Olga Nawoja Tokarczuk (ur. 29 stycznia 1962 w Sulechowie) – polska pisarka, eseistka, scenarzystka, psycholożka. Jest laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 2018 i laureatką The Man Booker International Prize 2018 za powieść „Bieguni” oraz dwukrotną laureatką Nagrody Literackiej Nike (2008 i 2015) za powieści „Bieguni” i „Księgi Jakubowe”, a także pięciokrotną laureatką Nagrody Literackiej Nike Czytelników (1997, 1999, 2002, 2008 i 2015) za zbiory opowiadań i powieści „Prawiek i inne czasy”, „Dom dzienny, dom nocny”, „Gra na wielu bębenkach”, „Bieguni” i „Księgi Jakubowe”. Ma tytuły doktory honoris causa na Uniwersytecie Warszawskim, Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Wrocławskim, Uniwersytecie Gdańskim, Uniwersytecie Sofijskim, Hong Kong Baptist University, Uniwersytecie w Tel Awiwie i na Sorbonie w Paryżu. Została odznaczona Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, Odznaką Honorową Złota „Zasłużony dla Województwa Dolnośląskiego”, Odznaką Honorową Powiatu Kłodzkiego oraz Medalem Senatu RP. W Norwegii uhonorowana tytułem Arne Næss. Jest Honorową Obywatelką Miasta i Gminy Bardo, Nowej Rudy, Wrocławia, Warszawy oraz Krakowa. Od września 2025 roku pełni funkcję honorowej wiceprezeski PEN International. == Wczesne lata == Olga Tokarczuk urodziła się w Sulechowie, a wychowała w Klenicy (woj. lubuskie). Ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Kietrzu. Następnie kształciła się na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Jako wolontariuszka pracowała z osobami z zaburzeniami psychicznymi. Po ukończeniu studiów została psychoterapeutką w poradni zdrowia psychicznego w Wałbrzychu. Poznała prace Carla Gustava Junga, co wywarło wpływ na jej późniejszą twórczość. == Pierwsze publikacje == Tokarczuk zadebiutowała w roku 1979 dwoma krótkimi opowiadaniami o tytułach „Świąteczne zabijanie ryby” i „Moi przyjaciele”. Ukazały się one w piśmie młodzieżowym „Na przełaj”. Młodzieńcze utwory prozą pisarka opublikowała pod pseudonimem Natasza Borodin. W następnych latach Tokarczuk publikowała recenzje i wiersze w prasie, m.in. w „Radarze”, „Życiu Literackim”, „Mandragorze”. Aż w roku 1989 wydała arkusz poetycki „Miasto w lustrach”. W roku 1994 Tokarczuk opublikowała debiutancką powieść – „Podróż ludzi Księgi”. Książka ukazała się nakładem wydawnictwa Przedświt i zdobyła nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. Rok później Tokarczuk została członkinią Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Była na stypendiach literackich w Stanach Zjednoczonych, Berlinie i Amsterdamie. == Dojrzała twórczość == W roku 1995 Tokarczuk opublikowała drugą powieść o tytule „E.E.”. Uznanie przyniosła jej jednak dopiero trzecia książka prozatorska, wydana rok później – „Prawiek i inne czasy”. Za nią Tokarczuk otrzymała nominację do Nagrody Literackiej Nike, a także Paszport „Polityki” i Nagrodę Fundacji im. Kościelskich. Tokarczuk kontynuowała dobrą passę i w roku 1997 opublikowała zbiór opowiadań „Szafa”, a w roku 1998 powieść „Dom dzienny, dom nocny”. W następnych latach ukazywały się kolejno „Gra na wielu bębenkach” (2001), „Ostatnie historie” (2004), „Anna In w grobowcach świata” (2006), „Bieguni” (2007), „Prowadź swój pług przez kości umarłych” (2009), „Księgi Jakubowe” (2015), „Opowiadania bizarne” (2018), „Czuły narrator” (2020) i „Empuzjon” (2022), a także współtworzone z ilustratorką Joanną Concejo „Zagubiona dusza” (2017) i „Pan Wyrazisty” (2023). == Sukcesy międzynarodowe == Książki Tokarczuk przetłumaczono na dziesiątki języków, w tym bułgarski, serbski, ukraiński, niemiecki, francuski, włoski, angielski, czeski, hiszpański, portugalski, rosyjski, albański i chiński. Powieść „Prowadź swój pług przez kości umarłych” brytyjski dziennik „The Guardian” umieścił na liście 1000 najlepszych książek XXI wieku, a amerykański tygodnik „Time” na liście 100 najlepszych thrillerów opublikowanych po 1800 roku. „Bieguni” trafili na listę 100 najlepszych książek literatury światowej według niemieckiego tygodnika „Die Zeit”. „Księgi Jakubowe” z kolei znalazły się wśród 100 najlepszych książek z lat 1925–2025 według niemieckiego tygodnika „Der Spiegel”. „Empuzjon” został wyróżniony przez „New York Times” jako jedna z najlepszych książek roku 2024. W roku 2018 Tokarczuk została nagrodzona międzynarodowym Bookerem za „Biegunów” w tłumaczeniu Jennifer Croft. A w roku 2019 otrzymała literackiego Nobla (za rok 2018). Nagrodę przyznano jej za „narracyjną wyobraźnię, która z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic jako formę życia”. W roku 2017 na podstawie powieści „Prowadź swój pług przez kości umarłych” powstał film „Pokot” w reżyserii Agnieszki Holland. Film zdobył Srebrnego Niedźwiedzia podczas festiwalu Berlinale. == Działalność pozaliteracka == W 2020 roku Tokarczuk założyła fundację swojego imienia. Fundacja Olgi Tokarczuk ma promować kulturę polską za granicą oraz wspierać „ochronę praw człowieka i ochronę środowiska, demokrację, społeczeństwo obywatelskie, swobody obywatelskie, prawa kobiet, prawa zwierząt”, a także przeciwdziałać dyskryminacji. Fundacja ma też przyczynić się do wszechstronnego rozwoju Polski, a w szczególności Wrocławia, Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej i powiatów wałbrzyskiego oraz kłodzkiego. W roku 2021 fundacja zorganizowała Akcję Okaleczonych Książek. Prawicowi fundamentaliści oskarżyli Tokarczuk o „szkalowanie Polski” i urządzili zmasowaną akcję niszczenia jej książek i odsyłania ich noblistce – z obelgami. Fundacja Tokarczuk uszkodzone egzemplarze wystawiła na aukcję, a zebrane w jej efekcie pieniądze, ponad 40 tys. zł, przekazała organizacjom wspierającym społeczność LGBT+. Od roku 2022 Fundacja Olgi Tokarczuk organizuje Festiwal Góry Literatury. Impreza istnieje od roku 2015. Powstała z inicjatywy Tokarczuk. „Jej głównymi celami były i pozostają aktywizowanie kulturalne oraz obywatelskie mieszkańców i mieszkanek ziemi kłodzkiej i aglomeracji wałbrzyskiej, promocja kultury oraz czytelnictwa, upowszechnianie i wzmacnianie postaw ekologicznych i równościowych oraz promocja regionu”. Olga Tokarczuk jest członkinią rady Fundacji im. Stefana Batorego. W roku 2020 Tokarczuk dołączyła do Unii Literackiej. == Poglądy, odbiór == Jest feministką. Wspiera działania na rzecz ochrony środowiska, praw zwierząt, równouprawnienia i społeczeństwa obywatelskiego. Jest członkinią Rady Fundacji im. Stefana Batorego. Regularnie uczestniczy w paradach równości. Deklaruje, że nie należy do Kościoła katolickiego. W przemowie noblowskiej wspomniała Wikipedię, którą podziwia i wspiera, a którą porównała z koncepcją pansofii Jana Amosa Komenskiego, czyli omniscjencji – wiedzy pełnej. == Publikacje == === Powieści === === Zbiory opowiadań === === Opowiadania === === Inne prace === === Wywiady i rozmowy === == Tłumacze == Według Instytutu Książki do października 2019 ukazały się 193 tłumaczenia książek Olgi Tokarczuk. Następnych 12 pojawiło się pod koniec 2019 i w 2020, m.in. w Bułgarii, Egipcie, Izraelu, Korei Południowej, Serbii i na Ukrainie. 90 tłumaczy przełożyło jej książki na 37 języków, w tym na najczęściej używane na świecie, m.in.: angielski, arabski, chiński, hindi, hiszpański, japoński, niemiecki, perski, portugalski i rosyjski. == Adaptacje == Teatr Prawiek i inne czasy (1997) – Teatr Wierszalin w Supraślu, reżyseria i adaptacja Sebastian Majewski Marek Marek (1999) – spektakl na podstawie książki Dom dzienny, dom nocny, Towarzystwo Wierszalin Teatr w Supraślu, reżyseria Piotr Tomaszuk Czemu nie dajesz mi spać (2002) – spektakl na podstawie książki Dom dzienny, dom nocny, Teatr Ósmego Dnia w Poznaniu, reżyseria Halina Chmielarz Paschalis (2004) – spektakl na podstawie książki Dom dzienny, dom nocny, Teatr Arka we Wrocławiu, reżyseria Renata Jasińska Amos (2007) – spektakl na podstawie rozdziału z książki Dom dzienny, dom nocny, Teatr Polskiego Radia, reżyseria Julia Wernio Pomórnik. Kryminał ekologiczny (2010) – spektakl na podstawie powieści Prowadź swój pług przez kości umarłych, Teatr Polski w Poznaniu, adaptacja i reżyseria Emilia Sadowska Księgi Jakubowe (2016) – Teatr Powszechny w Warszawie, reżyseria Ewelina Marciniak Bieguni (2021) – Teatr Powszechny w Warszawie, reżyseria Michał Zadara Być tam, gdzie się nie jest (2021) – spektakl na podstawie fragmentów z książek Dom dzienny, dom nocny, Podróż ludzi księgi i Bieguni, Teatr Lalek „Pleciuga” w Szczecinie, reżyseria Marta Łągiewka Księgi Jakubowe (2022) – Teatr Narodowy w Warszawie, reżyseria Michała Zadara Drive Your Plow Over the Bones of the Dead (2022) – spektakl na podstawie powieści Prowadź swój pług przez kości umarłych, przygotowany przez grupę Complicité, wystawiony: Barbican London, Belgrade Theatre Coventry, Bristol Old Vic, Comédie de Genève, Holland Festival, Les Théâtres de la Ville de Luxembourg, L’Odéon-Théâtre de l’Europe, The Lowry, The National Theatre of Iceland, Oxford Playhouse, Ruhrfestspiele Recklinghausen, Theatre Royal Plymouth, reżyseria Simon McBurney Prawiek i inne czasy (2023) – Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie, reżyseria Igor Gorzkowski Empuzjon (2023) – Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach / Teatr Studio im. Stanisława Ignacego Witkiewicza w Warszawie / Instytut im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu, reżyseria Robert Talarczyk Empuzjon (2024) – Teatr im. Aleksandra Fredry w Gnieznie, reżyseria Radosław Rychcik Prawdziwa historia (2025) – sztuka na podstawie opowiadania ze zbioru Opowiadania bizarne, Teatr Polski we Wrocławiu, reżyseria Michał Zadara Opera Ahat Ili. Siostra bogów (2018) – opera Aleksandra Nowaka na podstawie libretta Olgi Tokarczuk do jej własnej książki Anna In w grobowcach świata Komiks Ja, Nina Szubur (2018) – komiks Daniela Chmielewskiego na motywach książki Anna In w grobowcach świata == Ekranizacje == Teatr telewizji E.E. (1998, spektakl teatru telewizji na podstawie powieści pod tym samym tytułem; reż. Maria Zmarz-Koczanowicz, w roli Erny Eltzner wystąpiła Agata Buzek); Prawiek i inne czasy (1998, sp