Filozofia latynoamerykańska (też: filozofia iberoamerykańska) – filozofia uprawiana w Ameryce Łacińskiej. == Charakterystyka == Istotnym problemem podejmowanym przez filozofów latynoamerykańskich jest kwestia tożsamości: tożsamości kulturowej regionu oraz tożsamości filozofii latynoamerykańskiej. Poszukiwane są zarówno odrębności poszczególnych krajów i regionów, jak i elementów wspólnych Ameryki Łacińskiej. Wskazuje się na cechy charakterystyczne, odmienność perspektywy i specyfikę problemów. Zasadnicze pytanie tego sporu brzmi: „czy istnieje coś takiego jak filozofia latynoamerykańska?”. Niektórzy historycy filozofii negują samodzielność filozofii latynoamerykańskiej i twierdzą, iż była ona naśladownictwem myśli zachodniej, później zaś amerykańskiej. Spór ten wpisuje się w szersze pytanie o istnienie filozofii partykularnych (narodowych, regionalnych, lokalnych), związanych z konkretną kulturą, regionem czy etnosem: czy filozofia ma zajmować się jedynie tym, co najbardziej ogólne, abstrakcyjne i uniwersalne (uniwersaliści), czy też jest uwikłana w lokalne konteksty społeczne, kulturowe, językowe czy historyczne (partykularyści, kulturaliści). Zdaniem uniwersalistów filozofia latynoamerykańska (podobnie jak „filozofia europejska”, filozofia zachodnia czy wschodnia) nie istnieje. Z kolei partykularyści wskazują, że filozofia jest ściśle związana z kulturą i kontekstem swojego powstania, jest wyrazem lokalnej tożsamości i problematyki i nie można jej od nich odrywać. Do zwolenników partykularyzmu należą m.in. Leopoldo Zea (który zainicjował tę tematykę), Risieri Frondizi, Abelardo Villegas, Ricaurte Soler, Guillermo Francovich czy Ernesto Mayz Vallenilla. Pomiędzy oba stanowiska wpisują się także stanowiska pośrednie (np. Jorge Gracia, C. Ulises Moulines, Susana Nuccetelli) . Cechą charakterystyczną filozofii latynoamerykańskiej mają być m.in. duży nacisk na kwestie społeczne (sprawiedliwość społeczną, wyzwolenie ze społecznej opresji). Jest to często filozofia zaangażowana . Silne są również tendencje do poszukiwania odrębności kulturowej i filozoficznej regionu poprzez przeciwstawianie się filozofii europejskiej i amerykańskiej. Filozofia latynoamerykańska miała powstać poprzez stopienie się elementów europejskich, prekolumbijskich, indiańskich i afrykańskich w nową całość  i w tym sensie ma być filozofią autentyczną . Wielu autorów odwołuje się do pojęcia metysażu: stapiania się różnych ras, etnosów i kultur w nową całość. Inną cechą charakterystyczną filozofii latynoamerykańskiej jest to, że wielu znaczących autorów nie jest akademickimi filozofami, a ich prace nie są pisane w formie akademickich traktatów czy artykułów. Ten żywy nurt refleksji pozaakademickiej związany jest z działalnością literacką (ufilozoficzniona literatura), eseistyką czy publicystyką. Z tego powodu, np. José Gaos wskazuje, że w kontekście latynoamerykańskim bardziej trafnym pojęciem, aniżeli filozofia, jest pojęcie myśli (pensamiento). Do najbardziej znanych autorów tej grupy należą: Eugenio María de Hostos, Justo Sierra, José Martí, José Enrique Rodó, Jorge Luis Borges, Octavio Paz, Carlos Fuentes, Mario Vargas Llosa czy Luis Castro Leiva . Jest kwestią sporną, czy do filozofii latynoamerykańskiej zaliczać się powinno także Latynosów w Stanach Zjednoczonych. Wśród amerykańskich filozofów pochodzenia latynoskiego wymienić można George’a Santayanę, Héctora-Neri Catañedę, Mario Bunge’a, Ernesto Sosę, Jorge J. E. Gracię, Lindę M. Alcoff, J. Angelo Corlettę, Susanę Nuccetellę, Eduardo Mendietę czy Ofelię Schutte . == Historia == === Epoka prekolumbijska i podbój === Zazwyczaj historię filozofii latynoamerykańskiej rozpoczyna się od odkrycia Ameryki przez Kolumba. Liczni autorzy (np. David Sobrevilla) wskazują, że wcześniejsze systemy myślowe są mocno uwikłane w religię i mitologię i tym samym są zasadniczo różne od filozofii. Można ew. mówić w tym wypadku o rozwijaniu myśli mądrościowej (tak: Carlos Beorlegui). Odmiennego zdania jest m.in. Miguel León-Portilla, który wskazuje na istnienie racjonalnych systemów myśli w Ameryce prekolumbijskiej (np. wśród ludów Nahua) oraz grupy wyspecjalizowanych mędrców czy filozofów. Najczęściej jednak filozofia latynoamerykańska traktowana jest jako kontynuacja europejskiej tradycji filozoficznej. Nawet jeśli ludy zamieszkujące Ameryki przed ich podbojem przez europejskie potęgi kolonialne (np. Majowie, Toltekowie, Aztekowie czy Inkowie prowadziły teoretyczną refleksję w formie mitów, przekazów religijnych czy spekulacji kosmologicznych, to jest to tradycja odrębna i większość przekazów na jej temat uległa zniszczeniu podczas podboju, nie mając wpływu na dalszy rozwój filozofii. === Okres kolonialny (ok. 1550–1750) === Myśl europejska pojawiła się w Amerykach wraz z duchownymi, którzy przybyli wraz z konkwistadorami i których zadaniem było nawracanie ludów tubylczych. Z tego powodu, początkowo najbardziej wpływową filozofią była, dominująca wtedy w filozofii hiszpańskiej i portugalskiej scholastyka. Jej centrami były Meksyk i Peru. Uprawiana wtedy filozofia opierała się na komentowaniu średniowiecznych tekstów poświęconych przede wszystkim logice, metafizyce i filozofii przyrody. Pierwszym autorem piszącym systematyczne dzieła już w Nowym Świecie był Alonso de la Vera Cruz. Pierwszym dziełem, które zdobyło rozgłos także w Europie była Logica mexicana (1603) autorstwa Antonio Rubio. Innymi znaczącymi autorami byli: Tomás de Mercado, Alonso de Briceño, Juan de Espinoza Medrano, Carlos de Sigüenza y Góngora, czy Juana Inés de la Cruz (jedna z pierwszych pisarek i prawdopodobnie pierwsza latynoamerykańska filozofka) . W XVI wieku powstały w Nowym Świecie pierwsze uniwersytety, na których wykładano filozofię i teologię scholastyczną: Santo Domingo 1538 (studium generale w 1518), Meksyk (1551) i Limie (1551). Podbój postawił przed hiszpańskimi i portugalskimi filozofami (np. Francisco de Vitorią i Francisco Suárezem) nowe kwestie, np. natury Ameryk (istnienia duszy), praw podmiotowych czy wojny sprawiedliwej). W obronie Indian przed przemocą ze strony konkwistadorów i ich systemowi encomiendos stanął dominikanin Bartolomé de las Casas. W 1550 odbyła się debata w Valladolid, w której las Casas stanął przeciwko Juanowi Ginésowi de Sepúlvedzie, reprezentującym interesy Konwisty, i wywodząc swe argumenty z Arystotelesa i Tomasza z Akwinu, wskazywał, że wojna przeciwko ludom tubylczym i ich zniewalanie są niesprawiedliwe i niezgodne z nauką chrześcijańską. Dyskusje te miały wpływ na rozwój europejskiej idei szlachetnego dzikusa, idealizującego tubylczych mieszkańców Ameryk. Aż do połowy XVIII w. dominowała myśl scholastyczna, a wpływy filozofii nowożytnej (Carlos de Sigüenza y Góngora, Juan de Zumárraga, Juan Benito Díaz de Gamarra y Dávalos, Francisco Xavier Clavijero) były ograniczone. === Okres niepodległościowy (ok. 1750–1850) === Okres uzyskiwania przez Amerykę Łacińską niepodległości zbiega się z napływem nowych idei europejskich, związanych z francuskim oświeceniem i utylitaryzmem. Konsekwencją były dążenia do reform polityczno-społecznych i zrzucenia z siebie władzy monarchicznej, widoczne choćby we wpływowym apelu niepodległościowym Carta de Jamaica Simona Bolivara (1815). Wątki poruszane przez Bolivara (kwestie wyzwolenia i tożsamości latynoamerykańskiej) zostały podjęte przez współczesnych meksykańskich filozofów: Samuela Ramosa Leopolda Zea. Do znaczących filozofów tego okresu należą: Miguel Hidalgo, José María Morelos, José Martí . Według W. Z. Fostera, duży wpływ na myśl społeczną narodów Ameryki Łacińskiej tego okresu miała Rewolucja francuska: wszędzie powstawały kółka literackie, których członkowie wygłaszali utwory Monteskiusza, Woltera i Rousseau; sam Bolivar był zwolennikiem teorii Rousseau. W końcu XVIII i na początku XIX w. ujawniła się taka swoista cecha filozofii latynoamerykańskiej, jak wrogi stosunek do scholastyki i teologii katolickiej. === Pozytywizm (ok. 1850–1910) === Nurtami filozoficznymi, które odcisnęły najsilniejsze piętno na filozofii latynoamerykańskiej, są scholastyka i pozytywizm. Pozytywizm był nurtem stworzonym przez Auguste’a Comte’a we Francji, który starał się być podstawą ściśle naukowego światopoglądu, odrzucać spekulację metafizyczną i jednocześnie prezentował optymistyczną wiarę w postęp i reformy społeczne. Dobrze odpowiadało to potrzebom młodych państw. Pozytywizm zdawał się stanowiskiem nowoczesnym i praktycznym, stojącym w opozycji do skostniałej i nadmiernie abstrakcyjnej scholastyki. Oparta na nim myśl niepodległościowa mogła się w ten sposób przeciwstawić intelektualnemu dziedzictwu kolonializmu. Zgodnie z „prawem trzech stadiów” Comte’a ludzkość przechodzi przez trzy stadia rozwojowe: teologiczne (oparte na przesądach i zabobonnej religii), metafizyczne (oparte na spekulacji filozoficznej) i naukowe (pozytywne, oparte na empirycznej nauce). W tym duchu interpretowano rozwój krajów Ameryki Łacińskiej i szukano sposobów jej rozwoju. Pozytywiści stali się niezwykle wpływowi w życiu intelektualnym i politycznym wielu krajów, szczególnie w zakresie polityki edukacyjnej (np. w Meksyku Gabino Barreda i Justo Sierra wprowadzający system edukacji publicznej w Meksyku). Pozytywizm stał się oficjalną filozofią Meksyku w okresie dyktatury Porfirio Díaza (1876–1911). Hasło pozytywistów „Porządek i postęp” trafiło w 1889 na flagę Brazylii. W Brazylii, Meksyku i Chile popularny był pozytywizm w wydaniu Comte’a, natomiast w filozofii argentyńskiej, w Urugwaju i Kubie większe wpływy miał Herbert Spencer i jego ewolucjonistyczna wersja pozytywizmu. Przedstawicielami pozytywizmu byli m.in. Juan Bautista Alberdi (który w mowie z 1842 zainicjował partykularyzm w podejściu do filozofii latynoamerykańskiej), José Ingenieros i Esteban Echevarría w Argentynie, Andrés Bello w Wenezueli, Enrique José Varona na Kubie, Nisia Floresta, Raimundo Teixeira Mendes, Miguel Lemos, Luis Pereira Barreto w Brazylii. Praca Andrésa Bello Filozofia rozsądku, napisana pod wpływem Reid