Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpați; ukr. i serb. Карпати; rus. Карпаты; cz. i słow. Karpaty; niem. Karpaten) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria ośmiu krajów: Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m. == Nazwa == Nazwa „Karpaty” pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpów, mieszkających w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich. Wymienia ją Ptolemeusz w II wieku naszej ery (w postaci Karpates Oros). Inną hipotezą jest jej pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara – „kamień”. W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Montes Nivium. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy „Karpaty” Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski (1815). == Geografia == Karpaty wchodzą w skład wielkiego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Stanowią drugi co do powierzchni łańcuch górski Europy. Zajmują powierzchnię 190 tys. km², z tego w Polsce 19,6 tys. km² (6,3% powierzchni państwa). Stanowią centralną główną część Regionu Karpackiego, który poza nimi obejmuje również pas obniżeń związanych geologicznie z Karpatami – Podkarpacie, Równiny Południoworumuńskie i Kotlinę Panońską. Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1300-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów. Szerokość łańcucha karpackiego wynosi od 100 do 250 km. Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m. i dlatego nie są obecnie zlodowacone, jak to ma miejsce w Alpach. Jedynie w Tatrach Wysokich zalegają płaty wieloletniego śniegu oraz trzy niewielkie śnieżniki: Miedziany Śnieżnik w Dolinie Dzikiej, Kapałkowe Śnieżniki w Dolinie Śnieżnej i Mięguszowiecki Śnieżnik w kotle skalnym Bańdzioch w linii spadku Mięguszowieckiej Przełęczy pod Chłopkiem. W plejstocenie było ponad 20 masywów górskich Karpat, w których występowały małe lodowce cyrkowe i dolinne. Karpackie lodowce rzadko przekraczały długość 10 km. Jednym z najsilniej zlodowaconych masywów Karpat były Tatry, które cechuje jedna z najlepiej wykształconych rzeźb polodowcowych. Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio: na Słowacji 71,7% powierzchni kraju, w Rumunii 47,4% powierzchni kraju, w Czechach 8,5% powierzchni kraju, na Węgrzech 8,3% powierzchni kraju, w Polsce 6,3% powierzchni kraju, na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju, w Austrii 0,5% powierzchni kraju, w Serbii 0,4% powierzchni kraju. Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie: Karpaty rumuńskie zajmują 55,19% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty słowackie zajmują 17,17% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty ukraińskie zajmują 10,60% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty polskie zajmują 9,63% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty czeskie zajmują 3,28% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty węgierskie zajmują 3,78% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty austriackie zajmują 0,18% powierzchni ogólnej Karpat, Karpaty serbskie zajmują 0,17% powierzchni ogólnej Karpat. Danych tych nie należy traktować jako jedynie słusznych, ponieważ dokładny przebieg granic Karpat może się różnić w zależności od źródła, szczególne kontrowersje budzi zagadnienie zaliczania do tego łańcucha obszaru Gór Wschodnioserbskich. == Najwyższe szczyty == Najwyższym pasmem Karpat są Tatry, w szczególności ich słowacka część, w której położone są Gerlach (2655 m n.p.m.), Łomnica (2632 m n.p.m.), Lodowy Szczyt (2628 m n.p.m.) i Durny Szczyt (2623 m n.p.m.). Kolejne pasma przekraczające wysokość 2500 m n.p.m. znajdują się na terenie Rumunii, najwyższe z nich są Góry Fogaraskie (Moldoveanu – 2544 m n.p.m.). == Geologia == Na początku trzeciorzędu w miejscu dzisiejszych Karpat Zachodnich znajdował się rozległy głęboki zbiornik wodny, zwany geosynkliną karpacką. Ponad powierzchnię wody wyrastał granitowy masyw Tatr, tworzący dużą wyspę. Niewielkie wyspy stanowiły również, zbudowane z wapieni wieku jurajskiego, najwyższe części Pienińskiego Pasa Skałkowego. Przez miliony lat gromadziły się w nim przynoszone przez rzeki piaski, żwiry, iły i muły, które pod wpływem ciśnienia zalegających wyżej osadów przeobrażały się w piaskowce, zlepieńce, iłowce i mułowce. Miąższość tych osadów, zwanych fliszem, dochodziła do 6000 m. W czasie orogenezy alpejskiej osady fliszowe zostały sfałdowane i wypiętrzone, wskutek czego powstały Karpaty Zewnętrzne, tworzące dzisiaj Beskidy. == Podział Karpat == W podstawowym podziale Karpat wyróżnia się następujące części: Karpaty Zachodnie Zewnętrzne Karpaty Zachodnie Karpaty Austriacko-Morawskie i Środkowomorawskie (oddzielone od siebie doliną Dyi, a od Karpat Słowacko-Morawskich doliną Morawy, które mogą być traktowane jako część Kotliny Panońskiej), Pogórze Beskidzkie, Karpaty Słowacko-Morawskie, Beskidy Zachodnie i Środkowe. Centralne Karpaty Zachodnie Małe Karpaty, łańcuchy Małofatrzański, Wielkofatrzański, Tatrzański i Niżnotatrzański, Dolina Środkowego Wagu, obniżenia Orawsko-Podhalańskie, Nitrzańsko-Turczańskie i Liptowsko-Spiskie. Wewnętrzne Karpaty Zachodnie Bruzda Hronu, Rudawy Słowackie, kotliny Południowosłowacka i Koszycka, Kras Słowacko-Węgierski, Czerehat, Góry Tokajsko-Slańskie, Średniogórze Północnowęgierskie. Karpaty Wschodnie Zewnętrzne Karpaty Wschodnie Beskidy Wschodnie, Karpaty Mołdawsko-Munteńskie, Subkarpaty Wschodnie. Wewnętrzne Karpaty Wschodnie Karpaty Marmaroskie, Kotlina Marmaroska, Góry Rodniańskie, Góry Bystrzyckie, Pasmo Wyhorlacko-Gutyjskie i Łańcuch Kelimeńsko-Hargicki, Obniżenie Gheorgeńsko-Braszowskie. Karpaty Południowe grupy górskie Fogaraska, Parâng i Godeanu-Retezat, Poiana Ruscă, Góry Banackie, Subkarpaty Południowe. Góry Zachodniorumuńskie Masyw Biharu, Góry Maruszy, Kereszu i Seș-Meseș. Wyżyna Transylwańska wyżyny Samoszu i Tyrnawska, Równina Transylwańska, Dolina Środkowej Maruszy, kotliny Fogaraska, Sybińska i Hațeg. Góry Wschodnioserbskie == Ważniejsze przełęcze == Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.: Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Północnej do Kotliny Panońskiej; trasa europejska E371 Przełęcz Łupkowska (640 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Zachodnie i Wschodnie Przełęcz Użocka (853 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Wschodniej do Kotliny Panońskiej; linia kolejowa Lwów – Budapeszt Predeal (1033 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Wschodnie i Południowe == Ważniejsze rzeki == Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego (w dużym stopniu w zlewni Dunaju). Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, najdłuższymi (powyżej 200 km) są: Dniestr – 1362 km (Morze Czarne) Wisła – 1047 km (Morze Bałtyckie) Cisa – 966 km (Dunaj) Prut – 953 km (Dunaj) Marusza – 883 km (Cisa) Aluta – 736 km (Dunaj) Seret – 726 km (Dunaj) San – 458 km (Wisła) Jałomica – 417 km (Dunaj) Wag – 403 km (Dunaj) Temesz – 359 km (Dunaj) Ardżesz – 350 km (Dunaj) Jiu – 339 km (Dunaj) Buzău – 308 km (Seret) Hron – 298 km (Dunaj) Samosz – 297 km (Cisa) Hornad – 286 km (Dunaj) Bystrzyca – 283 km (Seret) Dymbowica – 268 (Ardżesz) Dunajec – 247 km (Wisła) Biały Keresz – 238,5 km (Cisa) Mołdawa – 237 km (Seret) Ipola – 232,5 km (Dunaj) Słona – 229 km (Cisa) Wisłok – 228 km (San) Târnava – 221 km (Marusza) == Ludność == Tereny Karpat zamieszkuje obecnie około 15 mln ludzi. Karpaty Południowe i Wschodnie są rzadziej zaludnione od Karpat Zachodnich, ale i tam miejscami występują duże skupiska ludności. U podnóży Karpat leżą miasta: Wiedeń – stolica Austrii, 1,92 mln mieszkańców, Bukareszt – stolica Rumunii, 1,82 mln mieszkańców, Budapeszt – stolica Węgier, 1,75 mln mieszkańców, Kraków – była stolica Polski i jej drugie miasto pod względem liczby ludności, 800 tys. mieszkańców, Lwów – najludniejsze miasto zachodniej Ukrainy, była stolica województwa lwowskiego w II RP i była stolica Królestwa Galicji i Lodomerii, 722 tys. mieszkańców, Bratysława – stolica Słowacji, 441 tys. mieszkańców, Brno – drugie pod względem liczby ludności miasto Czech, stolica Moraw, 382 tys. mieszkańców, Kluż-Napoka – największe miasto Siedmiogrodu, 325 tys. mieszkańców, Czerniowce – historyczna stolica Księstwa Bukowiny, 265 tys. mieszkańców, Koszyce – drugie pod względem liczby ludności miasto Słowacji, stolica kraju koszyckiego, 238 tys. mieszkańców, Rzeszów – stolica województwa podkarpackiego, 197 tys. mieszkańców, Bielsko-Biała – trzecie pod względem liczby ludności miasto obszaru karpackiego w Polsce, 170 tys. mieszkańców, Ołomuniec – historyczna stolica Moraw, 101 tys. mieszkańców. == Fauna == świstak tatrzański kozica północna wilk szary niedźwiedź brunatny jeleń szlachetny żbik europejski puchacz zwyczajny puszczyk zwyczajny salamandra plamista żmija zygzakowata nornik tatrzański == Klimat == Klimat Karpat położonych na pograniczu Europy Zachodniej jest kształtowany przez wpływy Oceanu Atlantyckiego i Europy Wschodniej pozostającej pod przemożnym wpływem klimatu kontynentalnego. Średnia roczna temperatura powietrza z wielolecia (1951–2007) na Hali Gąsienicowej wynosi 2,5 °C. == Przejścia Karpat == Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy, co ostatecznie udało się po raz pierwszy w roku 1980 wyprawie st