu, a do Ronalda Reagana o wycofanie amerykańskiego wsparcia dla partyzantki w Nikaragui i zaprzestanie finansowania prawicowych organizacji terrorystycznych w Ameryce Łacińskiej. Już w tym okresie wyrażał poparcie dla prawa do zawierania małżeństw jednopłciowych. W czasie urzędowania udało mu się zrównoważyć budżet miasta. Jego administracja pozwała wielką firmę zajmującą się dystrybucją telewizji kablowej i wygrała proces, co poskutkowało obniżeniem cen dla klientów. Przeprowadził rozległą rewitalizację śródmieścia. Z sukcesem wspierał plany odnowienia nadbrzeża, co doprowadziło do powstania tam mieszkań komunalnych, ścieżek rowerowych, parków, plaży publicznej, a także centrum nauki. Sanders pełnił urząd burmistrza pełne cztery dwuletnie kadencje. Nie ubiegał się o piątą kadencję w 1989 i w przerwie od kariery politycznej uczył politologii na Uniwersytecie Harvarda i w Hamilton College. === Wybory w czasie sprawowania urzędu === Sanders trzykrotnie uzyskał reelekcję w wyborach na burmistrza, pokonując zarówno Demokratów, jak i Republikanów. Oprócz tego bezskutecznie ubiegał się o urząd gubernatora Vermont i miejsce w Izbie Reprezentantów. W 1983 został wybrany na drugą kadencję, uzyskując 52,12% głosów i pokonując Judy Stephany z Partii Demoratycznej oraz Jamesa Gilsona z Partii Republikańskiej. W 1985 został wybrany na trzecią kadencję, uzyskując 56,09% głosów i pokonując zastępcę gubernatora stanu Vermont Briana Burnsa z Partii Demoratycznej oraz niezależną kandydatkę Diane Gallagher, związaną z Partią Republikańską. W 1986 roku Sanders wystartował w wyborach na urząd gubernatora stanu Vermont i zdobył 14,5% głosów oraz trzecie miejsce. Przegrał z urzędującą gubernator Madeleine Kunin z Partii Demokratycznej, a także z zastępcą gubernatora Peterem Plymptonem Smithem z Partii Republikańskiej. W 1987 został wybrany na czwartą kadencję, pokonując Paula Lafayette’a z Partii Demokratycznej, popieranego również przez Partię Republikańsą. W 1988 brał udział w wyborach do Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych jako kandydat niezależny. Przegrał, zajmując drugie miejsce, z zastępcą gubernatora Vermont Peterem P. Smithem. == Członek Izby Reprezentantów == W 1990 po raz pierwszy został wybrany do Izby Reprezentantów. W wyborach pokonał kandydata Partii Republikańskiej Petera Smitha, kandydatkę Partii Demokratycznej Dolores Sandoval, a także Petera Diamondstone’a, z którym dawniej zakładał partię Liberty Union Party. Sanders był członkiem Izby przez cztery kadencje, uzyskując reelekcję w 1992, 1994, 1996, 1998, 2000, 2002 i w 2004. Choć za każdym razem brał udział w wyborach jako kandydat niezależny, był często dopisywany do kart do głosowania w prawyborach Partii Demokratycznej, mającymi wyłonić partyjnego kandydata na członka Izby. W 2000 zdobył 1,74% wszystkich głosów w prawyborach Republikanów jako dopisany kandydat. W 1991 pomógł utworzyć parlamentarną grupę zrzeszającą progresywnych członków, Congressional Progressive Caucus Jako reprezentant opowiadał się za prawem kobiet do aborcji i finansowaniem Planned Parenthood ze środków publicznych. Sprzeciwiał się konstytucyjnej poprawce zakazującej legalnych związków homoseksualnych. Opowiadał się też przeciwko karze śmierci, TPP, NAFTA i CAFTA. Był przeciwko pełnej normalizacji stosunków handlowych z Chińską Republiką Ludową ze względu na łamanie przez nie praw człowieka. Poparł interwencję USA w Afganistanie w celu wymierzenia sprawiedliwości organizatorom zamachów z 11 września 2001, ale był przeciwko przedłużającej się dalszej amerykańskiej okupacji Afganistanu, a także takim działaniom w ramach wojny z terroryzmem, jak interwencja wojskowa w Iraku w 2003, podsłuchy telefoniczne i USA Patriot Act == Senator == W 2006 dotychczasowy niezależny senator USA z Vermont James Jeffords oznajmił, iż nie będzie już ubiegał się o reelekcję. Sanders cieszący się bardzo dużym poparciem w stanie, zdecydował się ubiegać o to stanowisko. Oficjalnie wygrał prawybory Partii Demokratycznej i z poparciem Demokratów brał udział w oficjalnych wyborach jako kandydat niezależny. Osobiście poparł go senator Chuck Schumer z Nowego Jorku, szef demokratycznego komitetu ds. kampanii senackich. Aktywnie w jego kampanii wspierał go również ówczesny senator i późniejszy prezydent Barack Obama. Sanders pokonał Republikanina Richarda Tarranta, stosunkiem 65,5 do 32,4%