# Roztocze Roztocze to wyraźnie wypiętrzony wał wzniesień, stanowiący krainę geograficzną łączącą Wyżynę Lubelską z Podolem. Rozciąga się on na długości około 180 km, od Kraśnika na północnym zachodzie, aż po Lwów na południowym wschodzie, osiągając szerokość od 12 do 32 km. Roztocze funkcjonuje jako naturalny muret oddzielający Wyżynę Lubelską oraz Wyżynę Wołyńską od Kotliny Sandomierskiej i Kotliny Naddniestrzańskiej. Kraina ta wyróżnia się nietypowym dla Niziny Południowopoolskiej ukształtowaniem terenu, bogatą historią osadnictwa oraz wspaniałą, zróżnicowaną florą i fauną. ## Budowa geologiczna i rzeźba Geologiczna konstrukcja Roztocza opiera się na skałach kredowych, głównie marglach, opokach i wapieniach. Powierzchnię tych starszych skał pokrywają jednak młodsze osady – piaski, piaskowce wapniste oraz wapienie, powstałe w warunkach płytkiego morza. Wiek lądolodu skandynawskiego – z którego pochodzą gliny morenowe i głazy narzutowe – również pozostawił trwały ślad w rzeźbie terenu i składzie gleb. Ze względu na zróżnicowanie rzeźby i budowę geologiczną, wyraźnie zaznacza się podział na trzy główne makroregiony: * **Roztocze Zachodnie** – zbudowane głównie z lessów; obszar ten cechuje się lekko sfałdowanymi wierzchowinami, które kontrastują z bocznymi zboczami silnie porozcinanymi dolinami i wąwozami. Te formy erozyjne mogą sięgać długości nawet kilku kilometrów i głębokości przekraczającej 20 metrów. * **Roztocze Środkowe** – skonstruowane głównie z piasków i wapieni, charakteryzujące się dużym zróżnicowaniem krajobrazowym. W przełomach rzek występują specyficzne skalne progi, nazywane szypotami. Wewnętrzne partie wzgórz przyjmują formę płaskich, monotonnych wierzchowin, urozmaicanych ostańcami, takimi jak Wapielnia (386 m n.p.m.) czy Góra Kamień ze swoim charakterystycznym, skałkowatym zwieńczeniem. * **Roztocze Wschodnie** – budowane z utworów trzeciorzędowych, wyróżniające się urozmaiconą rzeźbą. Znajdują się tam liczne wzgórza ostańcowe oraz największe względne różnice wysokościowe w obrębie całego regionu. Najwyższym punktem Roztocza jest szczyt o wysokości 414 m n.p.m., jednak znajduje się on poza granicami Polski. Na terytorium naszego kraju szczyty te nieco niżej – mianowicie Długi Goraj (391,5 m n.p.m.) oraz Wielki Dział (390,4 m n.p.m.). ## Wody powierzchniowe i podziemne Grzbiet Roztocza stanowi istotny, lokalny (a w pewnych odcinkach – nawet kontynentalny) dział wodny. Oddziela on dorzecza rzek płynących na północ – Bug i Wieprz, od tych płynących na południe – Sanu i Dniestru. Ze względu na ukształtowanie terenu, rzeki w tej części dorzeczy przybierają charakter górskich potoków o bardzo wiotkim i szybkim nurcie. Charakterystycznym zjawiskiem hydrologicznym Roztocza jest niemal całkowity brak wód powierzchniowych w jego wewnętrznych partiach oraz głębokie zaleganie wód podziemnych. Z kolei w tzw. strefie krawędziowej występują bogate źródła szczelinowe o dużej wydajności. Woda w nich ta ma niezwykle stałą temperaturę wynoszącą 9°C, co stanowi cenny fenomen fizjograficzny. ## Klimat Klimat Roztocza zalicza się do typu kontynentalnego. Opady atmosferyczne są umiarkowane, osiągając rocznie średnio 600–650 mm. Z reguły występują one najczęściej w czerwcu i lipcu, podczas gdy sierpień charakteryzuje się największym nasłonecznieniem w skali całego roku, co sprzyja rozwojowi turystyki. ## Przyroda i ochrona środowiska W XVI wieku, w pobliżu dzisiejszego miasta Zwierzyniec, założono zwierzyńce, które odegrało kluczową rolę w zachowaniu pierwotnego ekosystemu regionu. Obecnie fauna Roztocza, obok standardowych gatunków, obejmuje rzadkie gryzonie, ptaki, płazy oraz gady. Obszar ten stanowi ważny korytarz ekologiczny dla wielu zwierząt. Flora krainy ta jest wybitnie zróżnicowana i ściśle uzależniona od rzeźby, składu gleb oraz mikroklimatu. Można tu spotkać lasy liściaste lipowo-grabowe oraz bukowo-jodłowe (Roztocze Zachodnie), bory jodłowe (Roztocze Środkowe) oraz poustanne lasy sosnowe (Roztocze Środkowe i Wschodnie). Ze względu na bogactwo awiofauny, w 2010 roku cały obszar Roztocza został wyszczególniony przez organizację BirdLife International jako Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków (OSOP / IBA). Wszystkie rejestrowane gatunki spełniają rygorystyczne kryteria unijne: kryterium C1 – dotyczące gatunków zagrożonych ogólnie w skali światowej (dotyczy jedynie derkacza – *Crex crex*), oraz gatunki spełniające kryterium C6 (zagrożone w skali europejskiej). Do nich należą m.in.: * bocian czarny (*Ciconia nigra*) * trzmielojad zwyczajny (*Pernis apivorus*) * orlik krzykliwy (*Aquila pomarina*) * puszczyk uralski (*Strix uralensis*) * dzięcioły białogrzbiety (*Dendrocopos leucotos*) i czarny (*Dryocopus martius*) * jarzębatka (*Sylvia nisoria*) * muchołówka mała (*Ficedula parva*) ### Parki narodowe i krajobrazowe Ochrona przyrody Roztocza realizowana jest poprzez sieć specjalnych form ochrony terenu. #### W Polsce * **Roztoczański Park Narodowy** – najważniejszy rezerwat przyrody w regionie. * Krasnobrodzki Park Krajobrazowy * Park Krajobrazowy Lasy Janowskie * Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej * Południoworoztoczański Park Krajobrazowy * Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy #### Na Ukrainie * Jaworowski Narodowy Park Przyrodniczy * Park Przyrodniczy „Rezerwat Roztocze” * Regionalny Park Krajobrazowy Roztocze Rawskie * Regionalny Park Krajobrazowy Zniesienie ## Historia i osadnictwo W średniowieczu Roztocze zamieszkiwali zachodniosłowiańscy Lędzianie. Tereny te stanowiły pogranicze między wczesną Polską (Małopolską) a Rusią, leżąc w strefie tzw. Grodów Czerwieńskich. W wyniku polsko-ruskich sporów granicznych, XI w. większa część krainy weszła w skład Księstwa Ruskiego. Jeziorczykowie zostali wysiedleni przez księcia Jarosława Mądrego lub ulegli asymilacji ze względu na rozwój ustroju majątkowego. Z powodu swojej peryferyjnej lokalizacji oraz gęstych lasów, Roztocze długo pozostawało słabo zaludnione. Dopiero po przyłączeniu Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego, nastąpił powolny napływ osadników z Małopolski, Lubelszczyzny i Mazowsza. W dobie Rzeczypospolitej Obojga Narodów region leżał na pograniczu województw lubelskiego, bełskiego i ruskiego. Jego mieszkańcy stanowili mieszaninę kultur – przeważała ludność polska (na zachodzie) i ukraińska (na wschodzie), w miasteczkach było wielu Żydów, a także spotykano Niemców, Ormian czy Wołosi. Rozwój gospodarczy i demograficzny krainy wielokrotnie zahamowywał niszczycielskie najazdy tatarskie. Po rozbiorach Rzeczypospolitej, Roztocze znalazło się w zaborze austriackim, wchodząc w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. W 1809 roku północna część została włączona do Księstwa Warszawskiego, by później stać się częścią Królestwa Kongresowego w obrębie Rosji. W czasach powstania styczniowego (1863–1864) krainę tę zamieszkiwały oddziały partyzanckie m.in. oddziału Lelewela. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku, Roztocze weszło w skład województw lubelskiego i lwowskiego. ### II wojna światowa i czasy powojenne Podczas kampanii wrześniowej Roztocze było areną walk. Wojska niemieckie rozbijały tam polskie oddziały zmierzające na pomoc Lwowa (m.in. podczas bitwy pod Tomaszowem Lubelskim). Po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej w 1941 roku, krainę po raz kolejny przeciął graniczny pas – powstaje tzw. Linia Mołotowa, tym razem będąca granicą III Rzeszy i ZSRR. W czasie okupacji Roztocze stało się bazą polskiego ruchu oporu (współtworzącego tzw. państwo podziemne, uczestniczące m.in. w powstaniu zamojskim) oraz arenam zaciętych walk polsko-ukraińskich między Armią Krajową a Ukraińską Powstańczą Armią (UPA). Po wojnie, na mocy decyzji władz PRL oraz ZSRR, granica została zabetonowana wzdłuż linii Curzona, co doprowadziło do bezpowrotnego podziału etnicznego i kulturowego Roztocza. W latach 1944–1947 z polskiej części wyprowadzono ludność ukraińską (w ramach przesiedleń na wschód oraz późniejszej Akcji „Wisła”), a z terenów ukraińskich usunięto Polaków (akcja masowego wysiedlania Polaków ze Lwowa i okolic). W efekcie, wielowiekowy patchwork narodowościowy Roztocza zanikł, ustępując miejsca jednolitym państwom narodowym. ## Znaczenie współczesne Dziś Roztocze, z uwagi na swoje niepowtarzalne walory przyrodnicze, stanowi jeden z najchętniej odwiedzanych regionów rekreacyjnych i turystycznych w Europie Środkowej. Obejmuje ono największy w Polsce kompleks lasów puszczańskich, liczne rezerwatów przyrody oraz bogatą dziedzictwo historyczną, będące świadectwem wielokulturowej przeszłości pogranicza wschodniego.