Filip, książę Edynburga, ang. Philip, Duke of Edinburgh, urodzony jako książę Filip z Grecji i Danii, następnie Filip Mountbatten (ur. 10 czerwca 1921 w willi Mon Repos pod Korfu, zm. 9 kwietnia 2021 w Windsorze) – książę Zjednoczonego Królestwa, brytyjski książę małżonek jako mąż królowej Elżbiety II, wolnomularz. W 2021 był najdłużej żyjącym małżonkiem władcy w historii imperium brytyjskiego, a także najstarszym współmałżonkiem kiedykolwiek panującego monarchy brytyjskiego. Pochodził z duńskiego rodu królewskiego Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg. Urodził się w Grecji jako członek greckiej i duńskiej rodziny królewskiej, ale jego rodzina została wygnana, gdy był jeszcze dzieckiem. Kształcił się we Francji, Wielkiej Brytanii i Niemczech, po czym wstąpił do Royal Navy w 1939, w wieku 18 lat. Od lipca 1939 zaczął korespondować z 13-letnią księżniczką Elżbietą (jego dalszą kuzynką ze strony królowej Wiktorii i najstarszą córką oraz przypuszczalną następczynią tronu po królu Jerzym VI), którą spotkał po raz pierwszy w 1934. Podczas II wojny światowej służył we flotach na Morzu Śródziemnym i Pacyfiku. Poza tytułem księcia Edynburga (Duke of Edinburgh), był też hrabią Merioneth (Earl of Merioneth) i baronem Greenwich (Baron Greenwich). W 2011, z okazji swoich 90. urodzin, otrzymał od królowej Elżbiety II tytuł Lorda Wielkiego Admirała Marynarki (Lord High Admiral of the Navy). Z Elżbietą II mieli czworo dzieci – Karola, Annę, Andrzeja i Edwarda. Zmarł w wieku 99 lat w zamku Windsor w mieście Windsor. 11 listopada 2023 w Dzień Pamięci w London’s Royal Albert Hall odsłonięto pomnik Filipa i jego żony, Elżbiety II. == Życiorys == === Wczesne dzieciństwo === Urodził się na wyspie Korfu jako Filip, książę Grecji i Danii. Jedyny syn i ostatnie dziecko księcia Andrzeja, syna króla Grecji Jerzego I oraz księżnej Alicji Battenberg. W 1922 wuj Filipa, panujący Konstantyn I, został zmuszony do abdykacji po rewolucji 11 września, spowodowanej przez wojska rozczarowane klęską Grecji w wojnie z Turcją, a książę Andrzej aresztowany przez rząd wojskowy i wkrótce skazany na dożywotnie wygnanie oraz pozbawienie, tak jak reszta rodziny, obywatelstwa greckiego. W grudniu rodzina Filipa opuściła kraj i osiedliła się w podparyskim Saint-Cloud w domu użyczonym przez ciotkę, księżną Marię Bonaparte. === Edukacja === Początkowo uczył się w amerykańskiej szkole w Paryżu, prowadzonej przez Donalda MacJanneta, który określił Filipa jako „chropowatego i niesfornego, ale zawsze niezwykle grzecznego”. W 1928 został wysłany do Wielkiej Brytanii, aby uczęszczać do Cheam School. Równocześnie zamieszkał ze swoją babką księżniczką Wiktorią w Pałacu Kensington. W tym czasie blisko przyjaźnił się ze swoim kuzynem, Dawidem Mountbattenem. W ciągu kolejnych trzech lat jego cztery siostry wyszły za niemieckich arystokratów, matka została umieszczona w domu opieki po wykryciu u niej schizofrenii, a ojciec przeprowadził się do małego mieszkania w Monte Carlo. W 1933 został wysłany do elitarnej niemieckiej szkoły Schule Schloss Salem, natomiast niecały rok później zaczął studiować w prywatnej szkole Gordonstoun w Szkocji. W 1937 wziął udział w uroczystościach pogrzebowych swojej siostry, księżnej Cecylii, oraz jej męża, dwóch synów i teściowej, którzy zginęli w wypadku lotniczym pod Ostendą. === Kariera wojskowa === Jesienią 1939, po ukończeniu Gordonstoun, rozpoczął służbę wojskową – wstąpił do Royal Navy i ukończył Royal Naval College w Dartmouth jako najlepszy kadet na kursie. W styczniu 1940 uzyskał stopień aspiranta i niedługo potem spędził cztery miesiące na pokładzie HMS „Ramillies”, chroniąc konwoje z Australijskiego Centrum Ekspedycyjnego na Oceanie Indyjskim, a następnie zaliczył krótkie służby na HMS „Kent”, HMS „Shropshire” oraz na Cejlonie (obecnie Sri Lanka). W październiku 1940 po inwazji Włoch na Grecję został przeniesiony z Oceanu Indyjskiego na pancernik HMS „Valiant”, na którym brał udział w bitwie o Kretę i w bitwie u przylądka Matapan, gdzie kontrolował reflektory pancernika, za co został wyróżniony nagrodą tzw. Mentioned in Despatches (MID) (ang. wymieniony w sprawozdaniu). Niedługo później otrzymał także odznaczenie greckiego Krzyża Wojennego. Pod koniec 1941 po serii szkoleń w Portsmouth, gdzie uzyskał najlepszą ocenę z czterech na pięć części egzaminu, został awansowany na podporucznika marynarki. W czerwcu 1942 został przydzielony do służby na niszczycielu typu V/W – HMS „Wallace”, który brał udział w zadaniach eskortowych konwojów na wschodnim wybrzeżu Wielkiej Brytanii, a także w operacji Husky. Promocja na porucznika miała miejsce 16 lipca 1942. W październiku tego samego roku objął stanowisko pierwszego oficera HMS „Wallace”, jako jeden z najmłodszych oficerów w Royal Navy. Podczas inwazji na Sycylię, w lipcu 1943, jako zastępca dowódcy HMS „Wallace” uratował swój okręt przed nocnym nalotem bombowców. Opracował plan, aby uruchomić tratwę, na której unosić się będzie dym, co rozproszy i zdezorientuje bombowce, a pozwoli okrętowi niepostrzeżenie się wymknąć. W 1944 przeniósł się na nowy niszczyciel HMS „Whelp”, na którym prowadzono działania w ścisłej współpracy z nowo utworzoną Brytyjską Flotą Pacyfiku. Był obecny w Zatoce Tokijskiej, gdy podpisywano tam akt kapitulacji Japonii kończący II wojnę światową. W 1946 wrócił do Wielkiej Brytanii na pokładzie „Whelp” i został wysłany jako instruktor do Szkoły Oficerskiej w Corsham w hrabstwie Wiltshire. === Małżeństwo === Król Jerzy VI i królowa Elżbieta w 1939 przybyli z oficjalną wizytą do Akademii Marynarki w Dartmouth, ale spotkanie nie doszło do skutku z powodu panującej epidemii świnki. Królowa i Louis Mountbatten poprosili Filipa, aby zajął się dwiema królewskimi córkami: Elżbietą i Małgorzatą. 18-letni wysoki i postawny oficer wywarł duże wrażenie na księżniczce Elżbiecie, która zakochała się w Filipie i następnie utrzymywała z nim kontakt listowny. Filip nie przypadł do gustu parze królewskiej, m.in. dlatego, że jego krewni byli blisko związani z reżimem nazistowskim, a jego siostry wyszły za niemieckich arystokratów. Królowi Jerzemu nie przypadł do gustu również fakt, że Filip prowadzi rozwiązły tryb życia. Mimo to książę w grudniu 1943 został zaproszony do zamku w Windsorze, a w sierpniu 1946 przybył do zamku Balmoral, gdzie oświadczył się księżniczce Elżbiecie. Król, choć niechętnie, zezwolił na małżeństwo, ale pod warunkiem, że Filip zaniecha wszelkich starań do czasu ukończenia 21 lat przez Elżbietę. W 1947, po uzyskaniu obywatelstwa brytyjskiego, porzucił rodowe miano Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg i przyjął nazwisko matki Battenberg w zanglicyzowanej formie Mountbatten, a także zrzekł się wszelkich tytułów grecko-duńskich i dokonał konwersji religii z prawosławia na anglikanizm i tym samym spełnił wszystkie wymogi, by móc ożenić się z Elżbietą. W lipcu 1947 zaręczyny Filipa i Elżbiety zostały podane do publicznej wiadomości. 19 listopada 1947, w przeddzień ślubu, Filip uzyskał tytuł Kawalera Wielce Szlachetnego Orderu Podwiązki i upoważnienie do używania tytułu Jego Królewskiej Wysokości po zawarciu związku małżeńskiego z Elżbietą. W dzień ślubu został mianowany także księciem Edynburga, hrabią Merioneth i baronem Greenwich. Ślub odbył się w Opactwie Westminsterskim i był transmitowany przez radio BBC do ponad 200 mln ludzi na świecie. Spośród członków rodziny Filipa tylko jego matka wzięła udział w uroczystości, a jego siostrom odmówiono zaproszenia z powodu ich małżeństw z niemieckimi książątami, którzy mieli bliskie stosunki z reżimem nazistowskim. Filip i Elżbieta po ślubie zamieszkali w rezydencji Clarence House w Londynie. 14 listopada 1948 urodził im się syn, książę Karol, a niecałe dwa lata później – córka, księżniczka Anna. Po ślubie pracował w biurze admiralicji, a następnie odbył kurs w Old Royal Naval College w Greenwich. W 1949 został mianowany pierwszym oficerem niszczyciela HMS „Chequers” i stacjonował na Malcie. W lipcu 1950 został awansowany do stopnia komandora porucznika i objął dowodzenie fregatą HMS „Magpie”. W lipcu 1951 zakończył czynną służbę w marynarce, w 1952 awansował do stopnia komandora, a 15 lutego 1953 został mianowany admirałem floty. Po złożeniu 4 listopada 1951 oficjalnej wizyty w Kanadzie razem z żoną został powołany przez króla Jerzego VI do Tajnej Rady Wielkiej Brytanii. W styczniu 1952 rozpoczął z żoną objazd po krajach Wspólnoty Narodów. 6 lutego 1952, podczas pobytu w Kenii, zmarł ojciec Elżbiety, która tym samym została nową królową Zjednoczonego Królestwa. To Filip przekazał informację o śmierci króla żonie, po czym oboje niezwłocznie powrócili do Wielkiej Brytanii. === Małżonek królowej === ==== Kwestia nazwiska ==== Wstąpienie Elżbiety II na tron wywołało zamieszanie w kwestii nazwiska, jakie nosić będą dzieci jej i Filipa. Sam książę i jego wuj, Louis Mountbatten, nalegali, by dzieci nosiły nazwisko ojca (Mountbatten). Królowa Maria poinformowała o ich zamiarach premiera Winstona Churchilla, który zalecił Elżbiecie II wydanie królewskiej odezwy stwierdzającej, że rodzina królewska pozostaje przy rodowym nazwisku – Windsor. Filip prywatnie skarżył się, że czuje się w rodzinie jak „ameba” i jest jedynym człowiekiem w kraju, który nie może dać dzieciom swojego nazwiska. Miał z żoną czwórkę dzieci: Karola (ur. 1948), Annę (ur. 1950), Andrzeja (ur. 1960) i Edwarda (ur. 1964). Elżbieta II na spotkaniu Tajnej Rady w 1960 zaproponowała, by jej dzieci nosiły nazwisko Mountbatten-Windsor, ale tylko wtedy, gdy nie będą bezpośrednio w linii sukcesji do tronu. Rada przyjęła propozycję, po czym wydała oficjalne orzeczenie w tej sprawie. Następca tronu, książę Karol, również podjął decyzję o używaniu podwójnego nazwiska. Elżbieta II po wstąpieniu na tron poinformowała, że jej mąż ma „miejsce, prymat i pierwszeństwo” obok niej „w każdej sytuacji i przy każdym wystąpieniu, chyba że inaczej mówi ustawa”, co oznaczało, że Filip zyskał pierwszeństwo nad swoim synem, księciem Walii, z wyjątkiem oficjalnych wizyt w