Nazizm (niem. Nazismus, skrót od Nationalsozialismus), również narodowy socjalizm, hitleryzm, nacyzm – ideologia Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (niem. NSDAP) założonej po I wojnie światowej. Niemiecka skrajna odmiana faszyzmu, zaliczana do skrajnej prawicy. == Charakterystyka == Nazizm cechują: totalitarny antydemokratyzm, opierający się na bezwzględnym posłuszeństwie wobec dyktatora (Führera), utożsamianego z państwem (zasada wodzostwa); nacjonalizm opierający się na skrajnym szowinizmie i rasizmie: rasizm naukowy Niemcy jako „rasa panów”; antysemityzm, antycyganizm i antyslawizm; darwinizm społeczny; eugenika; volkizm; imperializm: Wielkie Niemcy – postulat zjednoczenia Niemiec z Austrią, niem. Anschluss; ekspansjonizm – postulat kolonizacji nowych terenów, mających zapewnić Niemcom przestrzeń życiową, niem. Lebensraum; antykomunizm; homofobia; ambiwalentny stosunek do religii: zwalczanie judaizmu i świadków Jehowy; pozorna tolerancja dla głównych odłamów chrześcijaństwa jak katolicyzm i protestantyzm, pozorna współpraca z nimi (w niektórych krajach), jednak połączona z ich kontrolą i regulacją. Wielu duchownych katolickich zginęło w obozach koncentracyjnych np. połowa duchowieństwa diecezji włocławskiej nie przeżyła wojny. 144 straciło życie w obozie koncentracyjnym Dachau; konkurencja z wcześniejszymi religiami tworzeniem własnych, nowych form religijności jak chrześcijaństwo pozytywne oraz Niemiecki Ruch Wiary. Nazizm wyrósł m.in. na gruncie pruskiego militaryzmu; w 1920 roku partia zorganizowała bojówkę nazwaną Sturmabteilung (SA). W 1921 roku szefem partii NSDAP został Adolf Hitler, który wyłożył ideologię nazistowską w książce Moja walka (niem. Mein Kampf) wydanej po raz pierwszy w latach 1925–1927. Pod jego przywództwem NSDAP: upowszechniło pozdrowienie hitlerowskie – salut rzymski połączony z zawołaniami Heil Hitler! (w tłum. na pol. „Chwała Hitlerowi!”, „Cześć Hitlerowi!”, „Niech żyje Hitler!”) i Sieg Heil! (w tłum. na pol. „Niech żyje zwycięstwo!”, „Wiwat zwycięstwo!”); utworzyło paramilitarną młodzieżówkę nazwaną potem Hitlerjugend i oddziały Schutzstaffel (SS); przeprowadziło pucz monachijski – nieudany zamach stanu w Republice Weimarskiej, skutkujący delegalizacją partii nazistowskiej; zaczęło odczłowieczać wrogów, nazywając ich podludźmi, niem. Untermensch; inspirowało ruchy narodowosocjalistyczne i faszystowskie w innych krajach Europy i Ameryce Północnej, m.in. w Danii (DNSAP), Holandii (NSB), Belgii (reksizm), Polsce (RRU, NSPR, PPNS), Bułgarii (NRS), Węgrzech (Strzałokrzyżowcy) i USA (AV); w 1933 roku przejęło władzę w Niemczech, tworząc III Rzeszę i czyniąc z nazizmu ideologię państwową. Nazwa „narodowy socjalizm” jest myląca, podobnie jak pełna nazwa partii nazistowskiej NSDAP. Obecne w nich słowa „socjalizm”, „socjalistyczna” i „robotników” wyrażały nie tyle lewicową treść, co niechęć do wolnorynkowego liberalizmu gospodarczego, który był uznawany przez Hitlera za „żydowski wynalazek”. Hitler doszedł do władzy dzięki poparciu Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej (niem. DNVP) – konserwatywnej i skrajnie prawicowej partii politycznej, kierowanej przez bogatego biznesmena Alfreda Hugenberga. NSDAP cieszyła się wsparciem finansowym ze strony niemieckich kół wielkokapitalistycznych, które widziały w niej przeciwwagę dla komunistów. Jednym z pierwszych działań Hitlera po objęciu rządów było rozbicie i delegalizacja partii lewicowych: Komunistycznej Partii Niemiec (niem. KPD) i Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (niem. SPD). Według amerykańskiego historyka Richarda Pipesa, pełna nazwa ideologii nazistowskiej, inspirowanej włoskim faszyzmem, prawdopodobnie została utworzona również na wzór włoskiego pojęcia un socializmo nazionale. Badacz ten wskazuje, że termin „narodowy socjalizm” jako koncepcja polityczna pojawił się już w 1914 roku w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Il Popolo d’Italia”, który najprawdopodobniej został napisany przez Benito Mussoliniego. Skutki rządów nazistowskich to: aparat terroru jak obozy koncentracyjne i tajna policja Geheime Staatspolizei (Gestapo); rozwój eugeniki niemieckiej, m.in. wprowadzenie ustaw norymberskich; nasilenie prześladowań za stosunki jednopłciowe; sojusz z faszystowskimi Włochami (pakt stalowy) i Japonią (pakt antykominternowski); późniejszy pakt trzech między tymi państwami był formalizacją bloku państw Osi; poparcie frankistów w hiszpańskiej wojnie domowej (1936–1939); aneksja Austrii w 1938 roku; powiększone państwo nazwano Rzeszą Wielkoniemiecką, niem. Großdeutsches Reich; masowe morderstwa eksterminujące „życie niegodne życia”: akcja T4 na osobach chorych i niepełnosprawnych; ludobójstwa: Żydów (holokaust), Romów (porajmos) i Słowian. Jednym z narzędzi masowych mordów były utworzone na okupowanych terenach obozy zagłady mające „ostatecznie rozwiązać kwestię żydowską”; wybuch II wojny światowej w 1939 roku – napaść na Polskę, a potem też inne państwa. Po niecałych sześciu latach, w 1945 roku, wojna ta doprowadziła do upadku III Rzeszy i denazyfikacji Europy. W 1945 roku w Niemczech i Austrii zakazano szerzenia propagandy nazistowskiej, np. używania nazistowskich symboli takich jak swastyka, runy SS, czaszka Totenkopf czy pozdrowienie hitlerowskie w celach innych niż artystyczne i naukowe. Podobne zakazy wprowadzono także w innych państwach, w tym w Polsce. Mimo to w XXI wieku dalej działają ruchy neonazistowskie, zwykle używające zmienionej symboliki, choć nie zawsze (ANP i NSM). Część nazistowskich założeń, postulatów i symboli przejęły inne ruchy nacjonalistyczne takie jak Narodowodemokratyczna Partia Niemiec (niem. NPD), Złoty Świt (gr. XA) w Grecji i Partia Narodowo-Bolszewicka (ros. NBP) w Rosji. Ideologami nazizmu oprócz Adolfa Hitlera byli m.in. Alfred Rosenberg (Mit dwudziestego wieku, niem. Der Mythos des 20. Jahrhunderts) oraz Joseph Goebbels. Nazizm nie był ruchem jednolitym – jego charakterystyczne elementy pojawiały się stopniowo, np. symbolika, część retoryki i homofobia przyszły pod kierownictwem Hitlera. Do tego działacze nazistowscy różnili się poglądami, np. na gospodarkę i religię, co opisano dalej. == Pozycja na scenie politycznej, frakcje konserwatywne i radykalne == === Ideologia === Po raz pierwszy w historii nazwa narodowy socjalizm pojawiła się we Francji. Użył jej Maurice Barrès w piśmie „Courier de l’Est” (artykuł: Que faut-il faire?) z 2 V 1898. Kilka lat potem zwrot ten powtórzył w artykule Socialisme et nationalisme („La Patrie” z 27 II 1903), dzięki czemu został spopularyzowany. W kontekście dziejów Niemiec termin narodowy socjalizm pojawił się w programie założonej w 1919 roku Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP), która w 1920 r. zmieniła nazwę na NSDAP. Zwolennicy partii określali się jako naziści. Formy tej po 1920 r. używali także przeciwnicy ideologii. Badacze nazwę doktryny przypisują konserwatywnemu myślicielowi Oswaldowi Spenglerowi, który w eseju Duch pruski a socjalizm z 1919 r. przedstawił własną koncepcję terminu socjalizm, odmienną od powszechnie z nim kojarzonego socjalizmu naukowego lewicy rewolucyjnej. Perspektywa Spenglera przedstawiała wielowiekowe zmagania Niemiec o korzystną pozycję wśród innych narodów i walkę o dominację nad nimi mającą charakter narodowej rewolucji. Tak pojęty socjalizm narodu niemieckiego przeciwstawiono parlamentaryzmowi brytyjskiemu, określonemu jako nieskuteczny, a także marksizmowi, który uznano za czynnik konfliktujący elity konserwatywne oraz zwykłych pracowników . Spengler nie był jedynym konserwatystą z którego dorobku czerpał nazizm. Innymi konserwatywnymi myślicielami, do których nawiązywali naziści, byli m.in. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer oraz Friedrich Nietzsche. Naziści nie czerpali jednak wyłącznie z niemieckiego konserwatyzmu, ich partia opierała się bowiem na wzorcach faszyzmu włoskiego, a sama NSDAP pod względem struktury przypominała włoską Narodową Partię Faszystowską. W doktrynie narodowego socjalizmu widoczne są również wyraźne inspiracje ideologią rasistowskiej prawicy francuskiej (Arthur de Gobineau). Główny nurt światowej nauki klasyfikuje nazizm jako ideologię sytuującą się na skrajnej prawicy. Na takim stanowisku stoi m.in. Lee McGowan, który definiuje nazizm jako jeden z wielu nurtów niemieckiej prawicy. Naukowcy odpowiedzialni za zredagowanie niemieckojęzycznego opracowania krytycznego Mein Kampf określili NSDAP jako partię „prawicową”, „radykalnie prawicową”, będącą częścią „obozu niemieckiej prawicy”. Biograf Hitlera Volker Ullrich uznaje NSDAP za „radykalnie prawicową”, „nacjonalistyczną prawicę” i ugrupowanie „na prawym skrzydle sceny politycznej”. Sam Hitler jest dla niego prawicowym populistą. Dla polskiego badacza Eugeniusza Cezarego Króla naziści byli częścią szeroko rozumianych „środowisk prawicowych”. Timothy W. Ryback niekiedy określa nawet nazizm po prostu jako „prawicę”. Timothy Snyder widzi w faszyzmie i nazizmie „nową odmianę europejskiej prawicy”. Narodowy socjalizm klasyfikowany jest również jako nurt tzw. konserwatywnej rewolucji lub z nim utożsamiany. Za prawicowe uważane są również współczesne neonazizm i neofaszyzm. Niektórzy polscy autorzy wskazują, że w XX wieku niemal wszystkie siły skrajnie prawicowe w Europie były powiązane z faszyzmem i nazizmem. Dopiero w latach 80. zaczęły odcinać się od tych powiązań zarówno w warstwie programowej, jak i personalnej. W kręgach prawicowych pojawia się niekiedy pogląd o lewicowych i socjalistycznych korzeniach nazizmu. Niemniej jednak nawet zwolennicy takiego stanowiska wskazują na to, że ich głos jest mniejszościowy, a główny nurt nauki postrzega narodowy socjalizm jako skrajną prawicę. Część badaczy uważa utożsamianie narodowego socjalizmu z lewicą za „propagandową zasłonę dymną” prawicy, a większość z nich wskazuje na to, że nazizm był ideologią antylewicową, antymarksistowską i antysocjalistyczną (marksizm był – według nazistów – „teorią wymyśloną przez Żyda Karola Marksa po to, aby zniszczyć naród niemiecki“). Jeszcze inn